૧૨. ચૂળબ્યૂહસુત્તવણ્ણના

૮૮૫-૬. સકંસકંદિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ ચૂળબ્યૂહસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘સબ્બેપિ ઇમે દિટ્ઠિગતિકા ‘સાધુરૂપમ્હા’તિ ભણન્તિ, કિં નુ ખો સાધુરૂપાવ ઇમે અત્તનોયેવ દિટ્ઠિયા પતિટ્ઠહન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ દિટ્ઠિં ગણ્હન્તી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં પકાસેતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં.

તત્થ આદિતો દ્વેપિ ગાથા પુચ્છાગાથાયેવ. તાસુ સકંસકંદિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠિયા વસમાના. વિગ્ગય્હ નાના કુસલા વદન્તીતિ દિટ્ઠિબલગ્ગાહં ગહેત્વા, તત્થ ‘‘કુસલામ્હા’’તિ પટિજાનમાના પુથુ પુથુ વદન્તિ એકં ન વદન્તિ. યો એવં જાનાતિ સ વેદિ ધમ્મં ઇદં પટિકોસમકેવલી સોતિ તઞ્ચ દિટ્ઠિં સન્ધાય યો એવં જાનાતિ, સો ધમ્મં વેદિ. ઇદં પન પટિક્કોસન્તો હીનો હોતીતિ વદન્તિ. બાલોતિ હીનો. અક્કુસલોતિ અવિદ્વા.

૮૮૭-૮. ઇદાનિ તિસ્સો વિસ્સજ્જનગાથા હોન્તિ. તા પુરિમડ્ઢેન વુત્તમત્થં પચ્છિમડ્ઢેન પટિબ્યૂહિત્વા ઠિતા. તેન બ્યૂહેન ઉત્તરસુત્તતો ચ અપ્પકત્તા ઇદં સુત્તં ‘‘ચૂળબ્યૂહ’’ન્તિ નામં લભતિ. તત્થ પરસ્સ ચે ધમ્મન્તિ પરસ્સ દિટ્ઠિં. સબ્બેવ બાલાતિ એવં સન્તે સબ્બેવ ઇમે બાલા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. કિં કારણં? સબ્બેવિમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ સન્દિટ્ઠિયા ચેવ ન વીવદાતા. સંસુદ્ધપઞ્ઞા કુસલા મુતીમાતિ સકાય દિટ્ઠિયા ન વિવદાતા ન વોદાતા સંકિલિટ્ઠાવ સમાના સંસુદ્ધપઞ્ઞા ચ કુસલા ચ મુતિમન્તો ચ તે હોન્તિ ચે. અથ વા ‘‘સન્દિટ્ઠિયા ચે પન વીવદાતા’’ તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – સકાય પન દિટ્ઠિયા વોદાતા સંસુદ્ધપઞ્ઞા કુસલા મુતિમન્તો હોન્તિ ચે. ન તેસં કોચીતિ એવં સન્તે તેસં એકોપિ હીનપઞ્ઞો ન હોતિ. કિંકારણા? દિટ્ઠી હિ તેસમ્પિ તથા સમત્તા, યથા ઇતરેસન્તિ.

૮૮૯. ન વાહમેતન્તિ ગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યં તે મિથુ દ્વે દ્વે જના અઞ્ઞમઞ્ઞં ‘‘બાલો’’તિ આહુ, અહં એતં તથિયં તચ્છન્તિ નેવ બ્રૂમિ. કિંકારણા? યસ્મા સબ્બે તે સકં સકં દિટ્ઠિં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અકંસુ. તેન ચ કારણેન પરં ‘‘બાલો’’તિ દહન્તિ. એત્થ ચ ‘‘તથિય’’ન્તિ ‘‘કથિવ’’ન્તિ દ્વેપિ પાઠા.

૮૯૦. યમાહૂતિ પુચ્છાગાથાય યં દિટ્ઠિસચ્ચં તથિયન્તિ એકે આહુ.

૮૯૧. એકઞ્હિ સચ્ચન્તિ વિસ્સજ્જનગાથાય એકં સચ્ચં નિરોધો મગ્ગો વા. યસ્મિં પજા નો વિવદે પજાનન્તિ યમ્હિ સચ્ચે પજાનન્તો પજા નો વિવદેય્ય. સયં થુનન્તીતિ અત્તના વદન્તિ.

૮૯૨. કસ્મા નૂતિ પુચ્છાગાથાય પવાદિયાસેતિ વાદિનો. ઉદાહુ તે તક્કમનુસ્સરન્તીતિ તે વાદિનો ઉદાહુ અત્તનો તક્કમત્તં અનુગચ્છન્તિ.

૮૯૩. ન હેવાતિ વિસ્સજ્જનગાથાય અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય નિચ્ચાનીતિ ઠપેત્વા સઞ્ઞામત્તેન નિચ્ચન્તિ ગહિતગ્ગહણાનિ. તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વાતિ અત્તનો મિચ્છાસઙ્કપ્પમત્તં દિટ્ઠીસુ જનેત્વા. યસ્મા પન દિટ્ઠીસુ વિતક્કં જનેન્તા દિટ્ઠિયોપિ જનેન્તિ, તસ્મા નિદ્દેસે વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિગતાનિ જનેન્તિ સઞ્જનેન્તી’’તિઆદિ (મહાનિ. ૧૨૧).

૮૯૪-૫. ઇદાનિ એવં નાનાસચ્ચેસુ અસન્તેસુ તક્કમત્તમનુસ્સરન્તાનં દિટ્ઠિગતિકાનં વિપ્પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠે સુતે’’તિઆદિકા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ દિટ્ઠેતિ દિટ્ઠં, દિટ્ઠસુદ્ધિન્તિ અધિપ્પાયો. એસ નયો સુતાદીસુ. એતે ચ નિસ્સાય વિમાનદસ્સીતિ એતે દિટ્ઠિધમ્મે નિસ્સયિત્વા સુદ્ધિભાવસઙ્ખાતં વિમાનં અસમ્માનં પસ્સન્તોપિ. વિનિચ્છયે ઠત્વા પહસ્સમાનો, બાલો પરો અક્કુસલોતિ ચાહાતિ એવં વિમાનદસ્સીપિ તસ્મિં દિટ્ઠિવિનિચ્છયે ઠત્વા તુટ્ઠિજાતો હાસજાતો હુત્વા ‘‘પરો હીનો ચ અવિદ્વા ચા’’તિ એવં વદતિયેવ. એવં સન્તે યેનેવાતિ ગાથા. તત્થ સયમત્તનાતિ સયમેવ અત્તાનં. વિમાનેતીતિ ગરહતિ. તદેવ પાવાતિ તદેવ વચનં દિટ્ઠિં વદતિ, તં વા પુગ્ગલં.

૮૯૬. અતિસારદિટ્ઠિયાતિ ગાથાયત્થો – સો એવં તાય લક્ખણાતિસારિનિયા અતિસારદિટ્ઠિયા સમત્તો પુણ્ણો ઉદ્ધુમાતો, તેન ચ દિટ્ઠિમાનેન મત્તો ‘‘પરિપુણ્ણો અહં કેવલી’’તિ એવં પરિપુણ્ણમાની સયમેવ અત્તાનં મનસા ‘‘અહં પણ્ડિતો’’તિ અભિસિઞ્ચતિ. કિંકારણા? દિટ્ઠી હિ સા તસ્સ તથા સમત્તાતિ.

૮૯૭. પરસ્સ ચેતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? યો સો વિનિચ્છયે ઠત્વા પહસ્સમાનો ‘‘બાલો પરો અક્કુસલો’’તિ ચાહ. તસ્સ પરસ્સ ચે હિ વચસા સો તેન વુચ્ચમાનો નિહીનો હોતિ. તુમો સહા હોતિ નિહીનપઞ્ઞો, સોપિ તેનેવ સહ નિહીનપઞ્ઞો હોતિ. સોપિ હિ નં ‘‘બાલો’’તિ વદતિ. અથસ્સ વચનં અપ્પમાણં, સો પન સયમેવ વેદગૂ ચ ધીરો ચ હોતિ. એવં સન્તે ન કોચિ બાલો સમણેસુ અત્થિ. સબ્બેપિ હિ તે અત્તનો ઇચ્છાય પણ્ડિતા.

૮૯૮. અઞ્ઞં ઇતોતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – ‘‘અથ ચે સયં વેદગૂ હોતિ ધીરો, ન કોચિ બાલો સમણેસુ અત્થી’’તિ એવઞ્હિ વુત્તેપિ સિયા કસ્સચિ ‘‘કસ્મા’’તિ. તત્થ વુચ્ચતે – યસ્મા અઞ્ઞં ઇતો યાભિવદન્તિ ધમ્મં અપરદ્ધા સુદ્ધિમકેવલી તે, એવમ્પિ તિત્થિયા પુથુસો વદન્તિ, યે ઇતો અઞ્ઞં દિટ્ઠિં અભિવદન્તિ, યે અપરદ્ધા વિરદ્ધા સુદ્ધિમગ્ગં, અકેવલિનો ચ તેતિ એવં પુથુતિત્થિયા યસ્મા વદન્તીતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પનેવં વદન્તીતિ ચે? સન્દિટ્ઠિરાગેન હિ તે ભિરત્તા, યસ્મા સકેન દિટ્ઠિરાગેન અભિરત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

૮૯૯-૯૦૦. એવં અભિરત્તા ચ – ઇધેવ સુદ્ધિન્તિ ગાથા. તત્થ સકાયનેતિ સકમગ્ગે દળ્હં વદાનાતિ દળ્હવાદા. એવઞ્ચ દળ્હવાદેસુ તેસુ યો કોચિ તિત્થિયો સકાયને વાપિ દળ્હં વદાનો કમેત્થ બાલોતિ પરં દહેય્ય, સઙ્ખેપતો તત્થ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે વિત્થારતો વા નત્થિકઇસ્સરકારણનિયતાદિભેદે સકે આયતને ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ દળ્હં વદાનો કં પરં એત્થ દિટ્ઠિગતે ‘‘બાલો’’તિ સહ ધમ્મેન પસ્સેય્ય, નનુ સબ્બોપિ તસ્સ મતેન પણ્ડિતો એવ સુપ્પટિપન્નો એવ ચ. એવં સન્તે ચ સયમેવ સો મેધગમાવહેય્ય પરં વદં બાલમસુદ્ધિધમ્મં, સોપિ પરં ‘‘બાલો ચ અસુદ્ધિધમ્મો ચ અય’’ન્તિ વદન્તો અત્તનાવ કલહં આવહેય્ય. કસ્મા? યસ્મા સબ્બોપિ તસ્સ મતેન પણ્ડિતો એવ સુપ્પટિપન્નો એવ ચ.

૯૦૧. એવં સબ્બથાપિ વિનિચ્છયે ઠત્વા સયં પમાય ઉદ્ધંસ લોકસ્મિં વિવાદમેતિ, દિટ્ઠિયં ઠત્વા સયઞ્ચ સત્થારાદીનિ મિનિત્વા સો ભિય્યો વિવાદમેતીતિ. એવં પન વિનિચ્છયેસુ આદીનવં ઞત્વા અરિયમગ્ગેન હિત્વાન સબ્બાનિ વિનિચ્છયાનિ ન મેધગં કુબ્બતિ જન્તુ લોકેતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે વુત્તસદિસો એવાભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ચૂળબ્યૂહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.