૧૩. મહાબ્યૂહસુત્તવણ્ણના

૯૦૨. યે કેચિમેતિ મહાબ્યૂહસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કિં નુ ખો ઇમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાના વિઞ્ઞૂનં સન્તિકા નિન્દમેવ લભન્તિ, ઉદાહુ પસંસમ્પી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં આવિકાતું પુરિમનયેન નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં. તત્થ અન્વાનયન્તીતિ અનુ આનયન્તિ, પુનપ્પુનં આહરન્તિ.

૯૦૩. ઇદાનિ યસ્મા તે ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ વદન્તા દિટ્ઠિગતિકા વાદિનો કદાચિ કત્થચિ પસંસમ્પિ લભન્તિ, યં એતં પસંસાસઙ્ખાતં વાદફલં, તં અપ્પં રાગાદીનં સમાય સમત્થં ન હોતિ, કો પન વાદો દુતિયે નિન્દાફલે, તસ્મા એતમત્થં દસ્સેન્તો ઇમં તાવ વિસ્સજ્જનગાથમાહ. ‘‘અપ્પઞ્હિ એતં ન અલં સમાય, દુવે વિવાદસ્સ ફલાનિ બ્રૂમી’’તિઆદિ. તત્થ દુવે વિવાદસ્સ ફલાનીતિ નિન્દા પસંસા ચ, જયપરાજયાદીનિ વા તંસભાગાનિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ ‘‘નિન્દા અનિટ્ઠા એવ, પસંસા નાલં સમાયા’’તિ એતમ્પિ વિવાદફલે આદીનવં દિસ્વા. ખેમાભિપસ્સં અવિવાદભૂમિન્તિ અવિવાદભૂમિં નિબ્બાનં ‘‘ખેમ’’ન્તિ પસ્સમાનો.

૯૦૪. એવઞ્હિ અવિવદમાનો – યા કાચિમાતિ ગાથા. તત્થ સમ્મુતિયોતિ દિટ્ઠિયો. પુથુજ્જાતિ પુથુજ્જનસમ્ભવા. સો ઉપયં કિમેય્યાતિ સો ઉપગન્તબ્બટ્ઠેન ઉપયં રૂપાદીસુ એકમ્પિ ધમ્મં કિં ઉપેય્ય, કેન વા કારણેન ઉપેય્ય. દિટ્ઠે સુતે ખન્તિમકુબ્બમાનોતિ દિટ્ઠસુતસુદ્ધીસુ પેમં અકરોન્તો.

૯૦૫. ઇતો બાહિરા પન – સીલુત્તમાતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સીલંયેવ ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ મઞ્ઞમાના સીલુત્તમા એકે ભોન્તો સંયમમત્તેન સુદ્ધિં વદન્તિ, હત્થિવતાદિઞ્ચ વતં સમાદાય ઉપટ્ઠિતા, ઇધેવ દિટ્ઠિયં અસ્સ સત્થુનો સુદ્ધિન્તિ ભવૂપનીતા ભવજ્ઝોસિતા સમાના વદન્તિ, અપિચ તે કુસલા વદાના ‘‘કુસલા મય’’ન્તિ એવં વાદા.

૯૦૬. એવં સીલુત્તમેસુ ચ તેસુ તથા પટિપન્નો યો કોચિ – સચે ચુતોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સચે તતો સીલવતતો પરવિચ્છન્દનેન વા અનભિસમ્ભુણન્તો વા ચુતો હોતિ, સો તં સીલબ્બતાદિકમ્મં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકમ્મં વા વિરાધયિત્વા પવેધતી. ન કેવલઞ્ચ વેધતિ, અપિચ ખો તં સીલબ્બતસુદ્ધિં પજપ્પતી ચ વિપ્પલપતિ પત્થયતી ચ. કિમિવ? સત્થાવ હીનો પવસં ઘરમ્હા. ઘરમ્હા પવસન્તો સત્થતો હીનો યથા તં ઘરં વા સત્થં વા પત્થેય્યાતિ.

૯૦૭. એવં પન સીલુત્તમાનં વેધકારણં અરિયસાવકો – સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બન્તિ ગાથા. તત્થ સાવજ્જનવજ્જન્તિ સબ્બાકુસલં લોકિયકુસલઞ્ચ. એતં સુદ્ધિં અસુદ્ધિન્તિ અપત્થયાનોતિ પઞ્ચકામગુણાદિભેદં એતં સુદ્ધિં, અકુસલાદિભેદં અસુદ્ધિઞ્ચ અપત્થયમાનો. વિરતો ચરેતિ સુદ્ધિયા અસુદ્ધિયા ચ વિરતો ચરેય્ય. સન્તિમનુગ્ગહાયાતિ દિટ્ઠિં અગહેત્વા.

૯૦૮. એવં ઇતો બાહિરકે સીલુત્તમે સંયમેન વિસુદ્ધિવાદે તેસં વિઘાતં સીલબ્બતપ્પહાયિનો અરહતો ચ પટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞથાપિ સુદ્ધિવાદે બાહિરકે દસ્સેન્તો ‘‘તમૂપનિસ્સાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સન્તઞ્ઞેપિ સમણબ્રાહ્મણા, તે જિગુચ્છિતં અમરન્તપં વા દિટ્ઠસુદ્ધિઆદીસુ વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરં ઉપનિસ્સાય અકિરિયદિટ્ઠિયા વા ઉદ્ધંસરા હુત્વા ભવાભવેસુ અવીતતણ્હાસે સુદ્ધિમનુત્થુનન્તિ વદન્તિ કથેન્તીતિ.

૯૦૯. એવં તેસં અવીતતણ્હાનં સુદ્ધિં અનુત્થુનન્તાનં યોપિ સુદ્ધિપ્પત્તમેવ અત્તાનં મઞ્ઞેય્ય, તસ્સપિ અવીતતણ્હત્તા ભવાભવેસુ તં તં વત્થું પત્થયમાનસ્સ હિ જપ્પિતાનિ પુનપ્પુનં હોન્તિયેવાતિ અધિપ્પાયો. તણ્હા હિ આસેવિતા તણ્હં વડ્ઢયતેવ. ન કેવલઞ્ચ જપ્પિતાનિ, પવેધિતં વાપિ પકપ્પિતેસુ, તણ્હાદિટ્ઠીહિ ચસ્સ પકપ્પિતેસુ વત્થૂસુ પવેધિતમ્પિ હોતીતિ વુત્તં હોતિ. ભવાભવેસુ પન વીતતણ્હત્તા આયતિં ચુતૂપપાતો ઇધ યસ્સ નત્થિ, સકેન વેધેય્ય કુહિંવ જપ્પેતિ અયમેતિસ્સા ગાથાય સમ્બન્ધો. સેસં નિદ્દેસે વુત્તનયમેવ.

૯૧૦-૧૧. યમાહૂતિ પુચ્છાગાથા. ઇદાનિ યસ્મા એકોપિ એત્થ વાદો સચ્ચો નત્થિ, કેવલં દિટ્ઠિમત્તકેન હિ તે વદન્તિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સકઞ્હી’’તિ ઇમં તાવ વિસ્સજ્જનગાથમાહ. તત્થ સમ્મુતિન્તિ દિટ્ઠિં.

૯૧૨. એવમેતેસુ સકં ધમ્મં પરિપુણ્ણં બ્રુવન્તેસુ અઞ્ઞસ્સ પન ધમ્મં ‘‘હીન’’ન્તિ વદન્તેસુ યસ્સ કસ્સચિ – પરસ્સ ચે વમ્ભયિતેન હીનોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – યદિ પરસ્સ નિન્દિતકારણા હીનો ભવેય્ય, ન કોચિ ધમ્મેસુ વિસેસિ અગ્ગો ભવેય્ય. કિં કારણં? પુથૂ હિ અઞ્ઞસ્સ વદન્તિ ધમ્મં, નિહીનતો સબ્બેવ તે સમ્હિ દળ્હં વદાના સકધમ્મે દળ્હવાદા એવ.

૯૧૩. કિઞ્ચ ભિય્યો – સદ્ધમ્મપૂજાતિ ગાથા. તસ્સત્થો – તે ચ તિત્થિયા યથા પસંસન્તિ સકાયનાનિ, સદ્ધમ્મપૂજાપિ નેસં તથેવ વત્તતિ. તે હિ અતિવિય સત્થારાદીનિ સક્કરોન્તિ. તત્થ યદિ તે પમાણા સિયું, એવં સન્તે સબ્બેવ વાદા તથિયા ભવેય્યું. કિં કારણં? સુદ્ધી હિ નેસં પચ્ચત્તમેવ, ન સા અઞ્ઞત્ર સિજ્ઝતિ, નાપિ પરમત્થતો. અત્તનિ દિટ્ઠિગાહમત્તમેવ હિ તં તેસં પરપચ્ચયનેય્યબુદ્ધીનં.

૯૧૪. યો વા પન વિપરીતો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, તસ્સ – ન બ્રાહ્મણસ્સ પરનેય્યમત્થીતિ ગાથા. તસ્સત્થો – બ્રાહ્મણસ્સ હિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭; નેત્તિ. ૫) નયેન સુદિટ્ઠત્તા પરેન નેતબ્બં ઞાણં નત્થિ, દિટ્ઠિધમ્મેસુ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ નિચ્છિનિત્વા સમુગ્ગહીતમ્પિ નત્થિ. તંકારણા સો દિટ્ઠિકલહાનિ અતીતો, ન ચ સો સેટ્ઠતો પસ્સતિ ધમ્મમઞ્ઞં અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનાદીહિ.

૯૧૫. જાનામીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – એવં તાવ પરમત્થબ્રાહ્મણો ન હિ સેટ્ઠતો પસ્સતિ ધમ્મમઞ્ઞં, અઞ્ઞે પન તિત્થિયા પરચિત્તઞાણાદીહિ જાનન્તા પસ્સન્તાપિ ‘‘જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એત’’ન્તિ એવં વદન્તાપિ ચ દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં પચ્ચેન્તિ. કસ્મા? યસ્મા તેસુ એકોપિ અદ્દક્ખિ ચે અદ્દસ ચેપિ તેન પરચિત્તઞાણાદિના યથાભૂતં અત્થં, કિઞ્હિ તુમસ્સ તેન તસ્સ તેન દસ્સનેન કિં કતં, કિં દુક્ખપરિઞ્ઞા સાધિતા, ઉદાહુ સમુદયપહાનાદીનં અઞ્ઞતરં, યતો સબ્બથાપિ અતિક્કમિત્વા અરિયમગ્ગં તે તિત્થિયા અઞ્ઞેનેવ વદન્તિ સુદ્ધિં, અતિક્કમિત્વા વા તે તિત્થિયે બુદ્ધાદયો અઞ્ઞેનેવ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ.

૯૧૬. પસ્સં નરોતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ. કિઞ્ચ ભિય્યો? ય્વાયં પરચિત્તઞાણાદીહિ અદ્દક્ખિ, સો પસ્સં નરો દક્ખતિ નામરૂપં, ન તતો પરં દિસ્વાન વા ઞસ્સતિ તાનિમેવ નામરૂપાનિ નિચ્ચતો સુખતો વા ન અઞ્ઞથા. સો એવં પસ્સન્તો કામં બહું પસ્સતુ અપ્પકં વા નામરૂપં નિચ્ચતો સુખતો ચ, અથસ્સ એવરૂપેન દસ્સનેન ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તીતિ.

૯૧૭. નિવિસ્સવાદીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – તેન ચ દસ્સનેન સુદ્ધિયા અસતિયાપિ યો ‘‘જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એત’’ન્તિ એવં નિવિસ્સવાદી, એતં વા દસ્સનં પટિચ્ચ દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં પચ્ચેન્તો ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ એવં નિવિસ્સવાદી, સો સુબ્બિનયો ન હોતિ તં તથા પકપ્પિતં અભિસઙ્ખતં દિટ્ઠિં પુરેક્ખરાનો. સો હિ યં સત્થારાદિં નિસ્સિતો, તત્થેવ સુભં વદાનો સુદ્ધિં વદો, ‘‘પરિસુદ્ધવાદો પરિસુદ્ધદસ્સનો વા અહ’’ન્તિ અત્તાનં મઞ્ઞમાનો તત્થ તથદ્દસા સો, તત્થ સકાય દિટ્ઠિયા અવિપરીતમેવ સો અદ્દસ. યથા સા દિટ્ઠિ પવત્તતિ, તથેવ નં અદ્દસ, ન અઞ્ઞથા પસ્સિતું ઇચ્છતીતિ અધિપ્પાયો.

૯૧૮. એવં પકપ્પિતં દિટ્ઠિં પુરેક્ખરાનેસુ તિત્થિયેસુ – ન બ્રાહ્મણો કપ્પમુપેતિ સઙ્ખાતિ ગાથા. તત્થ સઙ્ખાતિ સઙ્ખાય, જાનિત્વાતિ અત્થો. નપિ ઞાણબન્ધૂતિ સમાપત્તિઞાણાદિના અકતતણ્હાદિટ્ઠિબન્ધુ. તત્થ વિગ્ગહો – નાપિ અસ્સ ઞાણેન કતો બન્ધુ અત્થીતિ નપિ ઞાણબન્ધુ. સમ્મુતિયોતિ દિટ્ઠિસમ્મુતિયો. પુથુજ્જાતિ પુથુજ્જનસમ્ભવા. ઉગ્ગહણન્તિ મઞ્ઞેતિ ઉગ્ગહણન્તિ અઞ્ઞે, અઞ્ઞે તા સમ્મુતિયો ઉગ્ગણ્હન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૯૧૯. કિઞ્ચ ભિય્યો – વિસ્સજ્જ ગન્થાનીતિ ગાથા. તત્થ અનુગ્ગહોતિ ઉગ્ગહણવિરહિતો, સોપિ નાસ્સ ઉગ્ગહોતિ અનુગ્ગહો, ન વા ઉગ્ગણ્હાતીતિ અનુગ્ગહો.

૯૨૦. કિઞ્ચ ભિય્યો – સો એવરૂપો – પુબ્બાસવેતિ ગાથા. તત્થ પુબ્બાસવેતિ અતીતરૂપાદીનિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનધમ્મે કિલેસે. નવેતિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપાદીનિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનધમ્મે. ન છન્દગૂતિ છન્દાદિવસેન ન ગચ્છતિ. અનત્તગરહીતિ કતાકતવસેન અત્તાનં અગરહન્તો.

૯૨૧. એવં અનત્તગરહી ચ – સ સબ્બધમ્મેસૂતિ ગાથા. તત્થ સબ્બધમ્મેસૂતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિધમ્મેસુ ‘‘યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વા’’તિ એવંપભેદેસુ. પન્નભારોતિ પતિતભારો. ન કપ્પેતીતિ ન કપ્પિયો, દુવિધમ્પિ કપ્પં ન કરોતીતિ અત્થો. નૂપરતોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકસેક્ખા વિય ઉપરતિસમઙ્ગીપિ ન હોતિ. ન પત્થિયોતિ નિત્તણ્હો. તણ્હા હિ પત્થિયતીતિ પત્થિયા, નાસ્સ પત્થિયાતિ ન પત્થિયોતિ. સેસં તત્થ તત્થ પાકટમેવાતિ ન વુત્તં. એવં અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે વુત્તસદિસો એવાભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય મહાબ્યૂહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.