૧૧. કલહવિવાદસુત્તવણ્ણના

૮૬૯. કુતો પહૂતા કલહા વિવાદાતિ કલહવિવાદસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કુતો નુ, ખો, કલહાદયો અટ્ઠ ધમ્મા પવત્તન્તી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તે ધમ્મે આવિકાતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં તત્થ પુચ્છાવિસ્સજ્જનક્કમેન ઠિતત્તા સબ્બગાથા પાકટસમ્બન્ધાયેવ.

અનુત્તાનપદવણ્ણના પનેતાસં એવં વેદિતબ્બા – કુતોપહૂતા કલહા વિવાદાતિ કલહો ચ તસ્સ પુબ્બભાગો વિવાદો ચાતિ ઇમે કુતો જાતા. પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચાતિ પરિદેવસોકા ચ મચ્છરા ચ કુતોપહૂતા. માનાતિમાના સહપેસુણા ચાતિ માના ચ અતિમાના ચ પેસુણા ચ કુતોપહૂતા. તેતિ તે સબ્બેપિ અટ્ઠ કિલેસધમ્મા. તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ તં મયા પુચ્છિતમત્થં બ્રૂહિ યાચામિ તં અહન્તિ. યાચનત્થો હિ ઇઙ્ઘાતિ નિપાતો.

૮૭૦. પિયપ્પહૂતાતિ પિયવત્થુતો જાતા. યુત્તિ પનેત્થ નિદ્દેસે (મહાનિ. ૯૮) વુત્તા એવ. મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદાતિ ઇમિના કલહવિવાદાદીનં ન કેવલં પિયવત્થુમેવ, મચ્છરિયમ્પિ પચ્ચયં દસ્સેતિ. કલહવિવાદસીસેન ચેત્થ સબ્બેપિ તે ધમ્મા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. યથા ચ એતેસં મચ્છરિયં, તથા પેસુણાનઞ્ચ વિવાદં. તેનાહ – ‘‘વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાની’’તિ.

૮૭૧. પિયાસુ લોકસ્મિં કુતોનિદાના યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકેતિ ‘‘પિયા પહૂતા કલહા’’તિ યે એત્થ વુત્તા. તે પિયા લોકસ્મિં કુતોનિદાના, ન કેવલઞ્ચ પિયા, યે ચાપિ ખત્તિયાદયો લોભા વિચરન્તિ લોભહેતુકા લોભેનાભિભૂતા વિચરન્તિ, તેસં સો લોભો ચ કુતોનિદાનોતિ દ્વે અત્થે એકાય પુચ્છાય પુચ્છતિ. આસા ચ નિટ્ઠા ચાતિ આસા ચ તસ્સા આસાય સમિદ્ધિ ચ. યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તીતિ યે નરસ્સ સમ્પરાયાય હોન્તિ, પરાયના હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. એકા એવાયમ્પિ પુચ્છા.

૮૭૨. છન્દાનિદાનાનીતિ કામચ્છન્દાદિછન્દનિદાનાનિ. યે ચાપિ લોભા વિચરન્તીતિ યે ચાપિ ખત્તિયાદયો લોભા વિચરન્તિ તેસં લોભોપિ છન્દનિદાનોતિ દ્વેપિ અત્થે એકતો વિસ્સજ્જેતિ. ઇતોનિદાનાતિ છન્દનિદાના એવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘કુતોનિદાના કુતોનિદાના’’તિ (સુ. નિ. ૨૭૩) એતેસુ ચ સદ્દસિદ્ધિ સૂચિલોમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

૮૭૩. વિનિચ્છયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવિનિચ્છયા. યે વાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તાતિ યે ચ અઞ્ઞેપિ કોધાદીહિ સમ્પયુત્તા, તથારૂપા વા અકુસલા ધમ્મા બુદ્ધસમણેન વુત્તા, તે કુતોપહૂતાતિ.

૮૭૪. તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દોતિ તં સુખદુક્ખવેદનં. તદુભયવત્થુસઙ્ખાતં સાતાસાતં ઉપનિસ્સાય સંયોગવિયોગપત્થનાવસેન છન્દો પહોતિ. એત્તાવતા ‘‘છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો’’તિ અયં પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચાતિ રૂપેસુ વયઞ્ચ ઉપ્પાદઞ્ચ દિસ્વા. વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકેતિ અપાયાદિકે લોકે અયં જન્તુ ભોગાધિગમનત્થં તણ્હાવિનિચ્છયં ‘‘અત્તા મે ઉપ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન દિટ્ઠિવિનિચ્છયઞ્ચ કુરુતે. યુત્તિ પનેત્થ નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૦૨) વુત્તા એવ. એત્તાવતા ‘‘વિનિચ્છયા ચાપિ કુતોપહૂતા’’તિ અયં પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ.

૮૭૫. એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તેતિ એતેપિ કોધાદયો ધમ્મા સાતાસાતદ્વયે સન્તે એવ પહોન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પત્તિ ચ નેસં નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૦૩) વુત્તાયેવ. એત્તાવતા તતિયપઞ્હોપિ વિસ્સજ્જિતો હોતિ. ઇદાનિ યો એવં વિસ્સજ્જિતેસુ એતેસુ પઞ્હેસુ કથંકથી ભવેય્ય, તસ્સ કથંકથાપહાનૂપાયં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે’’તિ, ઞાણદસ્સનઞાણાધિગમનત્થં તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કિં કારણં? ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્મા. બુદ્ધસમણેન હિ ઞત્વાવ ધમ્મા વુત્તા, નત્થિ તસ્સ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં. અત્તનો પન ઞાણાભાવેન તે અજાનન્તો ન જાનેય્ય, ન દેસના દોસેન, તસ્મા કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે, ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્માતિ.

૮૭૬-૭. સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાનાતિ એત્થ સાતં અસાતન્તિ સુખદુક્ખવેદના એવ અધિપ્પેતા. ન ભવન્તિ હેતેતિ ન ભવન્તિ એતે. વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનન્તિ સાતાસાતાનં વિભવં ભવઞ્ચ એતમ્પિ યં અત્થં. લિઙ્ગબ્યત્તયો એત્થ કતો. ઇદં પન વુત્તં હોતિ – સાતાસાતાનં વિભવો ભવો ચાતિ યો એસ અત્થો, એવં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનન્તિ. એત્થ ચ સાતાસાતાનં વિભવભવવત્થુકા વિભવભવદિટ્ઠિયો એવ વિભવભવાતિ અત્થતો વેદિતબ્બા. તથા હિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનપક્ખે ‘‘ભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના, વિભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના’’તિ નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૦૫) વુત્તં. ઇતોનિદાનન્તિ ફસ્સનિદાનં.

૮૭૮. કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ કિસ્મિં વીતિવત્તે ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો પઞ્ચ ફસ્સા ન ફુસન્તિ.

૮૭૯. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચાતિ સમ્પયુત્તકનામં વત્થારમ્મણરૂપઞ્ચ પટિચ્ચ. રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ રૂપે વીતિવત્તે પઞ્ચ ફસ્સા ન ફુસન્તિ.

૮૮૦. કથં સમેતસ્સાતિ કથં પટિપન્નસ્સ. વિભોતિ રૂપન્તિ રૂપ વિભવતિ, ન ભવેય્ય વા. સુખં દુખઞ્ચાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં રૂપમેવ પુચ્છતિ.

૮૮૧. ન સઞ્ઞસઞ્ઞીતિ યથા સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સો પકતિસઞ્ઞાય સઞ્ઞીપિ ન હોતિ. ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞીતિ વિસઞ્ઞાયપિ વિરૂપાય સઞ્ઞાય સઞ્ઞી ન હોતિ ઉમ્મત્તકો વા ખિત્તચિત્તો વા. નોપિ અસઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાવિરહિતોપિ ન હોતિ નિરોધસમાપન્નો વા અસઞ્ઞસત્તો વા. ન વિભૂતસઞ્ઞીતિ ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના (ધ સ. ૨૬૫; વિભ. ૬૦૨) નયેન સમતિક્કન્તસઞ્ઞીપિ ન હોતિ અરૂપજ્ઝાનલાભી. એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપન્તિ એતસ્મિં સઞ્ઞસઞ્ઞિતાદિભાવે અટ્ઠત્વા યદેતં વુત્તં ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય ચિત્તં અભિનીહરતી’’તિ. એવં સમેતસ્સ અરૂપમગ્ગસમઙ્ગિનો વિભોતિ રૂપં. સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ એવં પટિપન્નસ્સાપિ યા સઞ્ઞા, તન્નિદાના તણ્હાદિટ્ઠિપપઞ્ચા અપ્પહીના એવ હોન્તીતિ દસ્સેતિ.

૮૮૨-૩. એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ, હેકે યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસે. ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ વદન્તિએત્તોતિ એત્તાવતા નુ ઇધ પણ્ડિતા સમણબ્રાહ્મણા અગ્ગં સુદ્ધિં સત્તસ્સ વદન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ એત્તો અરૂપસમાપત્તિતો અધિકં વદન્તીતિ પુચ્છતિ. એત્તાવતગ્ગમ્પિ વદન્તિ હેકેતિ એકે સસ્સતવાદા સમણબ્રાહ્મણા પણ્ડિતમાનિનો એત્તાવતાપિ અગ્ગં સુદ્ધિં વદન્તિ. તેસં પનેકે સમયં વદન્તીતિ તેસંયેવ એકે ઉચ્છેદવાદા સમયં ઉચ્છેદં વદન્તિ. અનુપાદિસેસે કુસલા વદાનાતિ અનુપાદિસેસે કુસલવાદા સમાના.

૮૮૪. એતે ચ ઞત્વા ઉપનિસ્સિતાતિ એતે ચ દિટ્ઠિગતિકે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો નિસ્સિતાતિ ઞત્વા. ઞત્વા મુની નિસ્સયે સો વિમંસીતિ નિસ્સયે ચ ઞત્વા સો વીમંસી પણ્ડિતો બુદ્ધમુનિ. ઞત્વા વિમુત્તોતિ દુક્ખાનિચ્ચાદિતો ધમ્મે ઞત્વા વિમુત્તો. ભવાભવાય ન સમેતીતિ પુનપ્પુનં ઉપપત્તિયા ન સમાગચ્છતીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે વુત્તસદિસોયેવાભિસમયો અહોસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કલહવિવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.