૯. વાસેટ્ઠસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ વાસેટ્ઠસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને વુત્તા અત્થવણ્ણનં પનસ્સ વુત્તનયાનિ ઉત્તાનત્થાનિ ચ પદાનિ પરિહરન્તા કરિસ્સામ. ઇચ્છાનઙ્ગલોતિ ગામસ્સ નામં. બ્રાહ્મણમહાસાલાનં ચઙ્કી તારુક્ખો તોદેય્યોતિ વોહારનામમેતં. પોક્ખરસાતિ જાણુસ્સોણીતિ નેમિત્તિકં. તેસુ કિર એકો હિમવન્તપસ્સે પોક્ખરણિયા પદુમે નિબ્બત્તો, અઞ્ઞતરો તાપસો તં પદુમં ગહેત્વા તત્થ સયિતં દારકં દિસ્વા સંવડ્ઢેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. પોક્ખરે સયિતત્તા ‘‘પોક્ખરસાતી’’તિ ચસ્સ નામમકાસિ. એકસ્સ ઠાનન્તરે નેમિત્તિકં. તેન કિર જાણુસ્સોણિનામકં પુરોહિતટ્ઠાનં લદ્ધં, સો તેનેવ પઞ્ઞાયિ.

તે સબ્બેપિ અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા બ્રાહ્મણમહાસાલા કસ્મા ઇચ્છાનઙ્ગલે પટિવસન્તીતિ? વેદસજ્ઝાયનપરિવીમંસનત્થં. તેન કિર સમયેન કોસલજનપદે વેદકા બ્રાહ્મણા વેદાનં સજ્ઝાયકરણત્થઞ્ચ અત્થૂપપરિક્ખણત્થઞ્ચ તસ્મિંયેવ ગામે સન્નિપતન્તિ. તેન તેપિ અન્તરન્તરા અત્તનો ભોગગામતો આગમ્મ તત્થ પટિવસન્તિ.

વાસેટ્ઠભારદ્વાજાનન્તિ વાસેટ્ઠસ્સ ચ ભારદ્વાજસ્સ ચ. અયમન્તરાકથાતિ યં અત્તનો સહાયકભાવાનુરૂપં કથં કથેન્તા અનુવિચરિંસુ, તસ્સા કથાય અન્તરા વેમજ્ઝેયેવ અયં અઞ્ઞા કથા ઉદપાદીતિ વુત્તં હોતિ. સંસુદ્ધગહણિકોતિ સંસુદ્ધકુચ્છિકો, સંસુદ્ધાય બ્રાહ્મણિયા એવ કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સમવેપાકિનિયા ગહણિયા’’તિઆદીસુ હિ ઉદરગ્ગિ ‘‘ગહણી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન માતુકુચ્છિ. યાવ સત્તમાતિ માતુ માતા, પિતુ પિતાતિ એવં પટિલોમેન યાવ સત્ત જાતિયો. એત્થ ચ પિતામહો ચ પિતામહી ચ પિતામહા, તથા માતામહો ચ માતામહી ચ માતામહા, પિતામહા ચ માતામહા ચ પિતામહાયેવ. પિતામહાનં યુગં પિતામહયુગં. યુગન્તિ આયુપ્પમાણં. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહાયેવ પિતામહયુગં. અક્ખિત્તોતિ જાતિં આરબ્ભ ‘‘કિં સો’’તિ કેનચિ અનવઞ્ઞાતો. અનુપક્કુટ્ઠોતિ જાતિસન્દોસવાદેન અનુપક્કુટ્ઠપુબ્બો. વતસમ્પન્નોતિ આચારસમ્પન્નો. સઞ્ઞાપેતુન્તિ ઞાપેતું બોધેતું, નિરન્તરં કાતુન્તિ વુત્તં હોતિ. આયામાતિ ગચ્છામ.

૬૦૦. અનુઞ્ઞાતપટિઞ્ઞાતાતિ ‘‘તેવિજ્જા તુમ્હે’’તિ એવં મયં આચરિયેહિ ચ અનુઞ્ઞાતા અત્તના ચ પટિજાનિમ્હાતિ અત્થો. અસ્માતિ ભવામ. ઉભોતિ દ્વેપિ જના. અહં પોક્ખરસાતિસ્સ, તારુક્ખસ્સાયં માણવોતિ અહં પોક્ખરસાતિસ્સ જેટ્ઠન્તેવાસી અગ્ગસિસ્સો, અયં તારુક્ખસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ભણતિ આચરિયસમ્પત્તિં અત્તનો સમ્પત્તિઞ્ચ દીપેન્તો.

૬૦૧. તેવિજ્જાનન્તિ તિવેદાનં. કેવલિનોતિ નિટ્ઠઙ્ગતા. અસ્મસેતિ અમ્હ ભવામ. ઇદાનિ તં કેવલિભાવં વિત્થારેન્તો આહ – ‘‘પદકસ્મા…પે… સાદિસા’’તિ. તત્થ જપ્પેતિ વેદે. કમ્મુનાતિ દસવિધેન કુસલકમ્મપથકમ્મુના. અયઞ્હિ પુબ્બે સત્તવિધં કાયવચીકમ્મં સન્ધાય ‘‘યતો ખો ભો સીલવા હોતી’’તિ આહ. તિવિધં મનોકમ્મં સન્ધાય ‘‘વતસમ્પન્નો’’તિ આહ. તેન સમન્નાગતો હિ આચારસમ્પન્નો હોતિ.

૬૦૨-૫. ઇદાનિ તં વચનન્તરેન દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અહઞ્ચ કમ્મુના બ્રૂમી’’તિ. ખયાતીતન્તિ ઊનભાવં અતીતં, પરિપુણ્ણન્તિ અત્થો. પેચ્ચાતિ ઉપગન્ત્વા. નમસ્સન્તીતિ નમો કરોન્તિ. ચક્ખું લોકે સમુપ્પન્નન્તિ અવિજ્જન્ધકારે લોકે, તં અન્ધકારં વિધમિત્વા લોકસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થસન્દસ્સનેન ચક્ખુ હુત્વા સમુપ્પન્નં.

૬૦૬. એવં અભિત્થવિત્વા વાસેટ્ઠેન યાચિતો ભગવા દ્વેપિ જને સઙ્ગણ્હન્તો આહ – ‘‘તેસં વો અહં બ્યક્ખિસ્સ’’ન્તિઆદિ. તત્થ બ્યક્ખિસ્સન્તિ બ્યાકરિસ્સામિ. અનુપુબ્બન્તિ તિટ્ઠતુ તાવ બ્રાહ્મણચિન્તા, કીટપટઙ્ગતિણરુક્ખતો પભુતિ વો અનુપુબ્બં બ્યક્ખિસ્સન્તિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો, એવં વિત્થારકથાય વિનેતબ્બા હિ તે માણવકા. જાતિવિભઙ્ગન્તિ જાતિવિત્થારં. અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયોતિ તેસં તેસઞ્હિ પાણાનં જાતિયો અઞ્ઞા અઞ્ઞા નાનપ્પકારાતિ અત્થો.

૬૦૭. તતો પાણાનં જાતિવિભઙ્ગે કથેતબ્બે ‘‘તિણરુક્ખેપિ જાનાથા’’તિ અનુપાદિન્નકાનં તાવ કથેતું આરદ્ધો. તં કિમત્થમિતિ ચે? ઉપાદિન્નેસુ સુખઞાપનત્થં. અનુપાદિન્નેસુ હિ જાતિભેદે ગહિતે ઉપાદિન્નેસુ સો પાકટતરો હોતિ. તત્થ તિણાનિ નામ અન્તોફેગ્ગૂનિ બહિસારાનિ. તસ્મા તાલનાળિકેરાદયોપિ તિણસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. રુક્ખા નામ બહિફેગ્ગૂ અન્તોસારા. તિણાનિ ચ રુક્ખા ચ તિણરુક્ખા. તે ઉપયોગબહુવચનેન દસ્સેન્તો આહ – ‘‘તિણરુક્ખેપિ જાનાથા’’તિ. ન ચાપિ પટિજાનરેતિ ‘‘મયં તિણા, મયં રુક્ખા’’તિ એવમ્પિ ન પટિજાનન્તિ. લિઙ્ગં જાતિમયન્તિ અપટિજાનન્તાનમ્પિ ચ તેસં જાતિમયમેવ સણ્ઠાનં અત્તનો મૂલભૂતતિણાદિસદિસમેવ હોતિ. કિં કારણં? અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયો, યસ્મા અઞ્ઞા તિણજાતિ, અઞ્ઞા રુક્ખજાતિ; તિણેસુપિ અઞ્ઞા તાલજાતિ, અઞ્ઞા નાળિકેરજાતીતિ એવં વિત્થારેતબ્બં.

તેન કિં દીપેતિ? યં જાતિવસેન નાના હોતિ, તં અત્તનો પટિઞ્ઞં પરેસં વા ઉપદેસં વિનાપિ અઞ્ઞજાતિતો વિસેસેન ગય્હતિ. યદિ ચ જાતિયા બ્રાહ્મણો ભવેય્ય, સોપિ અત્તનો પટિઞ્ઞં પરેસં વા ઉપદેસં વિના ખત્તિયતો વેસ્સસુદ્દતો વા વિસેસેન ગય્હેય્ય, ન ચ ગય્હતિ, તસ્મા ન જાતિયા બ્રાહ્મણોતિ. પરતો પન ‘‘યથા એતાસુ જાતીસૂ’’તિ ઇમાય ગાથાય એતમત્થં વચીભેદેનેવ આવિકરિસ્સતિ.

૬૦૮. એવં અનુપાદિન્નેસુ જાતિભેદં દસ્સેત્વા ઉપાદિન્નેસુ તં દસ્સેન્તો ‘‘તતો કીટે’’તિ એવમાદિમાહ. તત્થ કીટાતિ કિમયો. પટઙ્ગાતિ પટઙ્ગાયેવ. યાવ કુન્થકિપિલ્લિકેતિ કુન્થકિપિલ્લિકં પરિયન્તં કત્વાતિ અત્થો.

૬૦૯. ખુદ્દકેતિ કાળકકણ્ડકાદયો. મહલ્લકેતિ સસબિળારાદયો. સબ્બે હિ તે અનેકવણ્ણા.

૬૧૦. પાદૂદરેતિ ઉદરપાદે, ઉદરંયેવ યેસં પાદાતિ વુત્તં હોતિ. દીઘપિટ્ઠિકેતિ સપ્પાનઞ્હિ સીસતો યાવ નઙ્ગુટ્ઠા પિટ્ઠિ એવ હોતિ, તેન તે ‘‘દીઘપિટ્ઠિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેપિ અનેકપ્પકારા આસીવિસાદિભેદેન.

૬૧૧. ઓદકેતિ ઉદકમ્હિ જાતે. મચ્છાપિ અનેકપ્પકારા રોહિતમચ્છાદિભેદેન.

૬૧૨. પક્ખીતિ સકુણે. તે હિ પક્ખાનં અત્થિતાય ‘‘પક્ખી’’તિ વુચ્ચન્તિ. પત્તેહિ યન્તીતિ પત્તયાના. વેહાસે ગચ્છન્તીતિ વિહઙ્ગમા. તેપિ અનેકપ્પકારા કાકાદિભેદેન.

૬૧૩. એવં થલજલાકાસગોચરાનં પાણાનં જાતિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેનાધિપ્પાયેન તં દસ્સેસિ, તં આવિકરોન્તો ‘‘યથા એતાસૂ’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો સઙ્ખેપતો પુબ્બે વુત્તાધિપ્પાયવણ્ણનાવસેનેવ વેદિતબ્બો.

૬૧૪-૬. વિત્થારતો પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં સયમેવ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેસેહી’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં યોજના – યં વુત્તં ‘‘નત્થિ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગં જાતિમયં પુથૂ’’તિ, તં એવં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં, ન કેસેહીતિ. ન હિ ‘‘બ્રાહ્મણાનં ઈદિસા કેસા હોન્તિ, ખત્તિયાનં ઈદિસા’’તિ નિયમો અત્થિ યથા હત્થિઅસ્સમિગાદીનન્તિ ઇમિના નયેન સબ્બં યોજેતબ્બં. લિઙ્ગં જાતિમયં નેવ, યથા અઞ્ઞાસુ જાતિસૂતિ ઇદં પન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સ યોજના – તદેવ યસ્મા ઇમેહિ કેસાદીહિ નત્થિ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગં જાતિમયં પુથુ, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘બ્રાહ્મણાદિભેદેસુ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગં જાતિમયં નેવ યથા અઞ્ઞાસુ જાતીસૂ’’તિ.

૬૧૭. ઇદાનિ એવં જાતિભેદે અસન્તેપિ બ્રાહ્મણો ખત્તિયોતિ ઇદં નાનત્તં યથા જાતં, તં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – એતં તિરચ્છાનાનં વિય યોનિસિદ્ધમેવ કેસાદિસણ્ઠાનાનત્તં મનુસ્સેસુ બ્રાહ્મણાદીનં અત્તનો અત્તનો સરીરેસુ ન વિજ્જતિ. અવિજ્જમાનેપિ પન એતસ્મિં યદેતં બ્રાહ્મણો ખત્તિયોતિ નાનત્તવિધાનપરિયાયં વોકારં, તં વોકારઞ્ચ મનુસ્સેસુ સમઞ્ઞાય પવુચ્ચતિ, વોહારમત્તેન વુચ્ચતીતિ.

૬૧૯-૬૨૫. એત્તાવતા ભગવા ભારદ્વાજસ્સ વાદં નિગ્ગહેત્વા ઇદાનિ યદિ જાતિયા બ્રાહ્મણો ભવેય્ય, આજીવસીલાચારવિપન્નોપિ બ્રાહ્મણો ભવેય્ય. યસ્મા પન પોરાણા બ્રાહ્મણા તસ્સ બ્રાહ્મણભાવં ન ઇચ્છન્તિ લોકે ચ અઞ્ઞેપિ પણ્ડિતમનુસ્સા, તસ્મા વાસેટ્ઠસ્સ વાદપગ્ગહણત્થં તં દસ્સેન્તો ‘‘યો હિ કોચિ મનુસ્સેસૂ’’તિઆદિકા અટ્ઠ ગાથાયો આહ. તત્થ ગોરક્ખન્તિ ખેત્તરક્ખં, કસિકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. પથવી હિ ‘‘ગો’’તિ વુચ્ચતિ, તપ્પભેદો ચ ખેત્તં. પુથુસિપ્પેનાતિ તન્તવાયકમ્માદિનાનાસિપ્પેન. વોહારન્તિ વણિજ્જં. પરપેસ્સેનાતિ પરેસં વેય્યાવચ્ચેન. ઇસ્સત્થન્તિ આવુધજીવિકં, ઉસુઞ્ચ સત્તિઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. પોરોહિચ્ચેનાતિ પુરોહિતકમ્મેન.

૬૨૬. એવં બ્રાહ્મણસમયેન ચ લોકવોહારેન ચ આજીવસીલાચારવિપન્નસ્સ અબ્રાહ્મણભાવં સાધેત્વા એવં સન્તે ન જાતિયા બ્રાહ્મણો, ગુણેહિ પન બ્રાહ્મણો હોતિ. તસ્મા યત્થ યત્થ કુલે જાતો યો ગુણવા, સો બ્રાહ્મણો, અયમેત્થ ઞાયોતિ એવમેતં ઞાયં અત્થતો આપાદેત્વા પુન તદેવ ઞાયં વચીભેદેન પકાસેન્તો આહ ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમી’’તિ.

તસ્સત્થો – અહં પન ય્વાયં ચતૂસુ યોનીસુ યત્થ કત્થચિ જાતો, તત્રાપિ વા વિસેસેન યો બ્રાહ્મણસમઞ્ઞિતાય માતરિ સમ્ભૂતો, તં યોનિજં મત્તિસમ્ભવં યા ચાયં ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૦૩; મ. નિ. ૨.૪૨૪) નયેન બ્રાહ્મણેહિ બ્રાહ્મણસ્સ પરિસુદ્ધઉપ્પત્તિમગ્ગસઙ્ખાતા યોનિ કથીયતિ, ‘‘સંસુદ્ધગહણિકો’’તિ ઇમિના ચ માતુસમ્પત્તિ, તતોપિ જાતસમ્ભૂતત્તા ‘‘યોનિજો મત્તિસમ્ભવો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, તમ્પિ યોનિજં મત્તિસમ્ભવં ઇમિના ચ યોનિજમત્તિસમ્ભવમત્તેન બ્રાહ્મણં ન બ્રૂમિ. કસ્મા? યસ્મા ‘‘ભો ભો’’તિ વચનમત્તેન અઞ્ઞેહિ સકિઞ્ચનેહિ વિસિટ્ઠત્તા ભોવાદી નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો. યો પનાયં યત્થ કત્થચિ કુલે જાતોપિ રાગાદિકિઞ્ચનાભાવેન અકિઞ્ચનો, સબ્બગહણપટિનિસ્સગ્ગેન ચ અનાદાનો, અકિઞ્ચનં અનાદાનં તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં. કસ્મા? યસ્મા બાહિતપાપોતિ.

૬૨૭. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘સબ્બસંયોજનં છેત્વા’’તિઆદિકા સત્તવીસતિ ગાથા. તત્થ સબ્બસંયોજનન્તિ દસવિધં સંયોજનં. ન પરિતસ્સતીતિ તણ્હાય ન તસ્સતિ. તમહન્તિ તં અહં રાગાદીનં સઙ્ગાનં અતિક્કન્તત્તા સઙ્ગાતિગં, ચતુન્નમ્પિ યોગાનં અભાવેન વિસંયુત્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૨૮. નદ્ધિન્તિ નય્હનભાવેન પવત્તં કોધં. વરત્તન્તિ બન્ધનભાવેન પવત્તં તણ્હં. સન્દાનં સહનુક્કમન્તિ અનુસયાનુક્કમસહિતં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિસન્દાનં, ઇદં સબ્બમ્પિ છિન્દિત્વા ઠિતં અવિજ્જાપલિઘસ્સ ઉક્ખિત્તત્તા ઉક્ખિત્તપલિઘં ચતુન્નં સચ્ચાન્નં બુદ્ધત્તા બુદ્ધં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૨૯. અદુટ્ઠોતિ એવં દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસઞ્ચ પાણિઆદીહિ પોથનઞ્ચ અન્દુબન્ધનાદીહિ બન્ધનઞ્ચ યો અકુદ્ધમાનસો હુત્વા અધિવાસેસિ, ખન્તિબલેન સમન્નાગતત્તા ખન્તીબલં, પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિયા અનીકભૂતેન તેનેવ ખન્તીબલાનીકેન સમન્નાગતત્તા બલાનીકં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૦. વતન્તન્તિ ધુતવતેન સમન્નાગતં, ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન સીલવન્તં, તણ્હાઉસ્સદાભાવેન અનુસ્સદં, છળિન્દ્રિયદમનેન દન્તં, કોટિયં ઠિતેન અત્તભાવેન અન્તિમસારીરં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૧. યો ન લિમ્પતીતિ એવમેવ યો અબ્ભન્તરે દુવિધેપિ કામે ન લિમ્પતિ, તસ્મિં કામે ન સણ્ઠાતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૨. દુક્ખસ્સાતિ ખન્ધદુક્ખસ્સ. પન્નભારન્તિ ઓહિતક્ખન્ધભારં ચતૂહિ યોગેહિ સબ્બકિલેસેહિ વા વિસંયુત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૩. ગમ્ભીરપઞ્ઞન્તિ ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતં, ધમ્મોજપઞ્ઞાય મેધાવિં, ‘‘અયં દુગ્ગતિયા, અયં સુગતિયા, અયં નિબ્બાનસ્સ મગ્ગો, અયં અમગ્ગો’’તિ એવં મગ્ગે અમગ્ગે ચ છેકતાય મગ્ગામગ્ગસ્સ કોવિદં, અરહત્તસઙ્ખાતં ઉત્તમત્થમનુપ્પત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૪. અસંસટ્ઠન્તિ દસ્સનસવનસમુલ્લાપપરિભોગકાયસંસગ્ગાનં અભાવેન અસંસટ્ઠં. ઉભયન્તિ ગિહીહિ ચ અનગારેહિ ચાતિ ઉભયેહિપિ અસંસટ્ઠં. અનોકસારિન્તિ અનાલયચારિં, તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૫. નિધાયાતિ નિક્ખિપિત્વા ઓરોપેત્વા. તસેસુ થાવરેસુ ચાતિ તણ્હાતાસેન તસેસુ તણ્હાભાવેન થિરતાય થાવરેસુ. યો ન હન્તીતિ યો એવં સબ્બસત્તેસુ વિગતપટિઘતાય નિક્ખિત્તદણ્ડો નેવ કઞ્ચિ સયં હનતિ, ન અઞ્ઞેન ઘાતેતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૬. અવિરુદ્ધન્તિ આઘાતવસેન વિરુદ્ધેસુપિ લોકિયમહાજનેસુ આઘાતાભાવેન અવિરુદ્ધં, હત્થગતે દણ્ડે વા સત્થે વા અવિજ્જમાનેપિ પરેસં પહારદાનતો અવિરતત્તા અત્તદણ્ડેસુ જનેસુ નિબ્બુતં નિક્ખિત્તદણ્ડં, પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ‘‘અહં મમ’’ન્તિ ગહિતત્તા સાદાનેસુ, તસ્સ ગહણસ્સ અભાવેન અનાદાનં તં એવરૂપં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૭. આરગ્ગાતિ યસ્સેતે રાગાદયો અયઞ્ચ પરગુણમક્ખણલક્ખણો મક્ખો આરગ્ગા સાસપો વિય પપતિતો, યથા સાસપો આરગ્ગે ન સન્તિટ્ઠતિ, એવં ચિત્તે ન તિટ્ઠતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૮. અકક્કસન્તિ અફરુસં. વિઞ્ઞાપનિન્તિ અત્થવિઞ્ઞાપનિં. સચ્ચન્તિ ભૂતં. નાભિસજેતિ યાય ગિરાય અઞ્ઞં કુજ્ઝાપનવસેન ન લગ્ગાપેય્ય. ખીણાસવો નામ એવરૂપમેવ ગિરં ભાસેય્ય. તસ્મા તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૩૯. સાટકાભરણાદીસુ દીઘં વા રસ્સં વા, મણિમુત્તાદીસુ અણું વા થૂલં વા મહગ્ઘઅપ્પગ્ઘવસેન સુભં વા અસુભં વા યો પુગ્ગલો ઇમસ્મિં લોકે પરપરિગ્ગહિતં નાદિયતિ, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૦. નિરાસાસન્તિ નિત્તણ્હં. વિસંયુત્તન્તિ સબ્બકિલેસેહિ વિયુત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૧. આલયાતિ તણ્હા. અઞ્ઞાય અકથંકથીતિ અટ્ઠ વત્થૂનિ યથાભૂતં જાનિત્વા અટ્ઠવત્થુકાય વિચિકિચ્છાય નિબ્બિચિકિચ્છો. અમતોગધમનુપ્પત્તન્તિ અમતં નિબ્બાનં ઓગહેત્વા અનુપ્પત્તં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૨. ઉભોતિ દ્વેપિ પુઞ્ઞાનિ પાપાનિ ચ છડ્ડેત્વાતિ અત્થો. સઙ્ગન્તિ રાગાદિભેદં સઙ્ગં. ઉપચ્ચગાતિ અતિક્કન્તો. તમહં વટ્ટમૂલસોકેન અસોકં, અબ્ભન્તરે રાગરજાદીનં અભાવેન વિરજં, નિરુપક્કિલેસતાય સુદ્ધં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૩. વિમલન્તિ અબ્ભાદિમલવિરહિતં. સુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. વિપ્પસન્નન્તિ પસન્નચિત્તં. અનાવિલન્તિ કિલેસાવિલત્તવિરહિતં. નન્દીભવપરિક્ખીણન્તિ તીસુ ભવેસુ પરિક્ખીણતણ્હં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૪. યો ભિક્ખુ ઇમંરાગપલિપથઞ્ચેવ કિલેસદુગ્ગઞ્ચ સંસારવટ્ટઞ્ચ ચતુન્નં સચ્ચાનં અપ્પટિવિજ્ઝનકમોહઞ્ચ અતીતો, ચત્તારો ઓઘે તિણ્ણો હુત્વા પારં અનુપ્પત્તો, દુવિધેન ઝાનેન ઝાયી, તણ્હાય અભાવેન અનેજો, કથંકથાય અભાવેન અકથંકથી, ઉપાદાનાનં અભાવેન અનુપાદિયિત્વા કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૫. યો પુગ્ગલો, ઇધ લોકે, ઉભોપિ કામે હિત્વા અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તં પરિક્ખીણકામઞ્ચેવ પરિક્ખીણભવઞ્ચ અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૬. યો ઇધ લોકે છદ્વારિકં તણ્હં જહિત્વા ઘરાવાસેન અનત્થિકો અનાગારો હુત્વા પરિબ્બજતિ, તણ્હાય ચેવ ભવસ્સ ચ પરિક્ખીણત્તા તણ્હાભવપરિક્ખીણં તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૭. માનુસકં યોગન્તિ માનુસકં આયુઞ્ચેવ પઞ્ચવિધકામગુણે ચ. દિબ્બયોગેપિ એસેવ નયો. ઉપચ્ચગાતિ યો માનુસકં યોગં હિત્વા દિબ્બં અતિક્કન્તો, તં સબ્બેહિ ચતૂહિ યોગેહિ વિસંયુત્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૮. રતિન્તિ પઞ્ચકામગુણરતિં. અરતિન્તિ અરઞ્ઞવાસે ઉક્કણ્ઠિતત્તં. સીતિભૂતન્તિ નિબ્બુતં, નિરુપધિન્તિ નિરુપક્કિલેસં, વીરન્તિ તં એવરૂપં સબ્બં ખન્ધલોકં અભિભવિત્વા ઠિતં વીરિયવન્તં અહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૪૯. યો વેદીતિ યો સત્તાનં સબ્બાકારેન ચુતિઞ્ચ પટિસન્ધિઞ્ચ પાકટં કત્વા જાનાતિ, તમહં અલગ્ગતાય અસત્તં, પટિપત્તિયા સુટ્ઠુ ગતત્તા સુગતં, ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધતાય બુદ્ધં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૫૦. યસ્સાતિ યસ્સેતે દેવાદયો ગતિં ન જાનન્તિ, તમહં આસવાનં ખીણતાય ખીણાસવં, કિલેસેહિ આરકત્તા અરહન્તં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૫૧. પુરેતિ અતીતક્ખન્ધેસુ. પચ્છાતિ અનાગતેસુ. મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નેસુ. કિઞ્ચનન્તિ યસ્સેતેસુ ઠાનેસુ તણ્હાગાહસઙ્ખાતં કિઞ્ચનં નત્થિ. તમહં રાગકિઞ્ચનાદીહિ અકિઞ્ચનં. કસ્સચિ ગહણસ્સ અભાવેન અનાદાનં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૫૨. અચ્છમ્ભિતત્તેન ઉસભસદિસતાય ઉસભં, ઉત્તમટ્ઠેન પવરં, વીરિયસમ્પત્તિયા વીરં, મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસિતત્તા મહેસિં, તિણ્ણં મારાનં વિજિતત્તા વિજિતાવિનં, નિન્હાતકિલેસતાય ન્હાતકં, ચતુસચ્ચબુદ્ધતાય બુદ્ધં તં એવરૂપં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૫૩. યો પુબ્બેનિવાસં પાકટં કત્વા જાનાતિ, છબ્બીસતિદેવલોકભેદં સગ્ગં, ચતુબ્બિધં અપાયઞ્ચ દિબ્બચક્ખુના પસ્સતિ, અથો જાતિક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પત્તો, તમહં બ્રાહ્મણં વદામીતિ અત્થો.

૬૫૪. એવં ભગવા ગુણતો બ્રાહ્મણં વત્વા ‘‘યે ‘જાતિતો બ્રાહ્મણો’તિ અભિનિવેસં કરોન્તિ, તે ઇદં વોહારમત્તં અજાનન્તા, સા ચ નેસં દિટ્ઠિ દુદ્દિટ્ઠી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમઞ્ઞા હેસા’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો – ‘‘યદિદં બ્રાહ્મણો ખત્તિયો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠો’’તિ નામગોત્તં પકપ્પિતં, સમઞ્ઞા હેસા લોકસ્મિં, પઞ્ઞત્તિવોહારમત્તન્તિ વેદિતબ્બં. કસ્મા? યસ્મા સમ્મુચ્ચા સમુદાગતં સમનુઞ્ઞાય આગતં. તઞ્હિ તત્થ તત્થ જાતકાલેયેવસ્સ ઞાતિસાલોહિતેહિ પકપ્પિતં કતં. નો ચેતં એવં પકપ્પેય્યું, ન કોચિ કઞ્ચિ દિસ્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો’’તિ વા ‘‘ભારદ્વાજો’’તિ વા જાનેય્ય.

૬૫૫. એવં પકપ્પિતઞ્ચેતં દીઘરત્તમનુસયિતં દિટ્ઠિગતમજાનતં, ‘‘પકપ્પિતં નામગોત્તં, નામગોત્તમત્તમેતં સંવોહારત્થં પકપ્પિત’’ન્તિ અજાનન્તાનં સત્તાનં હદયે દીઘરત્તં દિટ્ઠિગતમનુસયિતં, તસ્સ અનુસયિતત્તા તં નામગોત્તં અજાનન્તા તે પબ્રુવન્તિ ‘‘જાતિયા હોતિ બ્રાહ્મણો’’તિ, અજાનન્તાયેવ એવં વદન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

૬૫૬-૭. એવં ‘‘યે ‘જાતિતો બ્રાહ્મણો’તિ અભિનિવેસં કરોન્તિ, તે ઇદં વોહારમત્તમજાનન્તા, સા ચ નેસં દિટ્ઠિ દુદ્દિટ્ઠી’’તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્પરિયાયમેવ જાતિવાદં પટિક્ખિપન્તો કમ્મવાદઞ્ચ નિરોપેન્તો ‘‘ન જચ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘કમ્મુના બ્રાહ્મણો હોતિ, કમ્મુના હોતિ અબ્રાહ્મણો’’તિ ઇમિસ્સા ઉપડ્ઢગાથાય અત્થવિત્થારણત્થં ‘‘કસ્સકો કમ્મુના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કમ્મુનાતિ પચ્ચુપ્પન્નેન કસિકમ્માદિનિબ્બત્તકચેતનાકમ્મુના.

૬૫૯. પટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સાતિ ‘‘ઇમિના પચ્ચયેન એવં હોતી’’તિ એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સાવિનો. કમ્મવિપાકકોવિદાતિ સમ્માનાવમાનારહે કુલે કમ્મવસેન ઉપ્પત્તિ હોતિ, અઞ્ઞાપિ હીનપણીતતા હીનપણીતે કમ્મે વિપચ્ચમાને હોતીતિ એવં કમ્મવિપાકકુસલા.

૬૬૦. ‘‘કમ્મુનાવત્તતી’’તિ ગાથાય પન ‘‘લોકો’’તિ વા ‘‘પજા’’તિ વા ‘‘સત્તા’’તિ વા એકોયેવ અત્થો, વચનમત્તમેવ નાનં. પુરિમપદેન ચેત્થ ‘‘અત્થિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા…પે… સેટ્ઠો સજિતા વસી પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૪૨) ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા નિસેધો વેદિતબ્બો. કમ્મુના હિ વત્તતિ તાસુ તાસુ ગતીસુ ઉપ્પજ્જતિ લોકો, તસ્સ કો સજિતાતિ? દુતિયેન ‘‘એવં કમ્મુના ઉપ્પન્નોપિ ચ પવત્તિયમ્પિ અતીતપચ્ચુપ્પન્નભેદેન કમ્મુના એવ પવત્તતિ, સુખદુક્ખાનિ પચ્ચનુભોન્તો હીનપણીતાદિભાવં આપજ્જન્તો પવત્તતી’’તિ દસ્સેતિ. તતિયેન તમેવત્થં નિગમેતિ ‘‘એવં સબ્બથાપિ કમ્મનિબન્ધના સત્તા કમ્મેનેવ બદ્ધા હુત્વા પવત્તન્તિ, ન અઞ્ઞથા’’તિ. ચતુત્થેન તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતિ રથસ્સાણીવ યાયતોતિ. યથા રથસ્સ યાયતો આણિ નિબન્ધનં હોતિ, ન તાય અનિબદ્ધો યાતિ, એવં લોકસ્સ ઉપ્પજ્જતો ચ પવત્તતો ચ કમ્મં નિબન્ધનં, ન તેન અનિબદ્ધો ઉપ્પજ્જતિ નપ્પવત્તતિ.

૬૬૧. ઇદાનિ યસ્મા એવં કમ્મનિબન્ધનો લોકો, તસ્મા સેટ્ઠેન કમ્મુના સેટ્ઠભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તપેના’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તપેનાતિ ઇન્દ્રિયસંવરેન. બ્રહ્મચરિયેનાતિ સિક્ખાનિસ્સિતેન વુત્તાવસેસસેટ્ઠચરિયેન. સંયમેનાતિ સીલેન. દમેનાતિ પઞ્ઞાય. એતેન સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતેન કમ્મુના બ્રાહ્મણો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા એતં બ્રાહ્મણમુત્તમં, યસ્મા એતં કમ્મં ઉત્તમો બ્રાહ્મણભાવોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘બ્રહ્માન’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો – બ્રહ્મં આનેતીતિ બ્રહ્માનં, બ્રહ્મભાવં આનેતિ આવહતિ દેતીતિ વુત્તં હોતિ.

૬૬૨. દુતિયગાથાય સન્તોતિ સન્તકિલેસો. બ્રહ્મા સક્કોતિ બ્રહ્મા ચ સક્કો ચ. યો એવરૂપો, સો ન કેવલં બ્રાહ્મણો, અપિચ ખો બ્રહ્મા ચ સક્કો ચ સો વિજાનતં પણ્ડિતાનં, એવં વાસેટ્ઠ જાનાહીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય વાસેટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.