૧૦. કોકાલિકસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ કોકાલિકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ઇમસ્સ સુત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થવણ્ણનાયમેવ આવિ ભવિસ્સતિ. અત્થવણ્ણનાય ચસ્સ એવં મે સુતન્તિઆદિ વુત્તનયમેવ. અથ ખો કોકાલિકોતિ એત્થ પન કો અયં કોકાલિકો, કસ્મા ચ ઉપસઙ્કમીતિ? વુચ્ચતે – અયં કિર કોકાલિકરટ્ઠે કોકાલિકનગરે કોકાલિકસેટ્ઠિસ્સ પુત્તો પબ્બજિત્વા પિતરા કારાપિતે વિહારેયેવ પટિવસતિ ‘‘ચૂળકોકાલિકો’’તિ નામેન, ન દેવદત્તસ્સ સિસ્સો. સો હિ બ્રાહ્મણપુત્તો ‘‘મહાકોકાલિકો’’તિ પઞ્ઞાયિ.

ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે દ્વે અગ્ગસાવકા પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં જનપદચારિકં ચરમાના ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય વિવેકવાસં વસિતુકામા તે ભિક્ખૂ ઉય્યોજેત્વા અત્તનો પત્તચીવરમાદાય તસ્મિં જનપદે તં નગરં પત્વા તં વિહારં અગમંસુ. તત્થ તે કોકાલિકેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા તં આહંસુ – ‘‘આવુસો, મયં ઇધ તેમાસં વસિસ્સામ, મા કસ્સચિ આરોચેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તેમાસે અતીતે ઇતરદિવસં પગેવ નગરં પવિસિત્વા આરોચેસિ – ‘‘તુમ્હે અગ્ગસાવકે ઇધાગન્ત્વા વસમાને ન જાનિત્થ, ન તે કોચિ પચ્ચયેનાપિ નિમન્તેતી’’તિ. નગરવાસિનો ‘‘કસ્મા નો, ભન્તે, નારોચયિત્થા’’તિ. કિં આરોચિતેન, કિં નાદ્દસથ દ્વે ભિક્ખૂ વસન્તે, નનુ એતે અગ્ગસાવકાતિ. તે ખિપ્પં સન્નિપતિત્વા સપ્પિગુળવત્થાદીનિ આનેત્વા કોકાલિકસ્સ પુરતો નિક્ખિપિંસુ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘પરમપ્પિચ્છા અગ્ગસાવકા ‘પયુત્તવાચાય ઉપ્પન્નો લાભો’તિ ઞત્વા ન સાદિયિસ્સન્તિ, અસાદિયન્તા અદ્ધા ‘આવાસિકસ્સ દેથા’તિ ભણિસ્સન્તિ, હન્દાહં ઇમં લાભં ગાહાપેત્વા ગચ્છામી’’તિ. સો તથા અકાસિ, થેરા દિસ્વાવ પયુત્તવાચાય ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા ‘‘ઇમે પચ્ચયા નેવ અમ્હાકં ન કોકાલિકસ્સ વટ્ટન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘આવાસિકસ્સ દેથા’’તિ અવત્વા પટિક્ખિપિત્વા પક્કમિંસુ. તેન કોકાલિકો ‘‘કથઞ્હિ નામ અત્તના અગ્ગણ્હન્તા મય્હમ્પિ ન દાપેસુ’’ન્તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેસિ.

તે ભગવતો સન્તિકં અગમંસુ. ભગવા ચ પવારેત્વા સચે અત્તના જનપદચારિકં ન ગચ્છતિ, અગ્ગસાવકે પેસેતિ – ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિકં બહુજનહિતાયા’’તિઆદીનિ (મહાવ. ૩૨) વત્વા. ઇદમાચિણ્ણં તથાગતાનં. તેન ખો પન સમયેન અત્તના અગન્તુકામો હોતિ. અથ ખો ઇમે પુનદેવ ઉય્યોજેસિ – ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, ચરથ ચારિક’’ન્તિ. તે પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરમાના અનુપુબ્બેન તસ્મિં રટ્ઠે તમેવ નગરં અગમંસુ. નાગરા થેરે સઞ્જાનિત્વા સહ પરિક્ખારેહિ દાનં સજ્જેત્વા નગરમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા દાનં અદંસુ, થેરાનઞ્ચ પરિક્ખારે ઉપનામેસું. થેરા ગહેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અદંસુ. તં દિસ્વા કોકાલિકો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે પુબ્બે અપ્પિચ્છા અહેસું, ઇદાનિ લોભાભિભૂતા પાપિચ્છા જાતા, પુબ્બેપિ અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠપવિવિત્તસદિસા મઞ્ઞે, ઇમે પાપિચ્છા અસન્તગુણપરિદીપકા પાપભિક્ખૂ’’તિ. સો થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘આવુસો, તુમ્હે પુબ્બે અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા વિય અહુવત્થ, ઇદાનિ પનત્થ પાપભિક્ખૂ જાતા’’તિ વત્વા પત્તચીવરમાદાય તાવદેવ તરમાનરૂપો નિક્ખમિત્વા ગન્ત્વા ‘‘ભગવતો એતમત્થં આરોચેસ્સામી’’તિ સાવત્થાભિમુખો ગન્ત્વા અનુપુબ્બેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. અયમેત્થ કોકાલિકો, ઇમિના કારણેન ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો કોકાલિકો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદિ.

ભગવા તં તુરિતતુરિતં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ આવજ્જેત્વા અઞ્ઞાસિ – ‘‘અગ્ગસાવકે અક્કોસિતુકામો આગતો’’તિ. ‘‘સક્કા નુ ખો પટિસેધેતુ’’ન્તિ ચ આવજ્જેન્તો ‘‘ન સક્કા, થેરેસુ અપરજ્ઝિત્વા આગતો, એકંસેન પદુમનિરયે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. એવં દિસ્વાપિ પન ‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેપિ નામ ગરહન્તં સુત્વા ન નિસેધેતી’’તિ પરૂપવાદમોચનત્થં અરિયૂપવાદસ્સ મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘મા હેવ’’ન્તિઆદિના નયેન તિક્ખત્તું પટિસેધેસિ. તત્થ મા હેવન્તિ મા એવમાહ, મા એવં અભણીતિ અત્થો. પેસલાતિ પિયસીલા. સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાગમકરો, પસાદાવહોતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયિકોતિ પચ્ચયકરો, ‘‘એવમેત’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાવહોતિ વુત્તં હોતિ.

અચિરપક્કન્તસ્સાતિ પક્કન્તસ્સ સતો ન ચિરેનેવ સબ્બો કાયો ફુટો અહોસીતિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઓકાસં અવજ્જેત્વા સકલસરીરં અટ્ઠીનિ ભિન્દિત્વા ઉગ્ગતાહિ પીળકાહિ અજ્ઝોત્થટં અહોસિ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધાનુભાવેન તથારૂપં કમ્મં બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે વિપાકં ન દેતિ, દસ્સનૂપચારે પન વિજહિતમત્તે દેતિ, તસ્મા તસ્સ અચિરપક્કન્તસ્સ પીળકા ઉટ્ઠહિંસુ. તેનેવ વુત્તં ‘‘અચિરપક્કન્તસ્સ ચ કોકાલિકસ્સા’’તિ. અથ કસ્મા તત્થેવ ન અટ્ઠાસીતિ ચે? કમ્માનુભાવેન. ઓકાસકતઞ્હિ કમ્મં અવસ્સં વિપચ્ચતિ, તં તસ્સ તત્થ ઠાતું ન દેતિ. સો કમ્માનુભાવેન ચોદિયમાનો ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. કળાયમત્તિયોતિ ચણકમત્તિયો. બેલુવસલાટુકમત્તિયોતિ તરુણબેલુવમત્તિયો. પભિજ્જિંસૂતિ ભિજ્જિંસુ. તાસુ ભિન્નાસુ સકલસરીરં પનસપક્કં વિય અહોસિ. સો પક્કેન ગત્તેન અનયબ્યસનં પત્વા દુક્ખાભિભૂતો જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે સયિ. અથ ધમ્મસ્સવનત્થં આગતાગતા મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘ધિ કોકાલિક, ધિ કોકાલિક, અયુત્તમકાસિ, અત્તનોયેવ મુખં નિસ્સાય અનયબ્યસનં પત્તોસી’’તિ આહંસુ. તેસં સુત્વા આરક્ખદેવતા ધિક્કારં અકંસુ, આરક્ખદેવતાનં આકાસટ્ઠદેવતાતિ ઇમિના ઉપાયેન યાવ અકનિટ્ઠભવના એકધિક્કારો ઉદપાદિ.

તદા ચ તુરૂ નામ ભિક્ખુ કોકાલિકસ્સ ઉપજ્ઝાયો અનાગામિફલં પત્વા સુદ્ધાવાસેસુ નિબ્બત્તો હોતિ. સોપિ સમાપત્તિયા વુટ્ઠિતો તં ધિક્કારં સુત્વા આગમ્મ કોકાલિકં ઓવદિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેસુ ચિત્તપ્પસાદજનનત્થં. સો તસ્સાપિ વચનં અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞદત્થુ તમેવ અપરાધેત્વા કાલં કત્વા પદુમનિરયે ઉપ્પજ્જિ. તેનાહ – ‘‘અથ ખો કોકાલિકો ભિક્ખુ તેનેવાબાધેન…પે… આઘાતેત્વા’’તિ.

અથ ખો બ્રહ્મા સહમ્પતીતિ કો અયં બ્રહ્મા, કસ્મા ચ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચાતિ? અયં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ ભિક્ખુ અનાગામી હુત્વા સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પન્નો, તત્થ નં ‘‘સહમ્પતિ બ્રહ્મા’’તિ સઞ્જાનન્તિ. સો પન ‘‘અહં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પદુમનિરયં કિત્તેસ્સામિ, તતો ભગવા ભિક્ખૂનં આરોચેસ્સતિ. કથાનુસન્ધિકુસલા ભિક્ખૂ તત્થાયુપ્પમાણં પુચ્છિસ્સન્તિ, ભગવા આચિક્ખન્તો અરિયૂપવાદે આદીનવં પકાસેસ્સતી’’તિ ઇમિના કારણેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ. ભગવા તથેવ અકાસિ, અઞ્ઞતરોપિ ભિક્ખુ પુચ્છિ. તેન ચ પુટ્ઠો ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ.

તત્થ વીસતિખારિકોતિ માગધકેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા કોસલરટ્ઠે એકો પત્થો હોતિ, તેન પત્થેન ચત્તારો પત્થા આળ્હકં, ચત્તારિ આળ્હકાનિ દોણં, ચતુદોણા માનિકા, ચતુમાનિકા ખારી, તાય ખારિયા વીસતિખારિકો. તિલવાહોતિ તિલસકટં. અબ્બુદો નિરયોતિ અબ્બુદો નામ કોચિ પચ્ચેકનિરયો નત્થિ, અવીચિમ્હિયેવ અબ્બુદગણનાય પચ્ચનોકાસો પન ‘‘અબ્બુદો નિરયો’’તિ વુત્તો. એસ નયો નિરબ્બુદાદીસુ.

તત્થ વસ્સગણનાપિ એવં વેદિતબ્બા – યથેવ હિ સતં સતસહસ્સાનિ કોટિ હોતિ, એવં સતં સતસહસ્સકોટિયો પકોટિ નામ હોતિ, સતં સતસહસ્સપકોટિયો કોટિપ્પકોટિ નામ, સતં સતસહસ્સકોટિપ્પકોટિયો નહુતં, સતં સતસહસ્સનહુતાનિ નિન્નહુતં, સતં સતસહસ્સનિન્નહુતાનિ એકં અબ્બુદં, તતો વીસતિગુણં નિરબ્બુદં. એસ નયો સબ્બત્થ. કેચિ પન ‘‘તત્થ તત્થ પરિદેવનાનત્તેનપિ કમ્મકરણનાનત્તેનપિ ઇમાનિ નામાનિ લદ્ધાની’’તિ વદન્તિ, અપરે ‘‘સીતનરકા એવ એતે’’તિ.

અથાપરન્તિ તદત્થવિસેસત્થદીપકં ગાથાબન્ધં સન્ધાય વુત્તં. પાઠવસેન વુત્તવીસતિગાથાસુ હિ એત્થ ‘‘સતં સહસ્સાન’’ન્તિ અયમેકા એવ ગાથા વુત્તત્થદીપિકા, સેસા વિસેસત્થદીપિકા એવ, અવસાને ગાથાદ્વયમેવ પન મહાઅટ્ઠકથાયં વિનિચ્છિતપાઠે નત્થિ. તેનાવોચુમ્હ ‘‘વીસતિગાથાસૂ’’તિ.

૬૬૩. તત્થ કુઠારીતિ અત્તચ્છેદકટ્ઠેન કુઠારિસદિસા ફરુસવાચા. છિન્દતીતિ કુસલમૂલસઙ્ખાતં અત્તનો મૂલંયેવ નિકન્તતિ.

૬૬૪. નિન્દિયન્તિ નિન્દિતબ્બં. તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયોતિ યો ઉત્તમટ્ઠેન પસંસારહો પુગ્ગલો, તં વા સો પાપિચ્છતાદીનિ આરોપેત્વા ગરહતિ. વિચિનાતીતિ ઉપચિનાતિ. કલિન્તિ અપરાધં.

૬૬૫. અયં કલીતિ અયં અપરાધો. અક્ખેસૂતિ જૂતકીળનઅક્ખેસુ. સબ્બસ્સાપિ સહાપિ અત્તનાતિ સબ્બેન અત્તનો ધનેનપિ અત્તનાપિ સદ્ધિં. સુગતેસૂપિ સુટ્ઠુ ગતત્તા, સુન્દરઞ્ચ ઠાનં ગતત્તા સુગતનામકેસુ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેસુ. મનં પદોસયેતિ યો મનં પદૂસેય્ય. તસ્સાયં મનોપદોસો એવ મહત્તરો કલીતિ વુત્તં હોતિ.

૬૬૬. કસ્મા? યસ્મા સતં સહસ્સાનં…પે… પાપકં, યસ્મા વસ્સગણનાય એત્તકો સો કાલો, યં કાલં અરિયગરહી વાચં મનઞ્ચ પણિધાય પાપકં નિરયં ઉપેતિ, તત્થ પચ્ચતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્હિ સઙ્ખેપેન પદુમનિરયે આયુપ્પમાણં.

૬૬૭. ઇદાનિ અપરેનપિ નયેન ‘‘અયમેવ મહત્તરો કલિ, યો સુગતેસુ મનં પદૂસયે’’તિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘અભૂતવાદી’’તિ આદિમાહ. તત્થ અભૂતવાદીતિ અરિયૂપવાદવસેન અલિકવાદી. નિરયન્તિ પદુમાદિં. પેચ્ચ સમા ભવન્તીતિ ઇતો પટિગન્ત્વા નિરયૂપપત્તિયા સમા ભવન્તિ. પરત્થાતિ પરલોકે.

૬૬૮. કિઞ્ચ ભિય્યો – યો અપ્પદુટ્ઠસ્સાતિ. તત્થ મનોપદોસાભાવેન અપ્પદુટ્ઠો, અવિજ્જામલાભાવેન સુદ્ધો, પાપિચ્છાભાવેન અનઙ્ગણોતિ વેદિતબ્બો. અપ્પદુટ્ઠત્તા વા સુદ્ધસ્સ, સુદ્ધત્તા અનઙ્ગણસ્સાતિ એવમ્પેત્થ યોજેતબ્બં.

૬૬૯. એવં સુગતેસુ મનોપદોસસ્સ મહત્તરકલિભાવં સાધેત્વા ઇદાનિ વારિતવત્થુગાથા નામ ચુદ્દસ ગાથા આહ. ઇમા કિર કોકાલિકં મીયમાનમેવ ઓવદન્તેનાયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન વુત્તા, ‘‘મહાબ્રહ્મુના’’તિ એકે. તાસં ઇમિના સુત્તેન સદ્ધિં એકસઙ્ગહત્થં અયમુદ્દેસો ‘‘યો લોભગુણે અનુયુત્તો’’તિઆદિ. તત્થ પઠમગાથાય તાવ ‘‘ગુણો’’તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા અનેકક્ખત્તું પવત્તત્તા વા લોભોયેવ લોભગુણો, તણ્હાયેતં અધિવચનં. અવદઞ્ઞૂતિ અવચનઞ્ઞૂ બુદ્ધાનમ્પિ ઓવાદં અગ્ગહણેન. મચ્છરીતિ પઞ્ચવિધમચ્છરિયેન. પેસુણિયં અનુયુત્તોતિ અગ્ગસાવકાનં ભેદકામતાય. સેસં પાકટમેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો, આવુસો કોકાલિક, તુમ્હાદિસો અનુયુત્તલોભતણ્હાય લોભગુણે અનુયુત્તો અસ્સદ્ધો કદરિયો અવદઞ્ઞૂ મચ્છરી પેસુણિયં અનુયુત્તો, સો વચસા પરિભાસતિ અઞ્ઞં અભાસનેય્યમ્પિ પુગ્ગલં. તેન તં વદામિ ‘‘મુખદુગ્ગા’’તિ ગાથાત્તયં.

૬૭૦. તસ્સાયં અનુત્તાનપદત્થો – મુખદુગ્ગ મુખવિસમ, વિભૂત વિગતભૂત, અલિકવાદિ, અનરિય અસપ્પુરિસ, ભૂનહુ ભૂતિહનક, વુડ્ઢિનાસક, પુરિસન્ત અન્તિમપુરિસ, કલિ અલક્ખિપુરિસ, અવજાત બુદ્ધસ્સ અવજાતપુત્ત.

૬૭૧. રજમાકિરસીતિ કિલેસરજં અત્તનિ પક્ખિપસિ. પપતન્તિ સોબ્ભં. ‘‘પપાત’’ન્તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. ‘‘પપદ’’ન્તિપિ પાઠો, મહાનિરયન્તિ અત્થો.

૬૭૨. એતિ હતન્તિ એત્થ હ-ઇતિ નિપાતો, તન્તિ તં કુસલાકુસલકમ્મં. અથ વા હતન્તિ ગતં પટિપન્નં, ઉપચિતન્તિ અત્થો. સુવામીતિ સામિ તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા. સો હિ તં કમ્મં લભતેવ, નાસ્સ તં નસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા ચ લભતિ, તસ્મા દુક્ખં મન્દો…પે… કિબ્બિસકારી.

૬૭૩. ઇદાનિ યં દુક્ખં મન્દો પસ્સતિ, તં પકાસેન્તો ‘‘અયોસઙ્કુસમાહતટ્ઠાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમઉપડ્ઢગાથાય તાવ અત્થો – યં તં અયોસઙ્કુસમાહતટ્ઠાનં સન્ધાય ભગવતા ‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા પઞ્ચવિધબન્ધનં નામ કારણં કરોન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦; અ. નિ. ૩.૩૬) વુત્તં, તં ઉપેતિ, એવં ઉપેન્તો ચ તત્થેવ આદિત્તાય લોહપથવિયા નિપજ્જાપેત્વા નિરયપાલેહિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ આકોટિયમાનં તત્તં ખિલસઙ્ખાતં તિણ્હધારમયસૂલમુપેતિ, યં સન્ધાય ભગવતા વુત્તં ‘‘તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તી’’તિઆદિ. તતો પરા ઉપડ્ઢગાથા અનેકાનિ વસ્સસહસ્સાનિ તત્થ પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસાનુભવનત્થં અનુપુબ્બેન ખારોદકનદીતીરં ગતસ્સ યં તં ‘‘તત્તં અયોગુળં મુખે પક્ખિપન્તિ, તત્તં તમ્બલોહં મુખે આસિઞ્ચન્તી’’તિ વુત્તં, તં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ અયોતિ લોહં. ગુળસન્નિભન્તિ બેલુવસણ્ઠાનં. અયોગહણેન ચેત્થ તમ્બલોહં, ઇતરેન અયોગુળં વેદિતબ્બં. પતિરૂપન્તિ કતકમ્માનુરૂપં.

૬૭૪. તતો પરાસુ ગાથાસુ ન હિ વગ્ગૂતિ ‘‘ગણ્હથ, પહરથા’’તિઆદીનિ વદન્તા નિરયપાલા મધુરવાચં ન વદન્તિ. નાભિજવન્તીતિ ન સુમુખભાવેન અભિમુખા જવન્તિ, ન સુમુખા ઉપસઙ્કમન્તિ, અનયબ્યસનમાવહન્તા એવ ઉપસઙ્કમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ન તાણમુપેન્તીતિ તાણં લેણં પટિસરણં હુત્વા ન ઉપગચ્છન્તિ, ગણ્હન્તા હનન્તા એવ ઉપેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અઙ્ગારે સન્થતે સયન્તીતિ અઙ્ગારપબ્બતં આરોપિતા સમાના અનેકાનિ વસ્સસહસ્સાનિ સન્થતે અઙ્ગારે સેન્તિ. ગિનિસમ્પજ્જલિતન્તિ સમન્તતો જલિતં સબ્બદિસાસુ ચ સમ્પજ્જલિતં અગ્ગિં. પવિસન્તીતિ મહાનિરયે પક્ખિત્તા સમાના ઓગાહન્તિ. મહાનિરયો નામ યો સો ‘‘ચતુક્કણ્ણો’’તિ (અ. નિ. ૩.૩૬) વુત્તો, નં યોજનસતે ઠત્વા પસ્સતં અક્ખીનિ ભિજ્જન્તિ.

૬૭૫. જાલેન ચ ઓનહિયાનાતિ અયોજાલેન પલિવેઠેત્વા મિગલુદ્દકા મિગં વિય હનન્તિ. ઇદં દેવદૂતે અવુત્તકમ્મકારણં. અન્ધંવ તિમિસમાયન્તીતિ અન્ધકરણેન અન્ધમેવ બહલન્ધકારત્તા ‘‘તિમિસ’’ન્તિ સઞ્ઞિતં ધૂમરોરુવં નામ નરકં ગચ્છન્તિ. તત્ર કિર નેસં ખરધૂમં ઘાયિત્વા અક્ખીનિ ભિજ્જન્તિ, તેન ‘‘અન્ધંવા’’તિ વુત્તં. તં વિતતઞ્હિ યથા મહિકાયોતિ તઞ્ચ અન્ધતિમિસં મહિકાયો વિય વિતતં હોતીતિ અત્થો. ‘‘વિત્થત’’ન્તિપિ પાઠો. ઇદમ્પિ દેવદૂતે અવુત્તકમ્મકારણમેવ.

૬૭૬. અથ લોહમયન્તિ અયં પન લોહકુમ્ભી પથવિપરિયન્તિકા ચતુનહુતાધિકાનિ દ્વેયોજનસતસહસ્સાનિ ગમ્ભીરા સમતિત્તિકા તત્રલોહપૂરા હોતિ. પચ્ચન્તિ હિ તાસુ ચિરરત્તન્તિ તાસુ કુમ્ભીસુ દીઘરત્તં પચ્ચન્તિ. અગ્ગિનિસમાસૂતિ અગ્ગિસમાસુ. સમુપ્પિલવાતેતિ સમુપ્પિલવન્તા, સકિમ્પિ ઉદ્ધં સકિમ્પિ અધો ગચ્છમાના ફેણુદ્દેહકં પચ્ચન્તીતિ વુત્તં હોતિ. દેવદૂતે વુત્તનયેનેવ તં વેદિતબ્બં.

૬૭૭. પુબ્બલોહિતમિસ્સેતિ પુબ્બલોહિતમિસ્સાય લોહકુમ્ભિયા. તત્થ કિન્તિ તત્થ. યં યં દિસકન્તિ દિસં વિદિસં. અધિસેતીતિ ગચ્છતિ. ‘‘અભિસેતી’’તિપિ પાઠો, તત્થ યં યં દિસં અલ્લીયતિ અપસ્સયતીતિ અત્થો. કિલિસ્સતીતિ બાધીયતિ. ‘‘કિલિજ્જતી’’તિપિ પાઠો, પૂતિ હોતીતિ અત્થો. સમ્ફુસમાનોતિ તેન પુબ્બલોહિતેન ફુટ્ઠો સમાનો. ઇદમ્પિ દેવદૂતે અવુત્તકમ્મકારણં.

૬૭૮. પુળવાવસથેતિ પુળવાનં આવાસે. અયમ્પિ લોહકુમ્ભીયેવ દેવદૂતે ‘‘ગૂથનિરયો’’તિ વુત્તા, તત્થ પતિતસ્સ સૂચિમુખપાણા છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં ખાદન્તિ. ગન્તું ન હિ તીરમપત્થીતિ અપગન્તું ન હિ તીરં અત્થિ. ‘‘તીરવમત્થી’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. તીરમેવ એત્થ ‘‘તીરવ’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બસમા હિ સમન્તકપલ્લાતિ યસ્મા તસ્સા કુમ્ભિયા ઉપરિભાગેપિ નિકુજ્જિતત્તા સબ્બત્થ સમા સમન્તતો કટાહા, તસ્મા અપગન્તું તીરં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ.

૬૭૯. અસિપત્તવનં દેવદૂતે વુત્તનયમેવ. તઞ્હિ દૂરતો રમણીયં અમ્બવનં વિય દિસ્સતિ, અથેત્થ લોભેન નેરયિકા પવિસન્તિ, તતો નેસં વાતેરિતાનિ પત્તાનિ પતિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ છિન્દન્તિ. તેનાહ – ‘‘તં પવિસન્તિ સમુચ્છિદગત્તા’’તિ. તં પવિસન્તિ તતો સુટ્ઠુ છિન્નગત્તા હોન્તીતિ. જિવ્હં બળિસેન ગહેત્વા આરજયારજયા વિહનન્તીતિ તત્થ અસિપત્તવને વેગેન ધાવિત્વા પતિતાનં મુસાવાદીનં નેરયિકાનં નિરયપાલા જિવ્હં બળિસેન નિક્કડ્ઢિત્વા યથા મનુસ્સા અલ્લચમ્મં ભૂમિયં પત્થરિત્વા ખિલેહિ આકોટેન્તિ, એવં આકોટેત્વા ફરસૂહિ ફાલેત્વા ફાલેત્વા એકમેકં કોટિં છિન્દેત્વા વિહનન્તિ, છિન્નછિન્ના કોટિ પુનપ્પુનં સમુટ્ઠાતિ. ‘‘આરચયારચયા’’તિપિ પાઠો, આવિઞ્છિત્વા આવિઞ્છિત્વાતિ અત્થો. એતમ્પિ દેવદૂતે અવુત્તકમ્મકારણં.

૬૮૦. વેતરણિન્તિ દેવદૂતે ‘‘મહતી ખારોદકા નદી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૬૯) વુત્તનદિં. સા કિર ગઙ્ગા વિય ઉદકભરિતા દિસ્સતિ. અથેત્થ ન્હાયિસ્સામ પિવિસ્સામાતિ નેરયિકા પતન્તિ. તિણ્હધારખુરધારન્તિ તિણ્હધારં ખુરધારં, તિક્ખધારખુરધારવતિન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સા કિર નદિયા ઉદ્ધમધો ઉભયતીરેસુ ચ તિણ્હધારા ખુરા પટિપાટિયા ઠપિતા વિય તિટ્ઠન્તિ, તેન સા ‘‘તિણ્હધારા ખુરધારા’’તિ વુચ્ચતિ. તં તિણ્હધારખુરધારં ઉદકાસાય ઉપેન્તિ અલ્લીયન્તીતિ અત્થો. એવં ઉપેન્તા ચ પાપકમ્મેન ચોદિતા તત્થ મન્દા પપતન્તિ બાલાતિ અત્થો.

૬૮૧. સામા સબલાતિ એતં પરતો ‘‘સોણા’’તિ ઇમિના યોજેતબ્બં. સામવણ્ણા કમ્માસવણ્ણા ચ સોણા ખાદન્તીતિ વુત્તં હોતિ. કાકોલગણાતિ કણ્હકાકગણા. પટિગિદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સઞ્જાતગેધા હુત્વા, ‘‘મહાગિજ્ઝા’’તિ એકે. કુલલાતિ કુલલપક્ખિનો, ‘‘સેનાનમેતં નામ’’ન્તિ એકે. વાયસાતિ અકણ્હકાકા. ઇદમ્પિ દેવદૂતે અવુત્તકમ્મકારણં. તત્થ વુત્તાનિપિ પન કાનિચિ ઇધ ન વુત્તાનિ, તાનિ એતેસં પુરિમપચ્છિમભાગત્તા વુત્તાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૬૮૨. ઇદાનિ સબ્બમેવેતં નરકવુત્તિં દસ્સેત્વા ઓવદન્તો ‘‘કિચ્છા વતાય’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – કિચ્છા વત અયં ઇધ નરકે નાનપ્પકારકમ્મકરણભેદા વુત્તિ, યં જનો ફુસતિ કિબ્બિસકારી. તસ્મા ઇધ જીવિતસેસે જીવિતસન્તતિયા વિજ્જમાનાય ઇધ લોકે ઠિતોયેવ સમાનો સરણગમનાદિકુસલધમ્માનુટ્ઠાનેન કિચ્ચકરો નરો સિયા ભવેય્ય. કિચ્ચકરો ભવન્તોપિ ચ સાતચ્ચકારિતાવસેનેવ ભવેય્ય, ન પમજ્જે મુહુત્તમ્પિ ન પમાદમાપજ્જેય્યાતિ અયમેત્થ સમુચ્ચયવણ્ણના. યસ્મા પન વુત્તાવસેસાનિ પદાનિ પુબ્બે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યાનેવ, તસ્મા અનુપદવણ્ણના ન કતાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કોકાલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.