૧૪. તુવટકસુત્તવણ્ણના

૯૨૨. પુચ્છામિ તન્તિ તુવટકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કા નુ ખો અરહત્તપ્પત્તિયા પટિપત્તી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં પકાસેતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં.

તત્થ આદિગાથાય તાવ પુચ્છામીતિ એત્થ અદિટ્ઠજોતનાદિવસેન પુચ્છા વિભજિતા. આદિચ્ચબન્ધુન્તિ આદિચ્ચસ્સ ગોત્તબન્ધું. વિવેકં સન્તિપદઞ્ચાતિ વિવેકઞ્ચ સન્તિપદઞ્ચ. કથં દિસ્વાતિ કેન કારણેન દિસ્વા, કથં પવત્તદસ્સનો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૯૨૩. અથ ભગવા યસ્મા યથા પસ્સન્તો કિલેસે ઉપરુન્ધતિ, તથા પવત્તદસ્સનો હુત્વા પરિનિબ્બાતિ, તસ્મા તમત્થં આવિકરોન્તો નાનપ્પકારેન તં દેવપરિસં કિલેસપ્પહાને નિયોજેન્તો ‘‘મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાયા’’તિ આરભિત્વા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ આદિગાથાય તાવ સઙ્ખેપત્થો – પપઞ્ચાતિ સઙ્ખાતત્તા પપઞ્ચા એવ પપઞ્ચસઙ્ખા. તસ્સા અવિજ્જાદયો કિલેસા મૂલં, તં પપઞ્ચસઙ્ખાય મૂલં અસ્મીતિ પવત્તમાનઞ્ચ સબ્બં મન્તાય ઉપરુન્ધે. યા કાચિ અજ્ઝત્તં તણ્હા ઉપજ્જેય્યું, તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખે ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હુત્વા સિક્ખેય્યાતિ.

૯૨૪. એવં તાવ પઠમગાથાય એવ તિસિક્ખાયુત્તં દેસનં અરહત્તનિકૂટેન દેસેત્વા પુન માનપ્પહાનવસેન દેસેતું ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા અજ્ઝત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ઉચ્ચાકુલીનતાદિકં અત્તનો ગુણં જાનેય્ય અથ વાપિ બહિદ્ધાતિ અથ વા બહિદ્ધાપિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા ગુણં જાનેય્ય. ન તેન થામં કુબ્બેથાતિ તેન ગુણેન થામં ન કરેય્ય.

૯૨૫. ઇદાનિસ્સ અકરણવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સેય્યો ન તેના’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તેન ચ માનેન ‘‘સેય્યોહ’’ન્તિ વા ‘‘નીચોહ’’ન્તિ વા ‘‘સરિક્ખોહ’’ન્તિ વાપિ ન મઞ્ઞેય્ય, તેહિ ચ ઉચ્ચાકુલીનતાદીહિ ગુણેહિ ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહિ ‘‘અહં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતો’’તિઆદિના નયેન અત્તાનં વિકપ્પેન્તો ન તિટ્ઠેય્ય.

૯૨૬. એવં માનપ્પહાનવસેનપિ દેસેત્વા ઇદાનિ સબ્બકિલેસૂપસમવસેનપિ દેસેતું ‘‘અજ્ઝત્તમેવા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તમેવુપસમેતિ અત્તનિ એવ રાગાદિસબ્બકિલેસે ઉપસમેય્ય. ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્યાતિ ઠપેત્વા ચ સતિપટ્ઠાનાદીનિ અઞ્ઞેન ઉપાયેન સન્તિં ન પરિયેસેય્ય. કુતો નિરત્તા વાતિ નિરત્તા કુતો એવ.

૯૨૭. ઇદાનિ અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સ ખીણાસવસ્સ તાદિભાવં દસ્સેન્તો ‘‘મજ્ઝે યથા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યથા મહાસમુદ્દસ્સ ઉપરિમહેટ્ઠિમભાગાનં વેમજ્ઝસઙ્ખાતે ચતુયોજનસહસ્સપ્પમાણે મજ્ઝે પબ્બતન્તરે ઠિતસ્સ વા મજ્ઝે સમુદ્દસ્સ ઊમિ ન જાયતિ, ઠિતોવ સો હોતિ અવિકમ્પમાનો, એવં અનેજો ખીણાસવો લાભાદીસુ ઠિતો અસ્સ અવિકમ્પમાનો, સો તાદિસો રાગાદિઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચીતિ.

૯૨૮. ઇદાનિ એતં અરહત્તનિકૂટેન દેસિતં ધમ્મદેસનં અબ્ભનુમોદન્તો તસ્સ ચ અરહત્તસ્સ આદિપટિપદં પુચ્છન્તો નિમ્મિતબુદ્ધો ‘‘અકિત્તયી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અકિત્તયીતિ આચિક્ખિ. વિવટચક્ખૂતિ વિવટેહિ અનાવરણેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ સમન્નાગતો. સક્ખિધમ્મન્તિ સયં અભિઞ્ઞાતં અત્તપચ્ચક્ખં ધમ્મં. પરિસ્સયવિનયન્તિ પરિસ્સયવિનયનં. પટિપદં વદેહીતિ ઇદાનિ પટિપત્તિં વદેહિ. ભદ્દન્તેતિ ‘‘ભદ્દં તવ અત્થૂ’’તિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ. અથ વા ભદ્દં સુન્દરં તવ પટિપદં વદેહીતિ વુત્તં હોતિ. પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિન્તિ તમેવ પટિપદં ભિન્દિત્વા પુચ્છતિ. પટિપદન્તિ એતેન વા મગ્ગં પુચ્છતિ. ઇતરેહિ સીલં સમાધિઞ્ચ પુચ્છતિ.

૯૨૯-૩૦. અથસ્સ ભગવા યસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરો સીલસ્સ રક્ખા, યસ્મા વા ઇમિના અનુક્કમેન દેસિયમાના અયં દેસના તાસં દેવતાનં સપ્પાયા, તસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરતો પભુતિ પટિપદં દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખૂહી’’તિઆદિમારદ્ધો. તત્થ ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સાતિ અદિટ્ઠદક્ખિતબ્બાદિવસેન ચક્ખૂહિ લોલો નેવસ્સ. ગામકથાય આવરયે સોતન્તિ તિરચ્છાનકથાતો સોતં આવરેય્ય. ફસ્સેનાતિ રોગફસ્સેન. ભવઞ્ચનાભિજપ્પેય્યાતિ તસ્સ ફસ્સસ્સ વિનોદનત્થાય કામભવાદિભવઞ્ચ ન પત્થેય્ય. ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્યાતિ તસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયભૂતેસુ સીહબ્યગ્ઘાદીસુ ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્ય, અવસેસેસુ વા ઘાનિન્દ્રિયમનિન્દ્રિયવિસયેસુ નપ્પવેધેય્ય. એવં પરિપૂરો ઇન્દ્રિયસંવરો વુત્તો હોતિ. પુરિમેહિ વા ઇન્દ્રિયસંવરં દસ્સેત્વા ઇમિના ‘‘અરઞ્ઞે વસતા ભેરવં દિસ્વા વા સુત્વા વા ન વેધિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

૯૩૧. લદ્ધા ન સન્નિધિં કયિરાતિ એતેસં અન્નાદીનં યંકિઞ્ચિ ધમ્મેન લભિત્વા ‘‘અરઞ્ઞે ચ સેનાસને વસતા સદા દુલ્લભ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સન્નિધિં ન કરેય્ય.

૯૩૨. ઝાયી ન પાદલોલસ્સાતિ ઝાનાભિરતો ચ ન પાદલોલો અસ્સ. વિરમે કુક્કુચ્ચા નપ્પમજ્જેય્યાતિ હત્થકુક્કુચ્ચાદિકુક્કુચ્ચં વિનોદેય્ય. સક્કચ્ચકારિતાય ચેત્થ નપ્પમજ્જેય્ય.

૯૩૩. તન્દિં માયં હસ્સં ખિડ્ડન્તિ આલસિયઞ્ચ માયઞ્ચ હસ્સઞ્ચ કાયિકચેતસિકખિડ્ડઞ્ચ. સવિભૂસન્તિ સદ્ધિં વિભૂસાય.

૯૩૪-૭. આથબ્બણન્તિ આથબ્બણિકમન્તપ્પયોગં. સુપિનન્તિ સુપિનસત્થં. લક્ખણન્તિ મણિલક્ખણાદિં. નો વિદહેતિ નપ્પયોજેય્ય. વિરુતન્તિ મિગાદીનં વસ્સિતં. પેસુણિયન્તિ પેસુઞ્ઞં. કયવિક્કયેતિ પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિં વઞ્ચનાવસેન વા ઉદયપત્થનાવસેન વા ન તિટ્ઠેય્ય. ઉપવાદં ભિક્ખુ ન કરેય્યાતિ ઉપવાદકરે કિલેસે અનિબ્બત્તેન્તો અત્તનિ પરેહિ સમણબ્રાહ્મણેહિ ઉપવાદં ન જનેય્ય. ગામે ચ નાભિસજ્જેય્યાતિ ગામે ચ ગિહિસંસગ્ગાદીહિ નાભિસજ્જેય્ય. લાભકમ્યા જનં ન લપયેય્યાતિ લાભકામતાય જનં નાલપયેય્ય. પયુત્તન્તિ ચીવરાદીહિ સમ્પયુત્તં, તદત્થં વા પયોજિતં.

૯૩૮-૯. મોસવજ્જે ન નીયેથાતિ મુસાવાદે ન નીયેથ. જીવિતેનાતિ જીવિકાય. સુત્વા રુસિતો બહું વાચં, સમણાનં વા પુથુજનાનન્તિ રુસિતો ઘટ્ટિતો પરેહિ તેસ સમણાનં વા ખત્તિયાદિભેદાનં વા અઞ્ઞેસં પુથુજનાનં બહુમ્પિ અનિટ્ઠવાચં સુત્વા. ન પટિવજ્જાતિ ન પટિવદેય્ય. કિં કારણં? ન હિ સન્તો પટિસેનિકરોન્તિ.

૯૪૦. એતઞ્ચ ધમ્મમઞ્ઞાયાતિ સબ્બમેતં યથાવુત્તં ધમ્મં ઞત્વા. વિચિનન્તિ વિચિનન્તો. સન્તીતિ નિબ્બુતિં ઞત્વાતિ નિબ્બુતિં રાગાદીનં સન્તીતિ ઞત્વા.

૯૪૧. કિંકારણા નપ્પમજ્જેઇતિ ચે – અભિભૂ હિ સોતિ ગાથા. તત્થ અભિભૂતિ રૂપાદીનં અભિભવિતા. અનભિભૂતોતિ તેહિ અનભિભૂતો. સક્ખિધમ્મમનીતિહમદસ્સીતિ પચ્ચક્ખમેવ અનીતિહં ધમ્મમદ્દક્ખિ. સદા નમસ્સમનુસિક્ખેતિ સદા નમસ્સન્તો તિસ્સો સિક્ખાયો સિક્ખેય્ય. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

કેવલં પન એત્થ ‘‘ચક્ખૂહિ નેવ લોલો’’તિઆદીહિ ઇન્દ્રિયસંવરો, ‘‘અન્નાનમથો પાનાન’’ન્તિઆદીહિ સન્નિધિપટિક્ખેપમુખેન પચ્ચયપટિસેવનસીલં, મેથુનમોસવજ્જપેસુણિયાદીહિ પાતિમોક્ખસંવરસીલં, ‘‘આથબ્બણં સુપિનં લક્ખણ’’ન્તિઆદીહિ આજીવપારિસુદ્ધિસીલં, ‘‘ઝાયી અસ્સા’’તિ ઇમિના સમાધિ, ‘‘વિચિનં ભિક્ખૂ’’તિ ઇમિના પઞ્ઞા, ‘‘સદા સતો સિક્ખે’’તિ ઇમિના પુન સઙ્ખેપતો તિસ્સોપિ સિક્ખા, ‘‘અથ આસનેસુ સયનેસુ, અપ્પસદ્દેસુ ભિક્ખુ વિહરેય્ય, નિદ્દં ન બહુલીકરેય્યા’’તિઆદીહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાનં ઉપકારાપકારસઙ્ગણ્હનવિનોદનાનિ વુત્તાનીતિ. એવં ભગવા નિમ્મિતસ્સ પરિપુણ્ણપટિપદં વત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે વુત્તસદિસોયેવાભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય તુવટકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.