૧૧. નાલકસુત્તવણ્ણના

૬૮૫. આનન્દજાતેતિ નાલકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? પદુમુત્તરસ્સ કિર ભગવતો સાવકં મોનેય્યપટિપદં પટિપન્નં દિસ્વા તથત્તં અભિકઙ્ખમાનો તતો પભુતિ કપ્પસતસહસ્સં પારમિયો પૂરેત્વા અસિતસ્સ ઇસિનો ભાગિનેય્યો નાલકો નામ તાપસો ભગવન્તં ધમ્મચક્કપ્પવત્તિતદિવસતો સત્તમે દિવસે ‘‘અઞ્ઞાતમેત’’ન્તિઆદીહિ દ્વીહિ ગાથાહિ મોનેય્યપટિપદં પુચ્છિ. તસ્સ ભગવા ‘‘મોનેય્યં તે ઉપઞ્ઞિસ્સ’’ન્તિઆદિના નયેન તં બ્યાકાસિ. પરિનિબ્બુતે પન ભગવતિ સઙ્ગીતિં કરોન્તેનાયસ્મતા મહાકસ્સપેન આયસ્મા આનન્દો તમેવ મોનેય્યપટિપદં પુટ્ઠો યેન યદા ચ સમાદપિતો નાલકો ભગવન્તં પુચ્છિ. તં સબ્બં પાકટં કત્વા દસ્સેતુકામો ‘‘આનન્દજાતે’’તિઆદિકા વીસતિ વત્થુગાથાયો વત્વા અભાસિ. તં સબ્બમ્પિ ‘‘નાલકસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

તત્થ આનન્દજાતેતિ સમિદ્ધિજાતે વુદ્ધિપ્પત્તે. પતીતેતિ તુટ્ઠે. અથ વા આનન્દજાતેતિ પમુદિતે. પતીતેતિ સોમનસ્સજાતે. સુચિવસનેતિ અકિલિટ્ઠવસને. દેવાનઞ્હિ કપ્પરુક્ખનિબ્બત્તાનિ વસનાનિ રજં વા મલં વા ન ગણ્હન્તિ. દુસ્સં ગહેત્વાતિ ઇધ દુસ્સસદિસત્તા ‘‘દુસ્સ’’ન્તિ લદ્ધવોહારં દિબ્બવત્થં ઉક્ખિપિત્વા. અસિતો ઇસીતિ કણ્હસરીરવણ્ણત્તા એવંલદ્ધનામો ઇસિ. દિવાવિહારેતિ દિવાવિહારટ્ઠાને. સેસં પદતો ઉત્તાનમેવ.

સમ્બન્ધતો પન – અયં કિર સુદ્ધોદનસ્સ પિતુ સીહહનુરઞ્ઞો પુરોહિતો સુદ્ધોદનસ્સપિ અનભિસિત્તકાલે સિપ્પાચરિયો હુત્વા અભિસિત્તકાલે પુરોહિતોયેવ અહોસિ. તસ્સ સાયં પાતં રાજુપટ્ઠાનં આગતસ્સ રાજા દહરકાલે વિય નિપચ્ચકારં અકત્વા અઞ્જલિકમ્મમત્તમેવ કરોતિ. ધમ્મતા કિરેસા પત્તાભિસેકાનં સક્યરાજૂનં. પુરોહિતો તેન નિબ્બિજ્જિત્વા ‘‘પબ્બજ્જામહં મહારાજા’’તિ આહ. રાજા તસ્સ નિચ્છયં ઞત્વા ‘‘તેન હિ, આચરિય, મમેવ ઉય્યાને વસિતબ્બં, યથા તે અહં અભિણ્હં પસ્સેય્ય’’ન્તિ યાચિ. સો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા રઞ્ઞા ઉપટ્ઠહિયમાનો ઉય્યાનેયેવ વસન્તો કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેસિ. સો તતો પભુતિ રાજકુલે ભત્તકિચ્ચં કત્વા હિમવન્તચાતુમહારાજિકભવનાદીનં અઞ્ઞતરં ગન્ત્વા દિવાવિહારં કરોતિ. અથેકદિવસં તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા રતનવિમાનં પવિસિત્વા દિબ્બરતનપલ્લઙ્કે નિસિન્નો સમાધિસુખં અનુભવિત્વા સાયન્હસમયં વુટ્ઠાય વિમાનદ્વારે ઠત્વા ઇતો ચિતો ચ વિલોકેન્તો સટ્ઠિયોજનાય મહાવીથિયા ચેલુક્ખેપં કત્વા બોધિસત્તગુણપસંસિતાનિ થુતિવચનાનિ વત્વા કીળન્તે સક્કપ્પમુખે દેવે અદ્દસ. તેનાહ આયસ્મા આનન્દો – ‘‘આનન્દજાતે…પે… દિવાવિહારે’’તિ.

૬૮૬. તતો સો એવં દિસ્વાન દેવે…પે… કિં પટિચ્ચ. તત્થ ઉદગ્ગેતિ અબ્ભુન્નતકાયે. ચિત્તિં કરિત્વાનાતિ આદરં કત્વા. કલ્યરૂપોતિ તુટ્ઠરૂપો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૬૮૭. ઇદાનિ ‘‘યદાપિ આસી’’તિઆદિગાથા ઉત્તાનસમ્બન્ધા એવ. પદત્થો પન પઠમગાથાય તાવ સઙ્ગમોતિ સઙ્ગામો. જયો સુરાનન્તિ દેવાનં જયો.

તસ્સાવિભાવત્થં અયમનુપુબ્બિકથા વેદિતબ્બા – સક્કો કિર મગધરટ્ઠે મચલગામવાસી તેત્તિંસમનુસ્સસેટ્ઠો મઘો નામ માણવો હુત્વા સત્ત વત્તપદાનિ પૂરેત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિ સદ્ધિં પરિસાય. તતો પુબ્બદેવા ‘‘આગન્તુકદેવપુત્તા આગતા, સક્કારં નેસં કરિસ્સામા’’તિ વત્વા દિબ્બપદુમાનિ ઉપનામેસું, ઉપડ્ઢરજ્જેન ચ નિમન્તેસું. સક્કો ઉપડ્ઢરજ્જેન અસન્તુટ્ઠો સકપરિસં સઞ્ઞાપેત્વા એકદિવસં સુરામદમત્તે તે પાદે ગહેત્વા સિનેરુપબ્બતપાદે ખિપિ. તેસં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠિમતલે દસસહસ્સયોજનં અસુરભવનં નિબ્બત્તિ પારિચ્છત્તકપટિચ્છન્નભૂતાય ચિત્રપાટલિયા ઉપસોભિતં. તતો તે સતિં પટિલભિત્વા તાવતિંસભવનં અપસ્સન્તા ‘‘અહો રે નટ્ઠા મયં પાનમદદોસેન, ન દાનિ મયં સુરં પિવિમ્હા, અસુરં પિવિમ્હા, ન દાનિમ્હા સુરા, અસુરા દાનિ જાતમ્હા’’તિ. તતો પભુતિ ‘‘અસુરા’’ઇચ્ચેવ ઉપ્પન્નસમઞ્ઞા હુત્વા ‘‘હન્દ દાનિ દેવેહિ સદ્ધિં સઙ્ગામેમા’’તિ સિનેરું પરિતો આરોહિંસુ. તતો સક્કો અસુરે યુદ્ધેન અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુનપિ સમુદ્દે પક્ખિપિત્વા ચતૂસુ દ્વારેસુ અત્તના સદિસં ઇન્દપટિમં માપેત્વા ઠપેસિ. તતો અસુરા ‘‘અપ્પમત્તો વતાયં સક્કો નિચ્ચં રક્ખન્તો તિટ્ઠતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુનદેવ નગરં અગમિંસુ. તતો દેવા અત્તનો જયં ઘોસેન્તા મહાવીથિયં ચેલુક્ખેપં કરોન્તા નક્ખત્તં કીળિંસુ. અથ અસિતો અતીતાનાગતે ચત્તાલીસકપ્પે અનુસ્સરિતું સમત્થતાય ‘‘કિં નુ ખો ઇમેહિ પુબ્બેપિ એવં કીળિતપુબ્બ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો તં દેવાસુરસઙ્ગામે દેવવિજયં દિસ્વા આહ –

‘‘યદાપિ આસી અસુરેહિ સઙ્ગમો,

જયો સુરાનં અસુરા પરાજિતા;

તદાપિ નેતાદિસો લોમહંસનો’’તિ.

તસ્મિમ્પિ કાલે એતાદિસો લોમહંસનો પમોદો ન આસિ. કિમબ્ભુતં દટ્ઠુ મરૂ પમોદિતાતિ અજ્જ પન કિં અબ્ભુતં દિસ્વા એવં દેવા પમુદિતાતિ.

૬૮૮. દુતિયગાથાય સેળેન્તીતિ મુખેન ઉસ્સેળનસદ્દં મુઞ્ચન્તિ. ગાયન્તિ નાનાવિધાનિ ગીતાનિ, વાદયન્તિ અટ્ઠસટ્ઠિ તૂરિયસહસ્સાનિ, ફોટેન્તીતિ અપ્ફોટેન્તિ. પુચ્છામિ વોહન્તિ અત્તના આવજ્જેત્વા ઞાતું સમત્થોપિ તેસં વચનં સોતુકામતાય પુચ્છતિ. મેરુમુદ્ધવાસિનેતિ સિનેરુમુદ્ધનિ વસન્તે. સિનેરુસ્સ હિ હેટ્ઠિમતલે દસયોજનસહસ્સં અસુરભવનં, મજ્ઝિમતલે દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારા ચત્તારો મહાદીપા, ઉપરિમતલે દસયોજનસહસ્સં તાવતિંસભવનં. તસ્મા દેવા ‘‘મેરુમુદ્ધવાસિનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. મારિસાતિ દેવે આમન્તેતિ, નિદુક્ખા નિરાબાધાતિ વુત્તં હોતિ.

૬૮૯. અથસ્સ તમત્થં આરોચેન્તેહિ દેવેહિ વુત્તાય તતિયગાથાય બોધિસત્તોતિ બુજ્ઝનકસત્તો, સમ્માસમ્બોધિં ગન્તું અરહો સત્તો રતનવરોતિ વરરતનભૂતો. તેનમ્હ તુટ્ઠાતિ તેન કારણેન મયં તુટ્ઠા. સો હિ બુદ્ધત્તં પત્વા તથા ધમ્મં દેસેસ્સતિ, યથા મયઞ્ચ અઞ્ઞે ચ દેવગણા સેક્ખાસેક્ખભૂમિં પાપુણિસ્સામ. મનુસ્સાપિસ્સ ધમ્મં સુત્વા યે ન સક્ખિસ્સન્તિ પરિનિબ્બાતું, તે દાનાદીનિ કત્વા દેવલોકે પરિપૂરેસ્સન્તીતિ અયં કિર નેસં અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘તુટ્ઠા કલ્યરૂપા’’તિ કિઞ્ચાપિ ઇદં પદદ્વયં અત્થતો અભિન્નં, તથાપિ ‘‘કિમબ્ભુતં દટ્ઠુ મરૂ પમોદિતા, કિં દેવસઙ્ઘો અતિરિવ કલ્યરૂપો’’તિ ઇમસ્સ પઞ્હદ્વયસ્સ વિસ્સજ્જનત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૬૯૦. ઇદાનિ યેન અધિપ્પાયેન બોધિસત્તે જાતે તુટ્ઠા અહેસું, તં આવિકરોન્તેહિ વુત્તાય ચતુત્થગાથાય સત્તગ્ગહણેન દેવમનુસ્સગ્ગહણં, પજાગહણેન સેસગતિગ્ગહણં. એવં દ્વીહિ પદેહિ પઞ્ચસુપિ ગતીસુ સેટ્ઠભાવં દસ્સેતિ. તિરચ્છાનાપિ હિ સીહાદયો અસન્તાસાદિગુણયુત્તા, તેપિ અયમેવ અતિસેતિ. તસ્મા ‘‘પજાનમુત્તમો’’તિ વુત્તો. દેવમનુસ્સેસુ પન યે અત્તહિતાય પટિપન્નાદયો ચત્તારો પુગ્ગલા, તેસુ ઉભયહિતપટિપન્નો અગ્ગપુગ્ગલો અયં, નરેસુ ચ ઉસભસદિસત્તા નરાસભો. તેનસ્સ થુતિં ભણન્તા ઇદમ્પિ પદદ્વયમાહંસુ.

૬૯૧. પઞ્ચમગાથાય તં સદ્દન્તિ તં દેવેહિ વુત્તવચનસદ્દં. અવસરીતિ ઓતરિ. તદ ભવનન્તિ તદા ભવનં.

૬૯૨. છટ્ઠગાથાય તતોતિ અસિતસ્સ વચનતો અનન્તરં. ઉક્કામુખેવાતિ ઉક્કામુખે એવ, મૂસામુખેતિ વુત્તં હોતિ. સુકુસલસમ્પહટ્ઠન્તિ સુકુસલેન સુવણ્ણકારેન સઙ્ઘટ્ટિતં, સઙ્ઘટ્ટેન્તેન તાપિતન્તિ અધિપ્પાયો. દદ્દલ્લમાનન્તિ વિજ્જોતમાનં. અસિતવ્હયસ્સાતિ અસિતનામસ્સ દુતિયેન નામેન કણ્હદેવિલસ્સ ઇસિનો.

૬૯૩. સત્તમગાથાય તારાસભં વાતિ તારાનં ઉસભસદિસં, ચન્દન્તિ અધિપ્પાયો. વિસુદ્ધન્તિ અબ્ભાદિઉપક્કિલેસરહિતં. સરદરિવાતિ સરદે ઇવ. આનન્દજાતોતિ સવનમત્તેનેવ ઉપ્પન્નાય પીતિયા પીતિજાતો. અલત્થ પીતિન્તિ દિસ્વા પુનપિ પીતિં લભિ.

૬૯૪. તતો પરં બોધિસત્તસ્સ દેવેહિ સદા પયુજ્જમાનસક્કારદીપનત્થં વુત્તઅટ્ઠમગાથાય અનેકસાખન્તિ અનેકસલાકં. સહસ્સમણ્ડલન્તિ રત્તસુવણ્ણમયસહસ્સમણ્ડલયુત્તં. છત્તન્તિ દિબ્બસેતચ્છત્તં. વીતિપતન્તીતિ સરીરં બીજમાના પતનુપ્પતનં કરોન્તિ.

૬૯૫. નવમગાથાય જટીતિ જટિલો. કણ્હસિરિવ્હયોતિ કણ્હસદ્દેન ચ સિરિસદ્દેન ચ અવ્હયમાનો. તં કિર ‘‘સિરિકણ્હો’’તિપિ અવ્હયન્તિ આમન્તેન્તિ, આલપન્તીતિ વુત્તં હોતિ. પણ્ડુકમ્બલેતિ રત્તકમ્બલે. અધિકારતો ચેત્થ ‘‘કુમાર’’ન્તિ વત્તબ્બં, પાઠસેસો વા કાતબ્બો. પુરિમગાથાય ચ અહત્થપાસગતં સન્ધાય ‘‘દિસ્વા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન હત્થપાસગતં પટિગ્ગહણત્થં ઉપનીતં, તસ્મા પુન વચનં ‘‘દિસ્વા’’તિ. પુરિમં વા દસ્સનપીતિલાભાપેક્ખં ગાથાવસાને ‘‘વિપુલમલત્થ પીતિ’’ન્તિ વચનતો, ઇદં પટિગ્ગહાપેક્ખં અવસાને ‘‘સુમનો પટિગ્ગહે’’તિ વચનતો. પુરિમઞ્ચ કુમારસમ્બન્ધમેવ, ઇદં સેતચ્છત્તસમ્બન્ધમ્પિ. દિસ્વાતિ સતસહસ્સગ્ઘનકે ગન્ધારરત્તકમ્બલે સુવણ્ણનિક્ખં વિય કુમારં ‘‘છત્તં મરૂ’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારં સેતચ્છત્તં ધારિયન્તં મુદ્ધનિ દિસ્વા. કેચિ પન ‘‘ઇદં માનુસકં છત્તં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ભણન્તિ. યથેવ હિ દેવા, એવં મનુસ્સાપિ છત્તચામરમોરહત્થતાલવણ્ટવાળબીજનિહત્થા મહાપુરિસં ઉપગચ્છન્તીતિ. એવં સન્તેપિ ન તસ્સ વચનેન કોચિપિ અતિસયો અત્થિ, તસ્મા યથાવુત્તમેવ સુન્દરં. પટિગ્ગહેતિ ઉભોહિ હત્થેહિ પટિગ્ગહેસિ. ઇસિં કિર વન્દાપેતું કુમારં ઉપનેસું. અથસ્સ પાદા પરિવત્તિત્વા ઇસિસ્સ મત્થકે પતિટ્ઠહિંસુ. સો તમ્પિ અચ્છરિયં દિસ્વા ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો પટિગ્ગહેસિ.

૬૯૬. દસમગાથાયં જિગીસકોતિ જિગીસન્તો મગ્ગન્તો પરિયેસન્તો, ઉપપરિક્ખન્તોતિ વુત્તં હોતિ. લક્ખણમન્તપારગૂતિ લક્ખણાનં વેદાનઞ્ચ પારં ગતો. અનુત્તરાયન્તિ અનુત્તરો અયં. સો કિર અત્તનો અભિમુખાગતેસુ મહાસત્તસ્સ પાદતલેસુ ચક્કાનિ દિસ્વા તદનુસારેન સેસલક્ખણાનિ જિગીસન્તો સબ્બં લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘અદ્ધાયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એવમાહ.

૬૯૭. એકાદસાયં અથત્તનો ગમનન્તિ પટિસન્ધિવસેન અરૂપગમનં. અકલ્યરૂપો ગળયતિ અસ્સુકાનીતિ તં અત્તનો અરૂપૂપપત્તિં અનુસ્સરિત્વા ‘‘ન દાનાહં અસ્સ ધમ્મદેસનં સોતું લચ્છામી’’તિ અતુટ્ઠરૂપો બલવસોકાભિભવેન દોમનસ્સજાતો હુત્વા અસ્સૂનિ પાતેતિ ગળયતિ. ‘‘ગરયતી’’તિપિ પાઠો. યદિ પનેસ રૂપભવે ચિત્તં નમેય્ય, કિં તત્થ ન ઉપ્પજ્જેય્ય, યેનેવં રોદતીતિ? ન ન ઉપ્પજ્જેય્ય, અકુસલતાય પનેતં વિધિં ન જાનાતિ. એવં સન્તેપિ દોમનસ્સુપ્પત્તિયેવસ્સ અયુત્તા સમાપત્તિલાભેન વિક્ખમ્ભિતત્તાતિ ચે? ન, વિક્ખમ્ભિતત્તા એવ. મગ્ગભાવનાય સમુચ્છિન્ના હિ કિલેસા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, સમાપત્તિલાભીનં પન બલવપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પન્ને કિલેસે પરિહીનજ્ઝાનત્તા કુતસ્સ અરૂપગમનન્તિ ચે? અપ્પકસિરેન પુનાધિગમતો. સમાપત્તિલાભિનો હિ ઉપ્પન્ને કિલેસે બલવવીતિક્કમં અનાપજ્જન્તા વૂપસન્તમત્તેયેવ કિલેસવેગે પુન તં વિસેસં અપ્પકસિરેનેવાધિગચ્છન્તિ, ‘‘પરિહીનવિસેસા ઇમે’’તિપિ દુવિઞ્ઞેય્યા હોન્તિ, તાદિસો ચ એસો. નો ચે કુમારે ભવિસ્સતિ અન્તરાયોતિ ન ભવિસ્સતિ નુ ખો ઇમસ્મિં કુમારે અન્તરાયો.

૬૯૮. દ્વાદસાયં ન ઓરકાયન્તિ અયં ઓરકો પરિત્તો ન હોતિ. ઉત્તરગાથાય વત્તબ્બં બુદ્ધભાવં સન્ધાયાહ.

૬૯૯. તેરસાયં સમ્બોધિયગ્ગન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. તઞ્હિ અવિપરીતભાવેન સમ્મા બુજ્ઝનતો સમ્બોધિ, કત્થચિ આવરણાભાવેન સબ્બઞાણુત્તમતો ‘‘અગ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ફુસિસ્સતીતિ પાપુણિસ્સતિ. પરમવિસુદ્ધદસ્સીતિ નિબ્બાનદસ્સી. તઞ્હિ એકન્તવિસુદ્ધત્તા પરમવિસુદ્ધં. વિત્થારિકસ્સાતિ વિત્થારિકં અસ્સ. બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનં.

૭૦૦. ચુદ્દસાયં અથન્તરાતિ અન્તરાયેવ અસ્સ, સમ્બોધિપ્પત્તિતો ઓરતો એવાતિ વુત્તં હોતિ. ન સોસ્સન્તિ ન સુણિસ્સં. અસમધુરસ્સાતિ અસમવીરિયસ્સ. અટ્ટોતિ આતુરો. બ્યસનં ગતોતિ સુખવિનાસં પત્તો. અઘાવીતિ દુક્ખિતો, સબ્બં દોમનસ્સુપ્પાદમેવ સન્ધાયાહ. દોમનસ્સેન હિ સો આતુરો. તઞ્ચસ્સ સુખબ્યસનતો બ્યસનં, સુખવિનાસનતોતિ વુત્તં હોતિ. તેન ચ સો ચેતસિકઅઘભૂતેન અઘાવી.

૭૦૧. પન્નરસાયં વિપુલં જનેત્વાનાતિ વિપુલં જનેત્વા. અયમેવ વા પાઠો. નિગ્ગમાતિ નિગ્ગતો. એવં નિગ્ગતો ચ સો ભાગિનેય્યં સયન્તિ સકં ભાગિનેય્યં, અત્તનો ભગિનિયા પુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. સમાદપેસીતિ અત્તનો અપ્પાયુકભાવં ઞત્વા કનિટ્ઠભગિનિયા ચ પુત્તસ્સ નાલકસ્સ માણવકસ્સ ઉપચિતપુઞ્ઞતં અત્તનો બલેન ઞત્વા ‘‘વુડ્ઢિપ્પત્તો પમાદમ્પિ આપજ્જેય્યા’’તિ નં અનુકમ્પમાનો ભગિનિયા ઘરં ગન્ત્વા ‘‘કહં નાલકો’’તિ. ‘‘બહિ, ભન્તે, કીળતી’’તિ. ‘‘આનેથ ન’’ન્તિ આણાપેત્વા તઙ્ખણંયેવ તાપસપબ્બજ્જં પબ્બાજેત્વા સમાદપેસિ ઓવદિ અનુસાસિ. કથં? ‘‘બુદ્ધોતિ ઘોસં…પે… બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ સોળસમગાથમાહ.

૭૦૨. તત્થ યદ પરતોતિ યદા પરતો. ધમ્મમગ્ગન્તિ પરમધમ્મસ્સ નિબ્બાનસ્સ મગ્ગં, ધમ્મં વા અગ્ગં સહ પટિપદાય નિબ્બાનં. તસ્મિન્તિ તસ્સ સન્તિકે. બ્રહ્મચરિયન્તિ સમણધમ્મં.

૭૦૩. સત્તરસાયં તાદિનાતિ તસ્સણ્ઠિતેન, તસ્મિં સમયે કિલેસવિક્ખમ્ભને સમાધિલાભે ચ સતિ વિક્ખમ્ભિતકિલેસેન સમાહિતચિત્તેન ચાતિ અધિપ્પાયો. અનાગતે પરમવિસુદ્ધદસ્સિનાતિ ‘‘અયં નાલકો અનાગતે કાલે ભગવતો સન્તિકે પરમવિસુદ્ધં નિબ્બાનં પસ્સિસ્સતી’’તિ એવં દિટ્ઠત્તા સો ઇસિ ઇમિના પરિયાયેન ‘‘અનાગતે પરમવિસુદ્ધદસ્સી’’તિ વુત્તો. તેન અનાગતે પરમવિસુદ્ધદસ્સિના. ઉપચિતપુઞ્ઞસઞ્ચયોતિ પદુમુત્તરતો પભુતિ કતપુઞ્ઞસઞ્ચયો. પતિક્ખન્તિ આગમયમાનો. પરિવસીતિ પબ્બજિત્વા તાપસવેસેન વસિ. રક્ખિતિન્દ્રિયોતિ રક્ખિતસોતિન્દ્રિયો હુત્વા. સો કિર તતો પભુતિ ઉદકે ન નિમુજ્જિ ‘‘ઉદકં પવિસિત્વા સોતિન્દ્રિયં વિનાસેય્ય, તતો ધમ્મસ્સવનબાહિરો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા.

૭૦૪. અટ્ઠારસાયં સુત્વાન ઘોસન્તિ સો નાલકો એવં પરિવસન્તો અનુપુબ્બેન ભગવતા સમ્બોધિં પત્વા બારાણસિયં ધમ્મચક્કે પવત્તિતે તં ‘‘ભગવતા ધમ્મચક્કં પવત્તિતં, સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા ઉપ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન જિનવરચક્કવત્તને પવત્તઘોસં અત્તનો અત્થકામાહિ દેવતાહિ આગન્ત્વા આરોચિતં સુત્વા. ગન્ત્વાન દિસ્વા ઇસિનિસભન્તિ સત્તાહં દેવતાહિ મોનેય્યકોલાહલે કયિરમાને સત્તમે દિવસે ઇસિપતનં ગન્ત્વા ‘‘નાલકો આગમિસ્સતિ, તસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ ઇમિના ચ અભિસન્ધિના વરબુદ્ધાસને નિસિન્નં દિસ્વા નિસભસદિસં ઇસિનિસભં ભગવન્તં. પસન્નોતિ સહ દસ્સનેનેવ પસન્નચિત્તો હુત્વા. મોનેય્યસેટ્ઠન્તિ ઞાણુત્તમં, મગ્ગઞાણન્તિ વુત્તં હોતિ. સમાગતે અસિતાવ્હયસ્સ સાસનેતિ અસિતસ્સ ઇસિનો ઓવાદકાલે અનુપ્પત્તે. તેન હિ – ‘‘યદા વિવરતિ ધમ્મમગ્ગં, તદા ગન્ત્વા સમયં પરિપુચ્છમાનો ચરસ્સુ તસ્મિં ભગવતિ બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ અનુસિટ્ઠો, અયઞ્ચ સો કાલો. તેન વુત્તં – ‘‘સમાગતે અસિતાવ્હયસ્સ સાસને’’તિ. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

અયં તાવ વત્થુગાથાવણ્ણના.

૭૦૫. પુચ્છાગાથાદ્વયે અઞ્ઞાતમેતન્તિ વિદિતં મયા એતં. યથાતથન્તિ અવિપરીતં. કો અધિપ્પાયો? યં અસિતો ‘‘સમ્બોધિયગ્ગં ફુસિસ્સતાયં કુમારો’’તિ ઞત્વા ‘‘બુદ્ધોતિ ઘોસં યદ પરતો સુણોસિ, સમ્બોધિપ્પત્તો વિવરતિ ધમ્મમગ્ગ’’ન્તિ મં અવચ, તદેતં મયા અસિતસ્સ વચનં અજ્જ ભગવન્તં સક્ખિં દિસ્વા ‘‘યથાતથમેવા’’તિ અઞ્ઞાતન્તિ. તં તન્તિ તસ્મા તં. સબ્બધમ્માન પારગુન્તિ હેમવતસુત્તે વુત્તનયેન છહિ આકારેહિ. સબ્બધમ્માનં પારગતં.

૭૦૬. અનગારિયુપેતસ્સાતિ અનગારિયં ઉપેતસ્સ, પબ્બજિતસ્સાતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં જિગીસતોતિ અરિયેહિ આચિણ્ણં અનુપક્કિલિટ્ઠં ભિક્ખાચરિયં પરિયેસમાનસ્સ. મોનેય્યન્તિ મુનીનં સન્તકં. ઉત્તમં પદન્તિ ઉત્તમપટિપદં. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૭૦૭. અથસ્સ એવં પુટ્ઠો ભગવા ‘‘મોનેય્યં તે ઉપઞ્ઞિસ્સ’’ન્તિઆદિના નયેન મોનેય્યપટિપદં બ્યાકાસિ. તત્થ ઉપઞ્ઞિસ્સન્તિ ઉપઞ્ઞાપેય્યં, વિવરેય્યં પઞ્ઞાપેય્યન્તિ અત્થો. દુક્કરં દુરભિસમ્ભવન્તિ કાતુઞ્ચ દુક્ખં કયિરમાનઞ્ચ સમ્ભવિતું સહિતું દુક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – અહં તે મોનેય્યં પઞ્ઞાપેય્યં, યદિ નં કાતું વા અભિસમ્ભોતું વા સુખં ભવેય્ય, એવં પન દુક્કરં દુરભિસમ્ભવં પુથુજ્જનકાલતો પભુતિ કિલિટ્ઠચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા પટિપજ્જિતબ્બતો. તથા હિ નં એકસ્સ બુદ્ધસ્સ એકોવ સાવકો કરોતિ ચ સમ્ભોતિ ચાતિ.

એવં ભગવા મોનેય્યસ્સ દુક્કરભાવં દુરભિસમ્ભવતઞ્ચ દસ્સેન્તો નાલકસ્સ ઉસ્સાહં જનેત્વા તમસ્સ વત્તુકામો આહ ‘‘હન્દ તે નં પવક્ખામિ, સન્થમ્ભસ્સુ દળ્હો ભવા’’તિ. તત્થ હન્દાતિ બ્યવસાયત્થે નિપાતો. તે નં પવક્ખામીતિ તુય્હં તં મોનેય્યં પવક્ખામિ. સન્થમ્ભસ્સૂતિ દુક્કરકરણસમત્થેન વીરિયૂપત્થમ્ભેન અત્તાનં ઉપત્થમ્ભય. દળ્હો ભવાતિ દુરભિસમ્ભવસહનસમત્થાય અસિથિલપરક્કમતાય થિરો હોતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મા ત્વં ઉપચિતપુઞ્ઞસમ્ભારો, તસ્માહં એકન્તબ્યવસિતોવ હુત્વા એવં દુક્કરં દુરભિસમ્ભવમ્પિ સમાનં તુય્હં તં મોનેય્યં પવક્ખામિ, સન્થમ્ભસ્સુ દળ્હો ભવાતિ.

૭૦૮. એવં પરમસલ્લેખં મોનેય્યવત્તં વત્તુકામો નાલકં સન્થમ્ભને દળ્હીભાવે ચ નિયોજેત્વા પઠમં તાવ ગામૂપનિબદ્ધકિલેસપ્પહાનં દસ્સેન્તો ‘‘સમાનભાગ’’ન્તિ ઉપડ્ઢગાથમાહ. તત્થ સમાનભાગન્તિ સમભાગં એકસદિસં નિન્નાનાકરણં. અક્કુટ્ઠવન્દિતન્તિ અક્કોસઞ્ચ વન્દનઞ્ચ.

ઇદાનિ યથા તં સમાનભાગં કયિરતિ, તં ઉપાયં દસ્સેન્તો ‘‘મનોપદોસ’’ન્તિ ઉપડ્ઢગાથમાહ. તસ્સત્થો – અક્કુટ્ઠો મનોપદોસં રક્ખેય્ય, વન્દિતો સન્તો અનુણ્ણતો ચરે, રઞ્ઞાપિ વન્દિતો સમાનો ‘‘મં વન્દતી’’તિ ઉદ્ધચ્ચં નાપજ્જેય્ય.

૭૦૯. ઇદાનિ અરઞ્ઞૂપનિબદ્ધકિલેસપ્પહાનં દસ્સેન્તો ‘‘ઉચ્ચાવચા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – અરઞ્ઞસઞ્ઞિતે દાયેપિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવસેન ઉચ્ચાવચા નાનપ્પકારા આરમ્મણા નિચ્છરન્તિ, ચક્ખાદીનં આપાથમાગચ્છન્તિ, તે ચ ખો અગ્ગિસિખૂપમા પરિળાહજનકટ્ઠેન. યથા વા ડય્હમાને વને અગ્ગિસિખા નાનપ્પકારતાય ઉચ્ચાવચા નિચ્છરન્તિ, સધૂમાપિ, વિધૂમાપિ, નીલાપિ, પીતાપિ, રત્તાપિ, ખુદ્દકાપિ, મહન્તાપિ, એવં સીહબ્યગ્ઘમનુસ્સામનુસ્સવિવિધવિહઙ્ગવિરુતપુપ્ફફલપલ્લવાદિભેદવસેન નાનપ્પકારતાય દાયે ઉચ્ચાવચા આરમ્મણા નિચ્છરન્તિ ભિંસનકાપિ, રજનીયાપિ, દોસનીયાપિ, મોહનીયાપિ. તેનાહ – ‘‘ઉચ્ચાવચા નિચ્છરન્તિ, દાયે અગ્ગિસિખૂપમા’’તિ. એવં નિચ્છરન્તેસુ ચ ઉચ્ચાવચેસુ આરમ્મણેસુ યા કાચિ ઉય્યાનવનચારિકં ગતા સમાના પકતિયા વા વનચારિનિયો કટ્ઠહારિકાદયો રહોગતં દિસ્વા હસિતલપિતરુદિતદુન્નિવત્થાદીહિ નારિયો મુનિં પલોભેન્તિ, તા સુ તં મા પલોભયું, તા નારિયો તં મા પલોભયું. યથા ન પલોભેન્તિ, તથા કરોહીતિ વુત્તં હોતિ.

૭૧૦-૧૧. એવમસ્સ ભગવા ગામે ચ અરઞ્ઞે ચ પટિપત્તિવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સીલસંવરં દસ્સેન્તો ‘‘વિરતો મેથુના ધમ્મા’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ હિત્વા કામે પરોપરેતિ મેથુનધમ્મતો અવસેસેપિ સુન્દરે ચ અસુન્દરે ચ પઞ્ચ કામગુણે હિત્વા. તપ્પહાનેન હિ મેથુનવિરતિ સુસમ્પન્ના હોતિ. તેનાહ – ‘‘હિત્વા કામે પરોપરે’’તિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ‘‘અવિરુદ્ધો’’તિઆદીનિ પન પદાનિ ‘‘ન હનેય્ય, ન ઘાતયે’’તિ એત્થ વુત્તાય પાણાતિપાતાવેરમણિયા સમ્પત્તિદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. તત્રાયં સઙ્ખેપવણ્ણના – પરપક્ખિયેસુ પાણેસુ અવિરુદ્ધો, અત્તપક્ખિયેસુ અસારત્તો, સબ્બેપિ સતણ્હનિત્તણ્હતાય તસથાવરે પાણે જીવિતુકામતાય અમરિતુકામતાય સુખકામતાય દુક્ખપટિકૂલતાય ચ ‘‘યથા અહં તથા એતે’’તિ અત્તસમાનતાય તેસુ વિરોધં વિનેન્તો તેનેવ પકારેન ‘‘યથા એતે તથા અહ’’ન્તિ પરેસં સમાનતાય ચ અત્તનિ અનુરોધં વિનેન્તો એવં ઉભયથાપિ અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો હુત્વા મરણપટિકૂલતાય અત્તાનં ઉપમં કત્વા પાણેસુ યે કેચિ તસે વા થાવરે વા પાણે ન હનેય્ય સાહત્થિકાદીહિ પયોગેહિ, ન ઘાતયે આણત્તિકાદીહીતિ.

૭૧૨. એવમસ્સ મેથુનવિરતિપાણાતિપાતવિરતિમુખેન સઙ્ખેપતો પાતિમોક્ખસંવરસીલં વત્વા ‘‘હિત્વા કામે’’તિઆદીહિ ઇન્દ્રિયસંવરઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ આજીવપારિસુદ્ધિં દસ્સેન્તો ‘‘હિત્વા ઇચ્છઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યાયં તણ્હા એકં લદ્ધા દુતિયં ઇચ્છતિ, દ્વે લદ્ધા તતિયં, સતસહસ્સં લદ્ધા તદુત્તરિમ્પિ ઇચ્છતીતિ એવં અપ્પટિલદ્ધવિસયં ઇચ્છનતો ‘‘ઇચ્છા’’તિ વુચ્ચતિ, યો ચાયં પટિલદ્ધવિસયલુબ્ભનો લોભો. તં હિત્વા ઇચ્છઞ્ચ લોભઞ્ચ યત્થ સત્તો પુથુજ્જનો, યસ્મિં ચીવરાદિપચ્ચયે તેહિ ઇચ્છાલોભેહિ પુથુજ્જનો સત્તો લગ્ગો પટિબદ્ધો તિટ્ઠતિ, તત્થ તં ઉભયમ્પિ હિત્વા પચ્ચયત્થં આજીવપારિસુદ્ધિં અવિરોધેન્તો ઞાણચક્ખુના ચક્ખુમા હુત્વા ઇમં મોનેય્યપટિપદં પટિપજ્જેય્ય. એવઞ્હિ પટિપન્નો તરેય્ય નરકં ઇમં, દુપ્પૂરણટ્ઠેન નરકસઞ્ઞિતં મિચ્છાજીવહેતુભૂતં ઇમં પચ્ચયતણ્હં તરેય્ય, ઇમાય વા પટિપદાય તરેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

૭૧૩. એવં પચ્ચયતણ્હાપહાનમુખેન આજીવપારિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતામુખેન પચ્ચયપરિભોગસીલં તદનુસારેન ચ યાવ અરહત્તપ્પત્તિ, તાવ પટિપદં દસ્સેન્તો ‘‘ઊનૂદરો’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ધમ્મેન સમેન લદ્ધેસુ ઇતરીતરચીવરાદીસુ પચ્ચયેસુ આહારં તાવ આહારેન્તો –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩) –

વુત્તનયેન ઊનઉદરો અસ્સ, ન વાતભરિતભસ્તા વિય ઉદ્ધુમાતુદરો, ભત્તસમ્મદપચ્ચયા થિનમિદ્ધં પરિહરેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઊનૂદરો હોન્તોપિ ચ મિતાહારો અસ્સ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણેન ગુણતો દોસતો ચ પરિચ્છિન્નાહારો. એવં મિતાહારો સમાનોપિ પચ્ચયધુતઙ્ગપરિયત્તિઅધિગમવસેન ચતુબ્બિધાય અપ્પિચ્છતાય અપ્પિચ્છો અસ્સ. એકંસેન હિ મોનેય્યપટિપદં પટિપન્નેન ભિક્ખુના એવં અપ્પિચ્છેન ભવિતબ્બં. તત્થ એકેકસ્મિં પચ્ચયે તીહિ સન્તોસેહિ સન્તુસ્સના પચ્ચયપ્પિચ્છતા. ધુતઙ્ગધરસ્સેવ સતો ‘‘ધુતવાતિ મં પરે જાનન્તૂ’’તિ અનિચ્છનતા ધુતઙ્ગપ્પિચ્છતા. બહુસ્સુતસ્સેવ સતો ‘‘બહુસ્સુતોતિ મં પરે જાનન્તૂ’’તિ અનિચ્છનતા પરિયત્તિઅપ્પિચ્છતા મજ્ઝન્તિકત્થેરસ્સ વિય. અધિગમસમ્પન્નસ્સેવ સતો ‘‘અધિગતો અયં કુસલં ધમ્મન્તિ મં પરે જાનન્તૂ’’તિ અનિચ્છનતા અધિગમપ્પિચ્છતા. સા ચ અરહત્તાધિગમતો ઓરં વેદિતબ્બા. અરહત્તાધિગમત્થઞ્હિ અયં પટિપદાતિ. એવં અપ્પિચ્છોપિ ચ અરહત્તમગ્ગેન તણ્હાલોલુપ્પં હિત્વા અલોલુપો અસ્સ. એવં અલોલુપો હિ સદા ઇચ્છાય નિચ્છાતો અનિચ્છો હોતિ નિબ્બુતો, યાય ઇચ્છાય છાતા હોન્તિ સત્તા ખુપ્પિપાસાતુરા વિય અતિત્તા, તાય ઇચ્છાય અનિચ્છો હોતિ અનિચ્છત્તા ચ નિચ્છાતો હોતિ અનાતુરો પરમતિત્તિપ્પત્તો. એવં નિચ્છાતત્તા નિબ્બુતો હોતિ વૂપસન્તસબ્બકિલેસપરિળાહોતિ એવમેત્થ ઉપ્પટિપાટિયા યોજના વેદિતબ્બા.

૭૧૪. એવં યાવ અરહત્તપ્પત્તિ, તાવપટિપદં કથેત્વા ઇદાનિ તં પટિપદં પટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અરહત્તપ્પત્તિનિટ્ઠં ધુતઙ્ગસમાદાનં સેનાસનવત્તઞ્ચ કથેન્તો ‘‘સ પિણ્ડચાર’’ન્તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ સ પિણ્ડચારં ચરિત્વાતિ સો ભિક્ખુ ભિક્ખં ચરિત્વા ભત્તકિચ્ચં વા કત્વા. વનન્તમભિહારયેતિ અપપઞ્ચિતો ગિહિપપઞ્ચેન વનં એવ ગચ્છેય્ય. ઉપટ્ઠિતો રુક્ખમૂલસ્મિન્તિ રુક્ખમૂલે ઠિતો વા હુત્વા. આસનૂપગતોતિ આસનં ઉપગતો વા હુત્વા, નિસિન્નોતિ વુત્તં હોતિ. મુનીતિ મોનેય્યપટિપદં પટિપન્નો. એત્થ ચ ‘‘પિણ્ડચારં ચરિત્વા’’તિ ઇમિના પિણ્ડપાતિકઙ્ગં વુત્તં. યસ્મા પન ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકો સપદાનચારી એકાસનિકો પત્તપિણ્ડિકો ખલુપચ્છાભત્તિકો ચ હોતિયેવ, તેચીવરિકપંસુકૂલમ્પિ ચ સમાદિયતેવ, તસ્મા ઇમાનિપિ છ વુત્તાનેવ હોન્તિ. ‘‘વનન્તમભિહારયે’’તિ ઇમિના પન આરઞ્ઞિકઙ્ગં વુત્તં, ‘‘ઉપટ્ઠિતો રુક્ખમૂલસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના રુક્ખમૂલિકઙ્ગં, ‘‘આસનૂપગતો’’તિ ઇમિના નેસજ્જિકઙ્ગં. યથાક્કમં પન એતેસં અનુલોમત્તા અબ્ભોકાસિકયથાસન્થતિકસોસાનિકઙ્ગાનિ વુત્તાનિયેવ હોન્તીતિ એવમેતાય ગાથાય તેરસ ધુતઙ્ગાનિ નાલકત્થેરસ્સ કથેસિ.

૭૧૫. સ ઝાનપસુતો ધીરોતિ સો અનુપ્પન્નસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદનેન ઉપ્પન્નસ્સ આવજ્જનસમાપજ્જનાધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણેહિ ચ ઝાનેસુ પસુતો અનુયુત્તો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. વનન્તે રમિતો સિયાતિ વને અભિરતો સિયા, ગામન્તસેનાસને નાભિરમેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઝાયેથ રુક્ખમૂલસ્મિં, અત્તાનમભિતોસયન્તિ ન કેવલં લોકિયજ્ઝાનપસુતોયેવ સિયા, અપિચ ખો તસ્મિંયેવ રુક્ખમૂલે સોતાપત્તિમગ્ગાદિસમ્પયુત્તેન લોકુત્તરજ્ઝાનેનાપિ અત્તાનં અતીવ તોસેન્તો ઝાયેથ. પરમસ્સાસપ્પત્તિયા હિ લોકુત્તરજ્ઝાનેનેવ ચિત્તં અતીવ તુસ્સતિ, ન અઞ્ઞેન. તેનાહ – ‘‘અત્તાનમભિતોસય’’ન્તિ. એવમિમાય ગાથાય ઝાનપસુતતાય વનન્તસેનાસનાભિરતિં અરહત્તઞ્ચ કથેસિ.

૭૧૬. ઇદાનિ યસ્મા ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા નાલકત્થેરો વનન્તમભિહારેત્વા નિરાહારોપિ પટિપદાપૂરણે અતીવ ઉસ્સુક્કો અહોસિ, નિરાહારેન ચ સમણધમ્મં કાતું ન સક્કા. તથા કરોન્તસ્સ હિ જીવિતં નપ્પવત્તતિ, કિલેસે પન અનુપ્પાદેન્તેન આહારો પરિયેસિતબ્બો, અયમેત્થ ઞાયો. તસ્મા તસ્સ ભગવા અપરાપરેસુપિ દિવસેસુ પિણ્ડાય ચરિતબ્બં, કિલેસા પન ન ઉપ્પાદેતબ્બાતિ દસ્સનત્થં અરહત્તપ્પત્તિનિટ્ઠંયેવ ભિક્ખાચારવત્તં કથેન્તો ‘‘તતો રત્યા વિવસાને’’તિઆદિકા છ ગાથાયો અભાસિ. તત્થ તતોતિ ‘‘સ પિણ્ડચારં ચરિત્વા, વનન્તમભિહારયે’’તિ એત્થ વુત્તપિણ્ડચારવનન્તાભિહારતો ઉત્તરિપિ. રત્યા વિવસાનેતિ રત્તિસમતિક્કમે, દુતિયદિવસેતિ વુત્તં હોતિ. ગામન્તમભિહારયેતિ આભિસમાચારિકવત્તં કત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ વિવેકમનુબ્રૂહેત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તે વુત્તનયેન કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તો ગામં ગચ્છેય્ય. અવ્હાનં નાભિનન્દેય્યાતિ ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં ઘરે ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ નિમન્તનં, ‘‘દેતિ નુ ખો ન દેતિ નુ ખો સુન્દરં નુ ખો દેતિ અસુન્દરં નુ ખો દેતી’’તિ એવરૂપં વિતક્કં ભોજનઞ્ચ પટિપદાપૂરકો ભિક્ખુ નાભિનન્દેય્ય, નપ્પટિગ્ગણ્હેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. યદિ પન બલક્કારેન પત્તં ગહેત્વા પૂરેત્વા દેન્તિ, પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મો કાતબ્બો, ધુતઙ્ગં ન કુપ્પતિ, તદુપાદાય પન તં ગામં ન પવિસિતબ્બં. અભિહારઞ્ચ ગામતોતિ સચે ગામં પવિટ્ઠસ્સ પાતિસતેહિપિ ભત્તં અભિહરન્તિ, તમ્પિ નાભિનન્દેય્ય, તતો એકસિત્થમ્પિ નપ્પટિગ્ગણ્હેય્ય, અઞ્ઞદત્થુ ઘરપટિપાટિયા પિણ્ડપાતમેવ ચરેય્યાતિ.

૭૧૭. ન મુની ગામમાગમ્મ, કુલેસુ સહસા ચરેતિ સો ચ મોનત્થાય પટિપન્નકો મુનિ ગામં ગતો સમાનો કુલેસુ સહસા ન ચરે, સહસોકિતાદિઅનનુલોમિકં ગિહિસંસગ્ગં ન આપજ્જેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઘાસેસનં છિન્નકથો, ન વાચં પયુતં ભણેતિ છિન્નકથો વિય હુત્વા ઓભાસપરિકથાનિમિત્તવિઞ્ઞત્તિપયુત્તં ઘાસેસનવાચં ન ભણેય્ય. સચે આકઙ્ખેય્ય, ગિલાનો સમાનો ગેલઞ્ઞપટિબાહનત્થાય ભણેય્ય. સેનાસનત્થાય વા વિઞ્ઞત્તિં ઠપેત્વા ઓભાસપરિકથાનિમિત્તપયુત્તં, અવસેસપચ્ચયત્થાય પન અગિલાનો નેવ કિઞ્ચિ ભણેય્યાતિ.

૭૧૮-૯. અલત્થં યદિદન્તિ ઇમિસ્સા પન ગાથાય અયમત્થો – ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો અપ્પમત્તકેપિ કિસ્મિઞ્ચિ લદ્ધે ‘‘અલત્થં યં ઇદં સાધૂ’’તિ ચિન્તેત્વા અલદ્ધે ‘‘નાલત્થં કુસલ’’ન્તિ તમ્પિ ‘‘સુન્દર’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ઉભયેનેવ લાભાલાભેન સો તાદી નિબ્બિકારો હુત્વા રુક્ખંવુપનિવત્તતિ, યથાપિ પુરિસો ફલગવેસી રુક્ખં ઉપગમ્મ ફલં લદ્ધાપિ અલદ્ધાપિ અનનુનીતો અપ્પટિહતો મજ્ઝત્તોયેવ હુત્વા ગચ્છતિ, એવં કુલં ઉપગમ્મ લાભં લદ્ધાપિ અલદ્ધાપિ મજ્ઝત્તોવ હુત્વા ગચ્છતીતિ. સ પત્તપાણી તિ ગાથા ઉત્તાનત્થાવ.

૭૨૦. ઉચ્ચાવચાતિ ઇમિસ્સા ગાથાય સમ્બન્ધો – એવં ભિક્ખાચારવત્તસમ્પન્નો હુત્વાપિ તાવતકેનેવ તુટ્ઠિં અનાપજ્જિત્વા પટિપદં આરોધેય્ય. પટિપત્તિસારઞ્હિ સાસનં. સા ચાયં ઉચ્ચાવચા…પે… મુતન્તિ. તસ્સત્થો – સા ચાયં મગ્ગપટિપદા ઉત્તમનિહીનભેદતો ઉચ્ચાવચા બુદ્ધસમણેન પકાસિતા. સુખાપટિપદા હિ ખિપ્પાભિઞ્ઞા ઉચ્ચા, દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા અવચા. ઇતરા દ્વે એકેનઙ્ગેન ઉચ્ચા, એકેન અવચા. પઠમા એવ વા ઉચ્ચા, ઇતરા તિસ્સોપિ અવચા. તાય ચેતાય ઉચ્ચાય અવચાય વા પટિપદાય ન પારં દિગુણં યન્તિ. ‘‘દુગુણ’’ન્તિ વા પાઠો, એકમગ્ગેન દ્વિક્ખત્તું નિબ્બાનં ન યન્તીતિ અત્થો. કસ્મા? યેન મગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તેસં પુન અપ્પહાતબ્બતો. એતેન પરિહાનધમ્માભાવં દીપેતિ. નયિદં એકગુણં મુતન્તિ તઞ્ચ ઇદં પારં એકક્ખત્તુંયેવ ફુસનારહમ્પિ ન હોતિ. કસ્મા? એકેન મગ્ગેન સબ્બકિલેસપ્પહાનાભાવતો. એતેન એકમગ્ગેનેવ અરહત્તાભાવં દીપેતિ.

૭૨૧. ઇદાનિ પટિપદાનિસંસં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સ ચ વિસતા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યસ્સ ચ એવં પટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો તાય પટિપદાય પહીનત્તા અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતભાવેન વિસતત્તા વિસતા તણ્હા નત્થિ, તસ્સ કિલેસસોતચ્છેદેન છિન્નસોતસ્સ કુસલાકુસલપ્પહાનેન કિચ્ચાકિચ્ચપ્પહીનસ્સ રાગજો વા દોસજો વા અપ્પમત્તકોપિ પરિળાહો ન વિજ્જતીતિ.

૭૨૨. ઇદાનિ યસ્મા ઇમા ગાથાયો સુત્વા નાલકત્થેરસ્સ ચિત્તં ઉદપાદિ – ‘‘યદિ એત્તકં મોનેય્યં સુકરં ન દુક્કરં, સક્કા અપ્પકસિરેન પૂરેતુ’’ન્તિ, તસ્માસ્સ ભગવા ‘‘દુક્કરમેવ મોનેય્ય’’ન્તિ દસ્સેન્તો પુન ‘‘મોનેય્યં તે ઉપઞ્ઞિસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉપઞ્ઞિસ્સન્તિ ઉપઞ્ઞાપેય્યં, કથયિસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. ખુરધારા ઉપમા અસ્સાતિ ખુરધારૂપમો. ભવેતિ ભવેય્ય. કો અધિપ્પાયો? મોનેય્યં પટિપન્નો ભિક્ખુ ખુરધારં ઉપમં કત્વા પચ્ચયેસુ વત્તેય્ય. યથા મધુદિદ્ધં ખુરધારં લિહન્તો, છેદતો, જિવ્હં રક્ખતિ, એવં ધમ્મેન લદ્ધે પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તો ચિત્તં કિલેસુપ્પત્તિતો રક્ખેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયા હિ પરિસુદ્ધેન ઞાયેન લદ્ધુઞ્ચ અનવજ્જપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુઞ્ચ ન સુખેન સક્કાતિ ભગવા પચ્ચયનિસ્સિતમેવ બહુસો ભણતિ. જિવ્હાય તાલુમાહચ્ચ, ઉદરે સઞ્ઞતો સિયાતિ જિવ્હાય તાલું ઉપ્પીળેત્વાપિ રસતણ્હં વિનોદેન્તો કિલિટ્ઠેન મગ્ગેન ઉપ્પન્નપચ્ચયે અસેવન્તો ઉદરે સંયતો સિયા.

૭૨૩. અલીનચિત્તો ચ સિયાતિ નિચ્ચં કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અટ્ઠિતકારિતાય અકુસીતચિત્તો ચ ભવેય્ય. ન ચાપિ બહુ ચિન્તયેતિ ઞાતિજનપદામરવિતક્કવસેન ચ બહું ન ચિન્તેય્ય. નિરામગન્ધો અસિતો, બ્રહ્મચરિયપરાયણોતિ નિક્કિલેસો ચ હુત્વા તણ્હાદિટ્ઠીહિ કિસ્મિઞ્ચિ ભવે અનિસ્સિતો સિક્ખાત્તયસકલસાસનબ્રહ્મચરિયપરાયણો એવ ભવેય્ય.

૭૨૪-૫. એકાસનસ્સાતિ વિવિત્તાસનસ્સ. આસનમુખેન ચેત્થ સબ્બઇરિયાપથા વુત્તા. યતો સબ્બઇરિયાપથેસુ એકીભાવસ્સ સિક્ખેય્યાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. એકાસનસ્સાતિ ચ સમ્પદાનવચનમેતં. સમણૂપાસનસ્સ ચાતિ સમણેહિ ઉપાસિતબ્બસ્સ અટ્ઠતિંસારમ્મણભાવનાનુયોગસ્સ, સમણાનં વા ઉપાસનભૂતસ્સ અટ્ઠતિંસારમ્મણભેદસ્સેવ. ઇદમ્પિ સમ્પદાનવચનમેવ, ઉપાસનત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ એકાસનેન કાયવિવેકો, સમણૂપાસનેન ચિત્તવિવેકો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો. એકત્તં મોનમક્ખાતન્તિ એવમિદં કાયચિત્તવિવેકવસેન ‘‘એકત્તં મોન’’ન્તિ અક્ખાતં. એકો ચે અભિરમિસ્સસીતિ ઇદં પન ઉત્તરગાથાપેક્ખં પદં, ‘‘અથ ભાહિસિ દસદિસા’’તિ ઇમિના અસ્સ સમ્બન્ધો.

ભાહિસીતિ ભાસિસ્સસિ પકાસેસ્સસિ. ઇમં પટિપદં ભાવેન્તો સબ્બદિસાસુ કિત્તિયા પાકટો ભવિસ્સસીતિ વુત્તં હોતિ. સુત્વા ધીરાનન્તિઆદીનં પન ચતુન્નં પદાનં અયમત્થો – યેન ચ કિત્તિઘોસેન ભાહિસિ દસદિસા તં ધીરાનં ઝાયીનં કામચાગિનં નિઘોસં સુત્વા અથ ત્વં તેન ઉદ્ધચ્ચં અનાપજ્જિત્વા ભિય્યો હિરિઞ્ચ સદ્ધઞ્ચ કરેય્યાસિ, તેન ઘોસેન હરાયમાનો ‘‘નિય્યાનિકપટિપદા અય’’ન્તિ સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા ઉત્તરિ પટિપત્તિમેવ બ્રૂહેય્યાસિ. મામકોતિ એવઞ્હિ સન્તે મમ સાવકો હોતીતિ.

૭૨૬. તં નદીહીતિ યં તં મયા ‘‘હિરિઞ્ચ સદ્ધઞ્ચ ભિય્યો કુબ્બેથા’’તિ વદતા ‘‘ઉદ્ધચ્ચં ન કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં ઇમિના નદીનિદસ્સનેનાપિ જાનાથ, તબ્બિપરિયાયઞ્ચ સોબ્ભેસુ ચ પદરેસુચ જાનાથ. સોબ્ભેસૂતિ માતિકાસુ. પદરેસૂતિ દરીસુ. કથં? સણન્તા યન્તિ કુસોબ્ભા, તુણ્હી યન્તિ મહોદધીતિ. કુસોબ્ભા હિ સોબ્ભપદરાદિભેદા સબ્બાપિ કુન્નદિયો સણન્તા સદ્દં કરોન્તા ઉદ્ધતા હુત્વા યન્તિ, ગઙ્ગાદિભેદા પન મહાનદિયો તુણ્હી યન્તિ, એવં ‘‘મોનેય્યં પૂરેમી’’તિ ઉદ્ધતો હોતિ અમામકો, મામકો પન હિરિઞ્ચ સદ્ધઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા નીચચિત્તોવ હોતિ.

૭૨૭-૯. કિઞ્ચ ભિય્યો – યદૂનકં…પે… પણ્ડિતોતિ. તત્થ સિયા – સચે અડ્ઢકુમ્ભૂપમો બાલો સણન્તતાય, રહદો પૂરોવ પણ્ડિતો સન્તતાય, અથ કસ્મા બુદ્ધસમણો એવં ધમ્મદેસનાબ્યાવટો હુત્વા બહું ભાસતીતિ ઇમિના સમ્બન્ધેન ‘‘યં સમણો’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યં બુદ્ધસમણો બહું ભાસતિ ઉપેતં અત્થસઞ્હિતં, અત્થુપેતં ધમ્મુપેતઞ્ચ હિતેન ચ સંહિતં, તં ન ઉદ્ધચ્ચેન, અપિચ ખો જાનં સો ધમ્મં દેસેતિ દિવસમ્પિ દેસેન્તો નિપ્પપઞ્ચોવ હુત્વા. તસ્સ હિ સબ્બં વચીકમ્મં ઞાણાનુપરિવત્તિ. એવં દેસેન્તો ચ ‘‘ઇદમસ્સ હિતં ઇદમસ્સ હિત’’ન્તિ નાનપ્પકારતો જાનં સો બહુ ભાસતિ, ન કેવલં બહુભાણિતાય. અવસાનગાથાય સમ્બન્ધો – એવં તાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્નાગતો બુદ્ધસમણો જાનં સો ધમ્મં દેસેતિ, જાનં સો બહુ ભાસતિ. તેન દેસિતં પન ધમ્મં નિબ્બેધભાગિયેનેવ ઞાણેન યો ચ જાનં સંયતત્તો, જાનં ન બહુ ભાસતિ, સ મુનિ મોનમરહતિ, સ મુનિ મોનમજ્ઝગાતિ. તસ્સત્થો – તં ધમ્મં જાનન્તો સંયતત્તો ગુત્તચિત્તો હુત્વા યં ભાસિતં સત્તાનં હિતસુખાવહં ન હોતિ, તં જાનં ન બહુ ભાસતિ. સો એવંવિધો મોનત્થં પટિપન્નકો મુનિ મોનેય્યપટિપદાસઙ્ખાતં મોનં અરહતિ. ન કેવલઞ્ચ અરહતિયેવ, અપિચ ખો પન સ મુનિ અરહત્તમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં મોનં અજ્ઝગા ઇચ્ચેવ વેદિતબ્બોતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

તં સુત્વા નાલકત્થેરો તીસુ ઠાનેસુ અપ્પિચ્છો અહોસિ દસ્સને સવને પુચ્છાયાતિ. સો હિ દેસનાપરિયોસાને પસન્નચિત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા વનં પવિટ્ઠો, પુન ‘‘અહો વતાહં ભગવન્તં પસ્સેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ. અયમસ્સ દસ્સને અપ્પિચ્છતા. તથા ‘‘અહો વતાહં પુન ધમ્મદેસનં સુણેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ. અયમસ્સ સવને અપ્પિચ્છતા. તથા ‘‘અહો વતાહં પુન મોનેય્યપટિપદં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ લોલભાવં ન જનેસિ. અયમસ્સ પુચ્છાય અપ્પિચ્છતા.

સો એવં અપ્પિચ્છો સમાનો પબ્બતપાદં પવિસિત્વા એકવનસણ્ડે દ્વે દિવસાનિ ન વસિ, એકરુક્ખમૂલે દ્વે દિવસાનિ ન નિસીદિ, એકગામે દ્વે દિવસાનિ પિણ્ડાય ન પાવિસિ. ઇતિ વનતો વનં, રુક્ખતો રુક્ખં, ગામતો ગામં આહિણ્ડન્તો અનુરૂપપટિપદં પટિપજ્જિત્વા અગ્ગફલે પતિટ્ઠાસિ. અથ યસ્મા મોનેય્યપટિપદં ઉક્કટ્ઠં કત્વા પૂરેન્તો ભિક્ખુ સત્તેવ માસાનિ જીવતિ, મજ્ઝિમં કત્વા પૂરેન્તો સત્ત વસ્સાનિ, મન્દં કત્વા પૂરેન્તો સોળસ વસ્સાનિ. અયઞ્ચ ઉક્કટ્ઠં કત્વા પૂરેસિ, તસ્મા સત્ત માસે ઠત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારપરિક્ખયં ઞત્વા ન્હાયિત્વા નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા દિગુણં સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા દસબલાભિમુખો પઞ્ચપતિટ્ઠિતં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા હિઙ્ગુલકપબ્બતં નિસ્સાય ઠિતકોવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુયો ગાહાપેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા અગમાસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય નાલકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.