૧૫. અત્તદણ્ડસુત્તવણ્ણના

૯૪૨. અત્તદણ્ડા ભયં જાતન્તિ અત્તદણ્ડસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? યો સો સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તસ્સ ઉપ્પત્તિયં વુચ્ચમાનાય સાકિયકોલિયાનં ઉદકં પટિચ્ચ કલહો વણ્ણિતો, તં ઞત્વા ભગવા ‘‘ઞાતકા કલહં કરોન્તિ, હન્દ ને વારેસ્સામી’’તિ દ્વિન્નં સેનાનં મજ્ઝે ઠત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાયત્થો – યં લોકસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકં વા સમ્પરાયિકં વા ભયં જાતં, તં સબ્બં અત્તદણ્ડા ભયં જાતં અત્તનો દુચ્ચરિતકારણા જાતં, એવં સન્તેપિ જનં પસ્સથ મેધગં, ઇમં સાકિયાદિજનં પસ્સથ અઞ્ઞમઞ્ઞં મેધગં હિંસકં બાધકન્તિ. એવં તં પટિવિરુદ્ધં વિપ્પટિપન્નં જનં પરિભાસિત્વા અત્તનો સમ્માપટિપત્તિદસ્સનેન તસ્સ સંવેગં જનેતું આહ ‘‘સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા’’તિ, પુબ્બે બોધિસત્તેનેવ સતાતિ અધિપ્પાયો.

૯૪૩. ઇદાનિ યથાનેન સંવિજિતં, તં પકારં દસ્સેન્તો ‘‘ફન્દમાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ફન્દમાનન્તિ તણ્હાદીહિ કમ્પમાનં. અપ્પોદકેતિ અપ્પઉદકે. અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ બ્યારુદ્ધે દિસ્વાતિ નાનાસત્તે ચ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ સદ્ધિં વિરુદ્ધે દિસ્વા. મં ભયમાવિસીતિ મં ભયં પવિટ્ઠં.

૯૪૪. સમન્તમસારો લોકોતિ નિરયં આદિં કત્વા સમન્તતો લોકો અસારો નિચ્ચસારાદિરહિતો. દિસા સબ્બા સમેરિતાતિ સબ્બા દિસા અનિચ્ચતાય કમ્પિતા. ઇચ્છં ભવનમત્તનોતિ અત્તનો તાણં ઇચ્છન્તો. નાદ્દસાસિં અનોસિતન્તિ કિઞ્ચિ ઠાનં જરાદીહિ અનજ્ઝાવુત્થં નાદ્દક્ખિં.

૯૪૫. ઓસાનેત્વેવ બ્યારુદ્ધે, દિસ્વા મે અરતી અહૂતિ યોબ્બઞ્ઞાદીનં ઓસાને એવ અન્તગમકે એવ વિનાસકે એવ જરાદીહિ બ્યારુદ્ધે આહતચિત્તે સત્તે દિસ્વા અરતિ મે અહોસિ. અથેત્થ સલ્લન્તિ અથ એતેસુ સત્તેસુ રાગાદિસલ્લં. હદયનિસ્સિતન્તિ ચિત્તનિસ્સિતં.

૯૪૬. ‘‘કથંઆનુભાવં સલ્લ’’ન્તિ ચે – યેન સલ્લેન ઓતિણ્ણોતિ ગાથા. તત્થ દિસા સબ્બા વિધાવતીતિ સબ્બા દુચ્ચરિતદિસાપિ પુરત્થિમાદિદિસાવિદિસાપિ ધાવતિ. તમેવ સલ્લમબ્બુય્હ, ન ધાવતિ ન સીદતીતિ તમેવ સલ્લં ઉદ્ધરિત્વા તા ચ દિસા ન ધાવતિ, ચતુરોઘે ચ ન સીદતીતિ.

૯૪૭. એવંમહાનુભાવેન સલ્લેન ઓતિણ્ણેસ્વપિ ચ સત્તેસુ – તત્થ સિક્ખાનુગીયન્તિ, યાનિ લોકે ગધિતાનીતિ ગાથા. તસ્સત્થો – યે લોકે પઞ્ચ કામગુણા પટિલાભાય ગિજ્ઝન્તીતિ કત્વા ‘‘ગધિતાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, ચિરકાલાસેવિતત્તા વા ‘‘ગધિતાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તત્થ તં નિમિત્તં હત્થિસિક્ખાદિકા અનેકા સિક્ખા કથીયન્તિ ઉગ્ગય્હન્તિ વા. પસ્સથ યાવ પમત્તો વાયં લોકો, યતો પણ્ડિતો કુલપુત્તો તેસુ વા ગધિતેસુ તાસુ વા સિક્ખાસુ અધિમુત્તો ન સિયા, અઞ્ઞદત્થુ અનિચ્ચાદિદસ્સનેન નિબ્બિજ્ઝ સબ્બસો કામે અત્તનો નિબ્બાનમેવ સિક્ખેતિ.

૯૪૮. ઇદાનિ યથા નિબ્બાનાય સિક્ખિતબ્બં, તં દસ્સેન્તો ‘‘સચ્ચો સિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચોતિ વાચાસચ્ચેન ઞાણસચ્ચેન મગ્ગસચ્ચેન ચ સમન્નાગતો. રિત્તપેસુણોતિ પહીનપેસુણો. વેવિચ્છન્તિ મચ્છરિયં.

૯૪૯. નિદ્દં તન્દિં સહે થીનન્તિ પચલાયિકઞ્ચ કાયાલસિયઞ્ચ ચિત્તાલસિયઞ્ચાતિ ઇમે તયો ધમ્મે અભિભવેય્ય. નિબ્બાનમનસોતિ નિબ્બાનનિન્નચિત્તો.

૯૫૦-૫૧. સાહસાતિ રત્તસ્સ રાગચરિયાદિભેદા સાહસકરણા. પુરાણં નાભિનન્દેય્યાતિ અતીતરૂપાદિં નાભિનન્દેય્ય. નવેતિ પચ્ચુપ્પન્ને. હિય્યમાનેતિ વિનસ્સમાને. આકાસં ન સિતો સિયાતિ તણ્હાનિસ્સિતો ન ભવેય્ય. તણ્હા હિ રૂપાદીનં આકાસનતો ‘‘આકાસો’’તિ વુચ્ચતિ.

૯૫૨. ‘‘કિંકારણા આકાસં ન સિતો સિયા’’તિ ચે – ‘‘ગેધં બ્રૂમી’’તિ ગાથા. તસ્સત્થો – અહઞ્હિ ઇમં આકાસસઙ્ખાતં તણ્હં રૂપાદીસુ ગિજ્ઝનતો ગેધં બ્રૂમિ ‘‘ગેધો’’તિ વદામિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – અવહનનટ્ઠેન ‘‘ઓઘો’’તિ ચ આજવનટ્ઠેન ‘‘આજવ’’ન્તિ ચ ‘‘ઇદં મય્હં, ઇદં મય્હ’’ન્તિ જપ્પકારણતો ‘‘જપ્પન’’ન્તિ ચ દુમ્મુઞ્ચનટ્ઠેન ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ ચ કમ્પકરણેન ‘‘પકમ્પન’’ન્તિ ચ બ્રૂમિ, એસા ચ લોકસ્સ પલિબોધટ્ઠેન દુરતિક્કમનીયટ્ઠેન ચ કામપઙ્કો દુરચ્ચયોતિ. ‘‘આકાસં ન સિતો સિયા’’તિ એવં વુત્તે વા ‘‘કિમેતં આકાસ’’ન્તિ ચે? ગેધં બ્રૂમીતિ. એવમ્પિ તસ્સા ગાથાય સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ પદયોજના – આકાસન્તિ ગેધં બ્રૂમીતિ. તથા ય્વાયં મહોઘોતિ વુચ્ચતિ. તં બ્રૂમિ, આજવં બ્રૂમિ, જપ્પનં બ્રૂમિ, પકમ્પનં બ્રૂમિ, ય્વાયં સદેવકે લોકે કામપઙ્કો દુરચ્ચયો, તં બ્રૂમીતિ.

૯૫૩. એવમેતં ગેધાદિપરિયાયં આકાસં અનિસ્સિતો – સચ્ચા અવોક્કમ્માતિ ગાથા. તસ્સત્થો – પુબ્બે વુત્તા તિવિધાપિ સચ્ચા અવોક્કમ્મ મોનેય્યપ્પત્તિયા મુનીતિ સઙ્ખ્યં ગતો નિબ્બાનત્થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો, સ વે એવરૂપો સબ્બાનિ આયતનાનિ નિસ્સજ્જિત્વા ‘‘સન્તો’’તિ વુચ્ચતીતિ.

૯૫૪. કિઞ્ચ ભિય્યો – સ વે વિદ્વાતિ ગાથા. તત્થ ઞત્વા ધમ્મન્તિ અનિચ્ચાદિનયેન સઙ્ખતધમ્મં ઞત્વા. સમ્મા સો લોકે ઇરિયાનોતિ અસમ્માઇરિયનકરાનં કિલેસાનં પહાના સમ્મા સો લોકે ઇરિયમાનો.

૯૫૫. એવં અપિહેન્તો ચ – યોધ કામેતિ ગાથા. તત્થ સઙ્ગન્તિ સત્તવિધં સઙ્ગઞ્ચ યો અચ્ચતરિ નાજ્ઝેતીતિ નાભિજ્ઝાયતિ.

૯૫૬. તસ્મા તુમ્હેસુપિ યો એવરૂપો હોતુમિચ્છતિ, તં વદામિ – યં પુબ્બેતિ ગાથા. તત્થ યં પુબ્બેતિ અતીતે સઙ્ખારે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનધમ્મં કિલેસજાતં અતીતકમ્મઞ્ચ. પચ્છા તે માહુ કિઞ્ચનન્તિ અનાગતેપિ સઙ્ખારે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનધમ્મં રાગાદિકિઞ્ચનં માહુ. મજ્ઝે ચે નો ગહેસ્સસીતિ પચ્ચુપ્પન્ને રૂપાદિધમ્મેપિ ન ગહેસ્સસિ ચે.

૯૫૭. એવં ‘‘ઉપસન્તો ચરિસ્સસી’’તિ અરહત્તપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અરહતો થુતિવસેન ઇતો પરા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ સબ્બસોતિ ગાથાય મમાયિતન્તિ મમત્તકરણં, ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ ગહિતં વા વત્થુ. અસતા ચ ન સોચતીતિ અવિજ્જમાનકારણા અસન્તકારણા ન સોચતિ. ન જીયતીતિ જાનિમ્પિ ન ગચ્છતિ.

૯૫૮-૯. કિઞ્ચ ભિય્યો – યસ્સ નત્થીતિ ગાથા. તત્થ કિઞ્ચનન્તિ કિઞ્ચિ રૂપાદિધમ્મજાતં. કિઞ્ચ ભિય્યો – અનિટ્ઠુરીતિ ગાથા. તત્થ અનિટ્ઠુરીતિ અનિસ્સુકી. ‘‘અનિદ્ધુરી’’તિપિ કેચિ પઠન્તિ. સબ્બધી સમોતિ સબ્બત્થ સમો, ઉપેક્ખકોતિ અધિપ્પાયો. કિં વુત્તં હોતિ? યો સો ‘‘નત્થિ મે’’તિ ન સોચતિ, તમહં અવિકમ્પિનં પુગ્ગલં પુટ્ઠો સમાનો અનિટ્ઠુરી અનનુગિદ્ધો અનેજો સબ્બધિ સમોતિ ઇમં તસ્મિં પુગ્ગલે ચતુબ્બિધમાનિસંસં બ્રૂમીતિ.

૯૬૦. કિઞ્ચ ભિય્યો – અનેજસ્સાતિ ગાથા. તત્થ નિસઙ્ખતીતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ યો કોચિ સઙ્ખારો. સો હિ યસ્મા નિસઙ્ખરિયતિ નિસઙ્ખરોતિ વા, તસ્મા ‘‘નિસઙ્ખતી’’તિ વુચ્ચતિ. વિયારમ્ભાતિ વિવિધા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકા આરમ્ભા. ખેમં પસ્સતિ સબ્બધીતિ સબ્બત્થ અભયમેવ પસ્સતિ.

૯૬૧. એવં પસ્સન્તો ન સમેસૂતિ ગાથા. તત્થ ન વદતેતિ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિઆદિના માનવસેન સમેસુપિ અત્તાનં ન વદતિ ઓમેસુપિ ઉસ્સેસુપિ. નાદેતિ ન નિરસ્સતીતિ રૂપાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં ન ગણ્હાતિ; ન નિસ્સજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચસતા સાકિયકુમારા ચ કોલિયકુમારા ચ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતા, તે ગહેત્વા ભગવા મહાવનં પાવિસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય અત્તદણ્ડસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.