૩. મહાવગ્ગો

૧. પબ્બજ્જાસુત્તવણ્ણના

૪૦૮. પબ્બજ્જં કિત્તયિસ્સામીતિ પબ્બજ્જાસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે આયસ્મતો આનન્દસ્સ પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘સારિપુત્તાદીનં મહાસાવકાનં પબ્બજ્જા કિત્તિતા, તં ભિક્ખૂ ચ ઉપાસકા ચ જાનન્તિ. ભગવતો પન અકિત્તિતા, યંનૂનાહં કિત્તેય્ય’’ન્તિ. સો જેતવનવિહારે આસને નિસીદિત્વા ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા ભિક્ખૂનં ભગવતો પબ્બજ્જં કિત્તેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ યસ્મા પબ્બજ્જં કિત્તેન્તેન યથા પબ્બજિ, તં કિત્તેતબ્બં. યથા ચ પબ્બજિ, તં કિત્તેન્તેન યથા વીમંસમાનો પબ્બજ્જં રોચેસિ, તં કિત્તેતબ્બં. તસ્મા ‘‘પબ્બજ્જં કિત્તયિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘યથા પબ્બજી’’તિઆદિમાહ. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા ચક્ખુસમ્પન્નોતિ અત્થો. સેસમાદિગાથાય ઉત્તાનમેવ.

૪૦૯. ઇદાનિ ‘‘યથા વીમંસમાનો’’તિ તમત્થં પકાસેન્તો આહ ‘‘સમ્બાધોય’’ન્તિ. તત્થ સમ્બાધોતિ પુત્તદારાદિસમ્પીળનેન કિલેસસમ્પીળનેન ચ કુસલકિરિયાય ઓકાસરહિતો. રજસ્સાયતનન્તિ કમ્બોજાદયો વિય અસ્સાદીનં, રાગાદિરજસ્સ ઉપ્પત્તિદેસો. અબ્ભોકાસોતિ વુત્તસમ્બાધપટિપક્ખભાવેન આકાસો વિય વિવટા. ઇતિ દિસ્વાન પબ્બજીતિ ઇતિ ઘરાવાસપબ્બજ્જાસુ બ્યાધિજરામરણેહિ સુટ્ઠુતરં ચોદિયમાનહદયો આદીનવમાનિસંસઞ્ચ વીમંસિત્વા, મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા, અનોમાનદીતીરે ખગ્ગેન કેસે છિન્દિત્વા, તાવદેવ ચ દ્વઙ્ગુલમત્તસણ્ઠિતસમણસારુપ્પકેસમસ્સુ હુત્વા ઘટિકારેન બ્રહ્મુના ઉપનીતે અટ્ઠ પરિક્ખારે ગહેત્વા ‘‘એવં નિવાસેતબ્બં પારુપિતબ્બ’’ન્તિ કેનચિ અનનુસિટ્ઠો અનેકજાતિસહસ્સપવત્તિતેન અત્તનો પબ્બજ્જાચિણ્ણેનેવ સિક્ખાપિયમાનો પબ્બજિ. એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા એકં ચીવરં ખન્ધે કરિત્વા મત્તિકાપત્તં અંસે આલગ્ગેત્વા પબ્બજિતવેસં અધિટ્ઠાસીતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૪૧૦. એવં ભગવતો પબ્બજ્જં કિત્તેત્વા તતો પરં પબ્બજિતપટિપત્તિં અનોમાનદીતીરં હિત્વા પધાનાય ગમનઞ્ચ પકાસેતું ‘‘પબ્બજિત્વાન કાયેના’’તિઆદિં સબ્બમભાસિ. તત્થ કાયેન પાપકમ્મં વિવજ્જયીતિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં વજ્જેસિ. વચીદુચ્ચરિતન્તિ ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં. આજીવં પરિસોધયીતિ મિચ્છાજીવં હિત્વા સમ્માજીવમેવ પવત્તયિ.

૪૧૧. એવં આજીવટ્ઠમકસીલં સોધેત્વા અનોમાનદીતીરતો તિંસયોજનપ્પમાણં સત્તાહેન અગમા રાજગહં બુદ્ધો. તત્થ કિઞ્ચાપિ યદા રાજગહં અગમાસિ, તદા બુદ્ધો ન હોતિ, તથાપિ બુદ્ધસ્સ પુબ્બચરિયાતિ કત્વા એવં વત્તું લબ્ભતિ – ‘‘ઇધ રાજા જાતો, ઇધ રજ્જં અગ્ગહેસી’’તિઆદિ લોકિયવોહારવચનં વિય. મગધાનન્તિ મગધાનં જનપદસ્સ નગરન્તિ વુત્તં હોતિ. ગિરિબ્બજન્તિ ઇદમ્પિ તસ્સ નામં. તઞ્હિ પણ્ડવગિજ્ઝકૂટવેભારઇસિગિલિવેપુલ્લનામકાનં પઞ્ચન્નં ગિરીનં મજ્ઝે વજો વિય ઠિતં, તસ્મા ‘‘ગિરિબ્બજ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પિણ્ડાય અભિહારેસીતિ ભિક્ખત્થાય તસ્મિં નગરે ચરિ. સો કિર નગરદ્વારે ઠત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ અત્તનો આગમનં નિવેદેય્યં, ‘સુદ્ધોદનસ્સ પુત્તો સિદ્ધત્થો નામ કુમારો આગતો’તિ બહુમ્પિ મે પચ્ચયં અભિહરેય્ય. ન ખો પન મે તં પતિરૂપં પબ્બજિતસ્સ આરોચેત્વા પચ્ચયગહણં, હન્દાહં પિણ્ડાય ચરામી’’તિ દેવદત્તિયં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા મત્તિકાપત્તં ગહેત્વા પાચીનદ્વારેન નગરં પવિસિત્વા અનુઘરં પિણ્ડાય અચરિ. તેનાહ આયસ્મા આનન્દો – ‘‘પિણ્ડાય અભિહારેસી’’તિ. આકિણ્ણવરલક્ખણોતિ સરીરે આકિરિત્વા વિય ઠપિતવરલક્ખણો વિપુલવરલક્ખણો વા. વિપુલમ્પિ હિ ‘‘આકિણ્ણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘આકિણ્ણલુદ્દો પુરિસો, ધાતિચેલંવ મક્ખિતો’’તિ (જા. ૧.૬.૧૧૮; ૧.૯.૧૦૬). વિપુલલુદ્દોતિ અત્થો.

૪૧૨. તમદ્દસાતિ તતો કિર પુરિમાનિ સત્ત દિવસાનિ નગરે નક્ખત્તં ઘોસિતં અહોસિ. તં દિવસં પન ‘‘નક્ખત્તં વીતિવત્તં, કમ્મન્તા પયોજેતબ્બા’’તિ ભેરિ ચરિ. અથ મહાજનો રાજઙ્ગણે સન્નિપતિ. રાજાપિ ‘‘કમ્મન્તં સંવિદહિસ્સામી’’તિ સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા બલકાયં પસ્સન્તો તં પિણ્ડાય અભિહારેન્તં મહાસત્તં અદ્દસ. તેનાહ આયસ્મા આનન્દો – ‘‘તમદ્દસા બિમ્બિસારો, પાસાદસ્મિં પતિટ્ઠિતો’’તિ. ઇમમત્થં અભાસથાતિ ઇમં અત્થં અમચ્ચાનં અભાસિ.

૪૧૩. ઇદાનિ તં તેસં અમચ્ચાનં ભાસિતમત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ઇમં ભોન્તો’’તિ. તત્થ ઇમન્તિ સો રાજા બોધિસત્તં દસ્સેતિ, ભોન્તોતિ અમચ્ચે આલપતિ. નિસામેથાતિ પસ્સથ. અભિરૂપોતિ દસ્સનીયઙ્ગપચ્ચઙ્ગો. બ્રહ્માતિ આરોહપરિણાહસમ્પન્નો. સુચીતિ પરિસુદ્ધછવિવણ્ણો. ચરણેનાતિ ગમનેન.

૪૧૪-૫. નીચકુલામિવાતિ નીચકુલા ઇવ પબ્બજિતો ન હોતીતિ અત્થો. મકારો પદસન્ધિકરો. કુહિં ભિક્ખુ ગમિસ્સતીતિ અયં ભિક્ખુ કુહિં ગમિસ્સતિ, અજ્જ કત્થ વસિસ્સતીતિ જાનિતું રાજદૂતા સીઘં ગચ્છન્તુ. દસ્સનકામા હિ મયં અસ્સાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન આહ. ગુત્તદ્વારો ઓક્ખિત્તચક્ખુતાય, સુસંવુતો સતિયા. ગુત્તદ્વારો વા સતિયા, સુસંવુતો પાસાદિકેન સઙ્ઘાટિચીવરધારણેન.

૪૧૬. ખિપ્પં પત્તં અપૂરેસીતિ સમ્પજાનત્તા પતિસ્સતત્તા ચ અધિકં અગણ્હન્તો ‘‘અલં એત્તાવતા’’તિ અજ્ઝાસયપૂરણેન ખિપ્પં પત્તં અપૂરેસિ. મુનીતિ મોનત્થાય પટિપન્નત્તા અપ્પત્તમુનિભાવોપિ મુનિઇચ્ચેવ વુત્તો, લોકવોહારેન વા. લોકિયા હિ અમોનસમ્પત્તમ્પિ પબ્બજિતં ‘‘મુની’’તિ ભણન્તિ. પણ્ડવં અભિહારેસીતિ તં પબ્બતં અભિરુહિ. સો કિર મનુસ્સે પુચ્છિ ‘‘ઇમસ્મિં નગરે પબ્બજિતા કત્થ વસન્તી’’તિ. અથસ્સ તે ‘‘પણ્ડવસ્સ ઉપરિ પુરત્થાભિમુખપબ્ભારે’’તિ આરોચેસું. તસ્મા તમેવ પણ્ડવં અભિહારેસિ ‘‘એત્થ વાસો ભવિસ્સતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા.

૪૧૯-૨૩. બ્યગ્ઘુસભોવ સીહોવ ગિરિગબ્ભરેતિ ગિરિગુહાયં બ્યગ્ઘો વિય ઉસભો વિય સીહો વિય ચ નિસિન્નોતિ અત્થો. એતે હિ તયો સેટ્ઠા વિગતભયભેરવા ગિરિગબ્ભરે નિસીદન્તિ, તસ્મા એવં ઉપમં અકાસિ. ભદ્દયાનેનાતિ હત્થિઅસ્સરથસિવિકાદિના ઉત્તમયાનેન. સયાનભૂમિં યાયિત્વાતિ યાવતિકા ભૂમિ હત્થિઅસ્સાદિના યાનેન સક્કા ગન્તું, તં ગન્ત્વા. આસજ્જાતિ પત્વા, સમીપમસ્સ ગન્ત્વાતિ અત્થો. ઉપાવિસીતિ નિસીદિ. યુવાતિ યોબ્બનસમ્પન્નો. દહરોતિ જાતિયા તરુણો. પઠમુપ્પત્તિકો સુસૂતિ તદુભયવિસેસનમેવ. યુવા સુસૂતિ અતિયોબ્બનો. પઠમુપ્પત્તિકોતિ પઠમેનેવ યોબ્બનવેસેન ઉટ્ઠિતો. દહરો ચાસીતિ સતિ ચ દહરત્તે સુસુ બાલકો વિય ખાયસીતિ.

૪૨૪-૫. અનીકગ્ગન્તિ બલકાયં સેનામુખં. દદામિ ભોગે ભુઞ્જસ્સૂતિ એત્થ ‘‘અહં તે અઙ્ગમગધેસુ યાવિચ્છસિ, તાવ દદામિ ભોગે. તં ત્વં સોભયન્તો અનીકગ્ગં નાગસઙ્ઘપુરક્ખતો ભુઞ્જસ્સૂ’’તિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉજું જનપદો રાજાતિ ‘‘દદામિ ભોગે ભુઞ્જસ્સુ, જાતિં અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ એવં કિર વુત્તો મહાપુરિસો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અહં રજ્જેન અત્થિકો અસ્સં, ચાતુમહારાજિકાદયોપિ મં અત્તનો અત્તનો રજ્જેન નિમન્તેય્યું, ગેહે ઠિતો એવ વા ચક્કવત્તિરજ્જં કારેય્યં. અયં પન રાજા અજાનન્તો એવમાહ – ‘હન્દાહં, તં જાનાપેમી’’’તિ બાહં ઉચ્ચારેત્વા અત્તનો આગતદિસાભાગં નિદ્દિસન્તો ‘‘ઉજું જનપદો રાજા’’તિઆદિમાહ. તત્થ હિમવન્તસ્સ પસ્સતોતિ ભણન્તો સસ્સસમ્પત્તિવેકલ્લાભાવં દસ્સેતિ. હિમવન્તઞ્હિ નિસ્સાય પાસાણવિવરસમ્ભવા મહાસાલાપિ પઞ્ચહિ વુદ્ધીહિ વડ્ઢન્તિ, કિમઙ્ગં પન ખેત્તે વુત્તાનિ સસ્સાનિ. ધનવીરિયેન સમ્પન્નોતિ ભણન્તો સત્તહિ રતનેહિ અવેકલ્લત્તં, પરરાજૂહિ અતક્કનીયં વીરપુરિસાધિટ્ઠિતભાવઞ્ચસ્સ દસ્સેતિ. કોસલેસુ નિકેતિનોતિ ભણન્તો નવકરાજભાવં પટિક્ખિપતિ. નવકરાજા હિ નિકેતીતિ ન વુચ્ચતિ. યસ્સ પન આદિકાલતો પભુતિ અન્વયવસેન સો એવ જનપદો નિવાસો, સો નિકેતીતિ વુચ્ચતિ. તથારૂપો ચ રાજા સુદ્ધોદનો, યં સન્ધાયાહ ‘‘કોસલેસુ નિકેતિનો’’તિ. તેન અન્વયાગતમ્પિ ભોગસમ્પત્તિં દીપેતિ.

૪૨૬. એત્તાવતા અત્તનો ભોગસમ્પત્તિં દીપેત્વા ‘‘આદિચ્ચા નામ ગોત્તેન, સાકિયા નામ જાતિયા’’તિ ઇમિના જાતિસમ્પત્તિઞ્ચ આચિક્ખિત્વા યં વુત્તં રઞ્ઞા ‘‘દદામિ ભોગે ભુઞ્જસ્સૂ’’તિ, તં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘તમ્હા કુલા પબ્બજિતોમ્હિ, ન કામે અભિપત્થય’’ન્તિ. યદિ હિ અહં કામે અભિપત્થયેય્યં, ન ઈદિસં ધનવીરિયસમ્પન્નં દ્વાસીતિસહસ્સવીરપુરિસસમાકુલં કુલં છડ્ડેત્વા પબ્બજેય્યન્તિ અયં કિરેત્થ અધિપ્પાયો.

૪૨૭. એવં રઞ્ઞો વચનં પટિક્ખિપિત્વા તતો પરં અત્તનો પબ્બજ્જાહેતું દસ્સેન્તો આહ – ‘‘કામેસ્વાદીનવં દિસ્વા, નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો’’તિ. એતં ‘‘પબ્બજિતોમ્હી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થ દટ્ઠૂતિ દિસ્વા. સેસમેત્થ ઇતો પુરિમગાથાસુ ચ યં યં ન વિચારિતં, તં તં સબ્બં ઉત્તાનત્થત્તા એવ ન વિચારિતન્તિ વેદિતબ્બં. એવં અત્તનો પબ્બજ્જાહેતું વત્વા પધાનત્થાય ગન્તુકામો રાજાનં આમન્તેન્તો આહ – ‘‘પધાનાય ગમિસ્સામિ, એત્થ મે રઞ્જતી મનો’’તિ. તસ્સત્થો – યસ્માહં, મહારાજ, નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો પબ્બજિતો, તસ્મા તં પરમત્થનેક્ખમ્મં નિબ્બાનામતં સબ્બધમ્માનં અગ્ગટ્ઠેન પધાનં પત્થેન્તો પધાનત્થાય ગમિસ્સામિ, એત્થ મે પધાને રઞ્જતિ મનો, ન કામેસૂતિ. એવં વુત્તે કિર રાજા બોધિસત્તં આહ – ‘‘પુબ્બેવ મેતં, ભન્તે, સુતં ‘સુદ્ધોદનરઞ્ઞો કિર પુત્તો સિદ્ધત્થકુમારો ચત્તારિ પુબ્બનિમિત્તાનિ દિસ્વા પબ્બજિત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સતી’તિ, સોહં, ભન્તે, તુમ્હાકં અધિમુત્તિં દિસ્વા એવંપસન્નો ‘અદ્ધા બુદ્ધત્તં પાપુણિસ્સથા’તિ. સાધુ, ભન્તે, બુદ્ધત્તં પત્વા પઠમં મમ વિજિતં ઓક્કમેય્યાથા’’તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પબ્બજ્જાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પધાનસુત્તવણ્ણના

૪૨૮. તં મં પધાનપહિતત્તન્તિ પધાનસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ‘‘પધાનાય ગમિસ્સામિ, એત્થ મે રઞ્જતી મનો’’તિ આયસ્મા આનન્દો પબ્બજ્જાસુત્તં નિટ્ઠાપેસિ. ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નો ચિન્તેસિ – ‘‘મયા છબ્બસ્સાનિ પધાનં પત્થયમાનેન દુક્કરકારિકા કતા, તં અજ્જ ભિક્ખૂનં કથેસ્સામી’’તિ. અથ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધાસને નિસિન્નો ‘‘તં મં પધાનપહિતત્ત’’ન્તિ આરભિત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ તં મન્તિ દ્વીહિપિ વચનેહિ અત્તાનમેવ નિદ્દિસતિ. પધાનપહિતત્તન્તિ નિબ્બાનત્થાય પેસિતચિત્તં પરિચ્ચત્તઅત્તભાવં વા. નદિં નેરઞ્જરં પતીતિ લક્ખણં નિદ્દિસતિ. લક્ખણઞ્હિ પધાનપહિતત્તાય નેરઞ્જરા નદી. તેનેવ ચેત્થ ઉપયોગવચનં. અયં પનત્થો ‘‘નદિયા નેરઞ્જરાયા’’તિ, નેરઞ્જરાય તીરેતિ વુત્તં હોતિ. વિપરક્કમ્માતિ અતીવ પરક્કમિત્વા. ઝાયન્તન્તિ અપ્પાણકજ્ઝાનમનુયુઞ્જન્તં. યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમસ્સ નિબ્બાનસ્સ અધિગમત્થં.

૪૨૯. નમુચીતિ મારો. સો હિ અત્તનો વિસયા નિક્ખમિતુકામે દેવમનુસ્સે ન મુઞ્ચતિ, અન્તરાયં નેસં કરોતિ, તસ્મા ‘‘નમુચી’’તિ વુચ્ચતિ. કરુણં વાચન્તિ અનુદ્દયાયુત્તં વાચં. ભાસમાનો ઉપાગમીતિ ઇદં ઉત્તાનમેવ. કસ્મા પન ઉપાગતો? મહાપુરિસો કિર એકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘સબ્બદા આહારં પરિયેસમાનો જીવિતે સાપેક્ખો હોતિ, ન ચ સક્કા જીવિતે સાપેક્ખેન અમતં અધિગન્તુ’’ન્તિ. તતો આહારુપચ્છેદાય પટિપજ્જિ, તેન કિસો દુબ્બણ્ણો ચ અહોસિ. અથ મારો ‘‘અયં સમ્બોધાય મગ્ગો હોતિ, ન હોતીતિ અજાનન્તો અતિઘોરં તપં કરોતિ, કદાચિ મમ વિસયં અતિક્કમેય્યા’’તિ ભીતો ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વત્વા વારેસ્સામી’’તિ આગતો. તેનેવાહ – ‘‘કિસો ત્વમસિ દુબ્બણ્ણો, સન્તિકે મરણં તવા’’તિ.

૪૩૦. એવઞ્ચ પન વત્વા અથસ્સ મરણસન્તિકભાવં સાવેન્તો આહ – ‘‘સહસ્સભાગો મરણસ્સ, એકંસો તવ જીવિત’’ન્તિ. તસ્સત્થો – સહસ્સં ભાગાનં અસ્સાતિ સહસ્સભાગો. કો સો? મરણસ્સ પચ્ચયોતિ પાઠસેસો. એકો અંસોતિ એકંસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અયં અપ્પાણકજ્ઝાનાદિસહસ્સભાગો તવ મરણસ્સ પચ્ચયો, તતો પન તે એકો એવ ભાગો જીવિતં, એવં સન્તિકે મરણં તવાતિ. એવં મરણસ્સ સન્તિકભાવં સાવેત્વા અથ નં જીવિતે સમુસ્સાહેન્તો આહ ‘‘જીવ ભો જીવિતં સેય્યો’’તિ. કથં સેય્યોતિ ચે. જીવં પુઞ્ઞાનિ કાહસીતિ.

૪૩૧. અથ અત્તના સમ્મતાનિ પુઞ્ઞાનિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ચરતો ચ તે બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ. તત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ કાલેન કાલં મેથુનવિરતિં સન્ધાયાહ, યં તાપસા કરોન્તિ. જૂહતોતિ જુહન્તસ્સ. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૪૩૨. દુગ્ગો મગ્ગોતિ ઇમં પન અડ્ઢગાથં પધાનવિચ્છન્દં જનેન્તો આહ. તત્થ અપ્પાણકજ્ઝાનાદિગહનત્તા દુક્ખેન ગન્તબ્બોતિ દુગ્ગો, દુક્ખિતકાયચિત્તેન કત્તબ્બત્તા દુક્કરો, સન્તિકમરણેન તાદિસેનાપિ પાપુણિતું અસક્કુણેય્યતો દુરભિસમ્ભવોતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ઇતો પરં ઇમા ગાથા ભણં મારો, અટ્ઠા બુદ્ધસ્સ સન્તિકેતિ અયમુપડ્ઢગાથા સઙ્ગીતિકારેહિ વુત્તા. સકલગાથાપીતિ એકે. ભગવતા એવ પન પરં વિય અત્તાનં નિદ્દિસન્તેન સબ્બમેત્થ એવંજાતિકં વુત્તન્તિ અયમમ્હાકં ખન્તિ. તત્થ અટ્ઠાતિ અટ્ઠાસિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૪૩૩. છટ્ઠગાથાય યેનત્થેનાતિ એત્થ પરેસં અન્તરાયકરણેન અત્તનો અત્થેન ત્વં, પાપિમ, આગતોસીતિ અયમધિપ્પાયો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૪૩૪. ‘‘જીવં પુઞ્ઞાનિ કાહસી’’તિ ઇદં પન વચનં પટિક્ખિપન્તો ‘‘અણુમત્તોપી’’તિ ઇમં ગાથમાહ. તત્થ પુઞ્ઞેનાતિ વટ્ટગામિં મારેન વુત્તં પુઞ્ઞં સન્ધાય ભણતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૪૩૫. ઇદાનિ ‘‘એકંસો તવ જીવિત’’ન્તિ ઇદં વચનં આરબ્ભ મારં સન્તજ્જેન્તો ‘‘અત્થિ સદ્ધા’’તિ ઇમં ગાથમાહ. તત્રાયમધિપ્પાયો – અરે, માર, યો અનુત્તરે સન્તિવરપદે અસ્સદ્ધો ભવેય્ય, સદ્ધોપિ વા કુસીતો, સદ્ધો આરદ્ધવીરિયો સમાનોપિ વા દુપ્પઞ્ઞો, તં ત્વં જીવિતમનુપુચ્છમાનો સોભેય્યાસિ, મય્હં પન અનુત્તરે સન્તિવરપદે ઓકપ્પનસદ્ધા અત્થિ, તથા કાયિકચેતસિકમસિથિલપરક્કમતાસઙ્ખાતં વીરિયં, વજિરૂપમા પઞ્ઞા ચ મમ વિજ્જતિ, સો ત્વં એવં મં પહિતત્તં ઉત્તમજ્ઝાસયં કિં જીવમનુપુચ્છસિ, કસ્મા જીવિતં પુચ્છસિ. પઞ્ઞા ચ મમાતિ એત્થ ચ સદ્દેન સતિ સમાધિ ચ. એવં સન્તે યેહિ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ સમન્નાગતા નિબ્બાનં પાપુણન્તિ, તેસુ એકેનાપિ અવિરહિતં એવં મં પહિતત્તં કિં જીવમનુપુચ્છસિ? નનુ – એકાહં જીવિતં સેય્યો, વીરિયમારભતો દળ્હં (ધ. પ. ૧૧૨). પઞ્ઞવન્તસ્સ ઝાયિનો, પસ્સતો ઉદયબ્બયન્તિ (ધ. પ. ૧૧૧, ૧૧૩).

૪૩૬-૮. એવં મારં સન્તજ્જેત્વા અત્તનો દેહચિત્તપ્પવત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘નદીનમપી’’પિ ગાથાત્તયમાહ. તમત્થતો પાકટમેવ. અયં પન અધિપ્પાયવણ્ણના – ય્વાયં મમ સરીરે અપ્પાણકજ્ઝાનવીરિયવેગસમુટ્ઠિતો વાતો વત્તતિ, લોકે ગઙ્ગાયમુનાદીનં નદીનમ્પિ સોતાનિ અયં વિસોસયે, કિઞ્ચ મે એવં પહિતત્તસ્સ ચતુનાળિમત્તં લોહિતં ન ઉપસોસેય્ય. ન કેવલઞ્ચ મે લોહિતમેવ સુસ્સતિ, અપિચ ખો પન તમ્હિ લોહિતે સુસ્સમાનમ્હિ બદ્ધાબદ્ધભેદં સરીરાનુગતં પિત્તં, અસિતપીતાદિપટિચ્છાદકં ચતુનાળિમત્તમેવ સેમ્હઞ્ચ, કિઞ્ચાપરં તત્તકમેવ મુત્તઞ્ચ ઓજઞ્ચ સુસ્સતિ, તેસુ ચ સુસ્સમાનેસુ મંસાનિપિ ખીયન્તિ, તસ્સ મે એવં અનુપુબ્બેન મંસેસુ ખીયમાનેસુ ભિય્યો ચિત્તં પસીદતિ, ન ત્વેવ તપ્પચ્ચયા સંસીદતિ. સો ત્વં ઈદિસં ચિત્તમજાનન્તો સરીરમત્તમેવ દિસ્વા ભણસિ ‘‘કિસો ત્વમસિ દુબ્બણ્ણો, સન્તિકે મરણં તવા’’તિ. ન કેવલઞ્ચ મે ચિત્તમેવ પસીદતિ, અપિચ ખો પન ભિય્યો સતિ ચ પઞ્ઞા ચ સમાધિ મમ તિટ્ઠતિ, અણુમત્તોપિ પમાદો વા સમ્મોહો વા ચિત્તવિક્ખેપો વા નત્થિ, તસ્સ મય્હં એવં વિહરતો યે કેચિ સમણબ્રાહ્મણા અતીતં વા અદ્ધાનં અનાગતં વા એતરહિ વા ઓપક્કમિકા વેદના વેદયન્તિ, તાસં નિદસ્સનભૂતં પત્તસ્સ ઉત્તમવેદનં. યથા અઞ્ઞેસં દુક્ખેન ફુટ્ઠાનં સુખં, સીતેન ઉણ્હં, ઉણ્હેન સીતં, ખુદાય ભોજનં, પિપાસાય ફુટ્ઠાનં ઉદકં અપેક્ખતે ચિત્તં, એવં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ એકકામમ્પિ નાપેક્ખકે ચિત્તં. ‘‘અહો વતાહં સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા સુખસેય્યં સયેય્ય’’ન્તિ ઈદિસેનાકારેન મમ ચિત્તં ન ઉપ્પન્નં, પસ્સ, ત્વં માર, સત્તસ્સ સુદ્ધતન્તિ.

૪૩૯-૪૧. એવં અત્તનો સુદ્ધતં દસ્સેત્વા ‘‘નિવારેસ્સામિ ત’’ન્તિ આગતસ્સ મારસ્સ મનોરથભઞ્જનત્થં મારસેનં કિત્તેત્વા તાય અપરાજિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિકા છ ગાથાયો આહ.

તત્થ યસ્મા આદિતોવ અગારિયભૂતે સત્તે વત્થુકામેસુ કિલેસકામા મોહયન્તિ, તે અભિભુય્ય અનગારિયભાવં ઉપગતાનં પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘પબ્બજિતેન ખો, આવુસો, અભિરતિ દુક્કરા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૩૧). તતો તે પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા ખુપ્પિપાસા બાધેતિ, તાય બાધિતાનં પરિયેસનતણ્હા ચિત્તં કિલમયતિ, અથ નેસં કિલન્તચિત્તાનં થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ. તતો વિસેસમનધિગચ્છન્તાનં દુરભિસમ્ભવેસુ અરઞ્ઞવનપત્થેસુ સેનાસનેસુ વિહરતં ઉત્રાસસઞ્ઞિતા ભીરુ જાયતિ, તેસં ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતાનં દીઘરત્તં વિવેકરસમનસ્સાદયમાનાનં વિહરતં ‘‘ન સિયા નુ ખો એસ મગ્ગો’’તિ પટિપત્તિયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તં વિનોદેત્વા વિહરતં અપ્પમત્તકેન વિસેસાધિગમેન માનમક્ખથમ્ભા જાયન્તિ, તેપિ વિનોદેત્વા વિહરતં તતો અધિકતરં વિસેસાધિગમં નિસ્સાય લાભસક્કારસિલોકા ઉપ્પજ્જન્તિ, લાભાદિમુચ્છિતા ધમ્મપતિરૂપકાનિ પકાસેન્તા મિચ્છાયસં અધિગન્ત્વા તત્થ ઠિતા જાતિઆદીહિ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તિ, પરં વમ્ભેન્તિ, તસ્મા કામાદીનં પઠમસેનાદિભાવો વેદિતબ્બો.

૪૪૨-૩. એવમેતં દસવિધં સેનં ઉદ્દિસિત્વા યસ્મા સા કણ્હધમ્મસમન્નાગતત્તા કણ્હસ્સ નમુચિનો ઉપકારાય સંવત્તતિ, તસ્મા નં તવ સેનાતિ નિદ્દિસન્તો આહ – ‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની’’તિ. તત્થ અભિપ્પહારિનીતિ સમણબ્રાહ્મણાનં ઘાતની નિપ્પોથની, અન્તરાયકરીતિ અત્થો. ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખન્તિ એવં તવ સેનં અસૂરો કાયે ચ જીવિતે ચ સાપેક્ખો પુરિસો ન જિનાતિ, સૂરો પન જિનાતિ, જેત્વા ચ મગ્ગસુખં ફલસુખઞ્ચ અધિગચ્છતિ. યસ્મા ચ લભતે સુખં, તસ્મા સુખં પત્થયમાનો અહમ્પિ એસ મુઞ્જં પરિહરેતિ. સઙ્ગામાવચરા અનિવત્તિનો પુરિસા અત્તનો અનિવત્તનકભાવવિઞ્ઞાપનત્થં સીસે વા ધજે વા આવુધે વા મુઞ્જતિણં બન્ધન્તિ, તં અયમ્પિ પરિહરતિચ્ચેવ મં ધારેહિ. તવ સેનાય પરાજિતસ્સ ધિરત્થુ મમ જીવિતં, તસ્મા એવં ધારેહિ – સઙ્ગામે મે મતં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે પરાજિતો, યેન જીવિતેન પરાજિતો જીવે, તસ્મા જીવિતા તયા સમ્માપટિપન્નાનં અન્તરાયકરેન સદ્ધિં સઙ્ગામે મતં મમ સેય્યોતિ અત્થો.

૪૪૪. કસ્મા મતં સેય્યોતિ ચે? યસ્મા પગાળ્હેત્થ…પે… સુબ્બતા, એત્થ કામાદિકાય અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનપરિયોસાનાય તવ સેનાય પગાળ્હા નિમુગ્ગા અનુપવિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન દિસ્સન્તિ, સીલાદીહિ ગુણેહિ નપ્પકાસન્તિ, અન્ધકારં પવિટ્ઠા વિય હોન્તિ. એતે એવં પગાળ્હા સમાના સચેપિ કદાચિ ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જનપુરિસો વિય ‘‘સાહુ સદ્ધા’’તિઆદિના નયેન ઉમ્મુજ્જન્તિ, તથાપિ તાય સેનાય અજ્ઝોત્થટત્તા તઞ્ચ મગ્ગં ન જાનન્તિ ખેમં નિબ્બાનગામીનં, સબ્બેપિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાદયો યેન ગચ્છન્તિ સુબ્બતાતિ. ઇમં પન ગાથં સુત્વા મારો પુન કિઞ્ચિ અવત્વા એવ પક્કામિ.

૪૪૫-૬. પક્કન્તે પન તસ્મિં મહાસત્તો તાય દુક્કરકારિકાય કિઞ્ચિપિ વિસેસં અનધિગચ્છન્તો અનુક્કમેન ‘‘સિયા નુ ખો અઞ્ઞો મગ્ગો બોધાયા’’તિઆદીનિ ચિન્તેત્વા ઓળારિકાહારં આહારેત્વા, બલં ગહેત્વા, વિસાખપુણ્ણમદિવસે પગેવ સુજાતાય પાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા, ભદ્રવનસણ્ડે દિવાવિહારં નિસીદિત્વા, તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તો દિવસં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે મહાબોધિમણ્ડાભિમુખો ગન્ત્વા સોત્થિયેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો બોધિમૂલે વિકિરિત્વા દસસહસ્સલોકધાતુદેવતાહિ કતસક્કારબહુમાનો –

‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ;

ઉપસુસ્સતુ નિસ્સેસં, સરીરે મંસલોહિત’’ન્તિ. –

ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા ‘‘ન દાનિ બુદ્ધત્તં અપાપુણિત્વા પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસીદિ. તં ઞત્વા મારો પાપિમા ‘‘અજ્જ સિદ્ધત્થો પટિઞ્ઞં કત્વા નિસિન્નો, અજ્જેવ દાનિસ્સ સા પટિઞ્ઞા પટિબાહિતબ્બા’’તિ બોધિમણ્ડતો યાવ ચક્કવાળમાયતં દ્વાદસયોજનવિત્થારં ઉદ્ધં નવયોજનમુગ્ગતં મારસેનં સમુટ્ઠાપેત્વા દિયડ્ઢયોજનસતપ્પમાણં ગિરિમેખલં હત્થિરાજાનં આરુય્હ બાહુસહસ્સં માપેત્વા નાનાવુધાનિ ગહેત્વા ‘‘ગણ્હથ, હનથ, પહરથા’’તિ ભણન્તો આળવકસુત્તે વુત્તપ્પકારા વુટ્ઠિયો માપેસિ, તા મહાપુરિસં પત્વા તત્થ વુત્તપ્પકારા એવ સમ્પજ્જિંસુ. તતો વજિરઙ્કુસેન હત્થિં કુમ્ભે પહરિત્વા મહાપુરિસસ્સ સમીપં નેત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ, ભો સિદ્ધત્થ, પલ્લઙ્કા’’તિ આહ. મહાપુરિસો ‘‘ન ઉટ્ઠહામિ મારા’’તિ વત્વા તં ધજિનિં સમન્તા વિલોકેન્તો ઇમા ગાથાયો અભાસિ ‘‘સમન્તા ધજિનિ’’ન્તિ.

તત્થ ધજિનિન્તિ સેનં. યુત્તન્તિ ઉય્યુત્તં. સવાહનન્તિ ગિરિમેખલનાગરાજસહિતં. પચ્ચુગ્ગચ્છામીતિ અભિમુખો ઉપરિ ગમિસ્સામિ, સો ચ ખો તેજેનેવ, ન કાયેન. કસ્મા? મા મં ઠાના અચાવયિ, મં એતસ્મા ઠાના અપરાજિતપલ્લઙ્કા મારો મા ચાલેસીતિ વુત્તં હોતિ. નપ્પસહતીતિ સહિતું ન સક્કોતિ, નાભિભવતિ વા. આમં પત્તન્તિ કાચજાતં મત્તિકાભાજનં. અસ્મનાતિ પાસાણેન. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૪૪૭-૮. ઇદાનિ ‘‘એતં તે મારસેનં ભિન્દિત્વા તતો પરં વિજિતસઙ્ગામો સમ્પત્તધમ્મરાજાભિસેકો ઇદં કરિસ્સામી’’તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વસીકરિત્વા’’તિ. તત્થ વસીકરિત્વા સઙ્કપ્પન્તિ મગ્ગભાવનાય સબ્બં મિચ્છાસઙ્કપ્પં પહાય સમ્માસઙ્કપ્પસ્સેવ પવત્તનેન વસીકરિત્વા સઙ્કપ્પં. સતિઞ્ચ સૂપતિટ્ઠિતન્તિ કાયાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ અત્તનો સતિઞ્ચ સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કરિત્વા એવં વસીકતસઙ્કપ્પો સુપ્પતિટ્ઠિતસ્સતિ રટ્ઠા રટ્ઠં વિચરિસ્સામિ દેવમનુસ્સભેદે પુથૂ સાવકે વિનયન્તો. અથ મયા વિનીયમાના તે અપ્પમત્તા…પે… ન સોચરે, તં નિબ્બાનામતમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૪૪૯-૫૧. અથ મારો ઇમા ગાથાયો સુત્વા આહ – ‘‘એવરૂપં પક્ખં દિસ્વા ન ભાયસિ ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘આમ, માર, ન ભાયામી’’તિ. ‘‘કસ્મા ન ભાયસી’’તિ? ‘‘દાનાદીનં પારમિપુઞ્ઞાનં કતત્તા’’તિ. ‘‘કો એતં જાનાતિ દાનાદીનિ ત્વમકાસી’’તિ? ‘‘કિં એત્થ પાપિમ સક્ખિકિચ્ચેન, અપિચ એકસ્મિંયેવ ભવે વેસ્સન્તરો હુત્વા યં દાનમદાસિં, તસ્સાનુભાવેન સત્તક્ખત્તું છહિ પકારેહિ સઞ્જાતકમ્પા અયં મહાપથવીયેવ સક્ખી’’તિ. એવં વુત્તે ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી કમ્પિ ભેરવસદ્દં મુઞ્ચમાના, યં સુત્વા મારો અસનિહતો વિય ભીતો ધજં પણામેત્વા પલાયિ સદ્ધિં પરિસાય. અથ મહાપુરિસો તીહિ યામેહિ તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકત્વા અરુણુગ્ગમને ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. મારો ઉદાનસદ્દેન આગન્ત્વા ‘‘અયં‘બુદ્ધો અહ’ન્તિ પટિજાનાતિ, હન્દ નં અનુબન્ધામિ આભિસમાચારિકં પસ્સિતું. સચસ્સ કિઞ્ચિ કાયેન વા વાચાય વા ખલિતં ભવિસ્સતિ, વિહેઠેસ્સામિ ન’’ન્તિ પુબ્બે બોધિસત્તભૂમિયં છબ્બસ્સાનિ અનુબન્ધિત્વા બુદ્ધત્તં પત્તં એકં વસ્સં અનુબન્ધિ. તતો ભગવતો કિઞ્ચિ ખલિતં અપસ્સન્તો ‘‘સત્ત વસ્સાની’’તિ ઇમા નિબ્બેજનીયગાથાયો અભાસિ.

તત્થ ઓતારન્તિ રન્ધં વિવરં. નાધિગચ્છિસ્સન્તિ નાધિગમિં. મેદવણ્ણન્તિ મેદપિણ્ડસદિસં. અનુપરિયગાતિ પરિતો પરિતો અગમાસિ. મુદુન્તિ મુદુકં. વિન્દેમાતિ અધિગચ્છેય્યામ. અસ્સાદનાતિ સાદુભાવો. વાયસેત્તોતિ વાયસો એત્તો. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

અયં પન યોજના – સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં ઓતારાપેક્ખો અનુબન્ધિં કત્થચિ અવિજહન્તો પદાપદં, એવં અનુબન્ધિત્વાપિ ચ ઓતારં નાધિગમિં. સોહં યથા નામ મેદવણ્ણં પાસાણં મેદસઞ્ઞી વાયસો એકસ્મિં પસ્સે મુખતુણ્ડકેન વિજ્ઝિત્વા અસ્સાદં અવિન્દમાનો ‘‘અપ્પેવ નામ એત્થ મુદુ વિન્દેમ, અપિ ઇતો અસ્સાદના સિયા’’તિ સમન્તા તથેવ વિજ્ઝન્તો અનુપરિયાયિત્વા કત્થચિ અસ્સાદં અલદ્ધા ‘‘પાસાણોવાય’’ન્તિ નિબ્બિજ્જ પક્કમેય્ય, એવમેવાહં ભગવન્તં કાયકમ્માદીસુ અત્તનો પરિત્તપઞ્ઞામુખતુણ્ડકેન વિજ્ઝન્તો સમન્તા અનુપરિયગા ‘‘અપ્પેવ નામ કત્થચિ અપરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિમુદુભાવં વિન્દેમ, કુતોચિ અસ્સાદના સિયા’’તિ, તે દાનિ મયં અસ્સાદં અલભમાના કાકોવ સેલમાસજ્જ નિબ્બિજ્જાપેમ ગોતમં આસજ્જ તતો ગોતમા નિબ્બિજ્જ અપેમાતિ. એવં વદતો કિર મારસ્સ સત્ત વસ્સાનિ નિપ્ફલપરિસ્સમં નિસ્સાય બલવસોકો ઉદપાદિ. તેનસ્સ વિસીદમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ બેલુવપણ્ડુ નામ વીણા કચ્છતો પતિતા. યા સકિં કુસલેહિ વાદિતા ચત્તારો માસે મધુરસ્સરં મુઞ્ચતિ, યં ગહેત્વા સક્કો પઞ્ચસિખસ્સ અદાસિ. તં સો પતમાનમ્પિ ન બુજ્ઝિ. તેનાહ ભગવા –

૪૫૨. ‘‘તસ્સ સોકપરેતસ્સ, વીણા કચ્છા અભસ્સથ;

તતો સો દુમ્મનો યક્ખો, તત્થેવન્તરધાયથા’’તિ.

સઙ્ગીતિકારકા આહંસૂતિ એકે, અમ્હાકં પનેતં નક્ખમતીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પધાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સુભાસિતસુત્તં. અત્તજ્ઝાસયતો ચસ્સ ઉપ્પત્તિ. ભગવા હિ સુભાસિતપ્પિયો, સો અત્તનો સુભાસિતસમુદાચારપ્પકાસનેન સત્તાનં દુબ્ભાસિતસમુદાચારં પટિસેધેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ. તત્થ એવં મે સુતન્તિઆદિ સઙ્ગીતિકારવચનં. તત્થ તત્ર ખો ભગવા…પે… ભદન્તેતિ તે ભિક્ખૂતિ એતં અપુબ્બં, સેસં વુત્તનયમેવ. તસ્મા અપુબ્બપદવણ્ણનત્થમિદં વુચ્ચતિ – તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે, યસ્મિઞ્ચ આરામે વિહરતિ, તત્ર આરામેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે વા ધમ્મં ભાસતિ. ‘‘અકાલો ખો, તાવ, બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણાદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુપરિદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલપરિદીપનં. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસિ.

ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારપરિદીપનં. તઞ્ચ ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધત્તા વુત્તં. તેન નેસં હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરિત્વા તેનેવ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન તેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ, તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન વચનેન સાધુકસવનમનસિકારેપિ તે નિયોજેતિ. સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ. અપરેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂ એવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ અયં ધમ્મદેસના, ન પાટિપુગ્ગલિકા. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ. આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુ સન્તિકત્તા, સદા સન્નિહિતા સત્થુ સન્તિકાવચરત્તા. તેન ભગવા સબ્બપરિસસાધારણં ધમ્મં દેસેન્તો ભિક્ખૂ એવ આમન્તેસિ. અપિચ ભાજનં તે ઇમાય કથાય યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતોતિપિ તે એવ આમન્તેસિ. ભદન્તેતિ ગારવાધિવચનમેતં. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ, તે એવં ભગવન્તં આલપન્તા ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ.

ચતૂહિ અઙ્ગેહીતિ ચતૂહિ કારણેહિ અવયવેહિ વા. મુસાવાદાવેરમણિઆદીનિ હિ ચત્તારિ સુભાસિતવાચાય કારણાનિ. સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા, કારણત્થે ચ અઙ્ગસદ્દો. ચતૂહીતિ નિસ્સક્કવચનં હોતિ, અવયવત્થે કરણવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપનવાચા. યા સા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯; મ. નિ. ૩.૧૪) ચ એવમાદીસુ આગચ્છતિ. યા પન ‘‘વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯; વિભ. ૨૦૬) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગચ્છતિ, સા ઇધ ન અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. સુભાસિતા હોતીતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા હોતિ. તેનસ્સા અત્થાવહનતં દીપેતિ. ન દુબ્ભાસિતાતિ ન દુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અનત્થાનાવહનતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ વજ્જસઙ્ખાતરાગાદિદોસવિરહિતા. તેનસ્સા કારણસુદ્ધિં વુત્તદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. અનનુવજ્જા ચાતિ અનુવાદવિમુત્તા. તેનસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.

કતમેહિ ચતૂહીતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભિક્ખવેતિ યેસં કથેતુકામો, તદાલપનં. ભિક્ખૂતિ વુત્તપ્પકારવાચાભાસનકપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુભાસિતંયેવ ભાસતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય ચતૂસુ વાચઙ્ગેસુ અઞ્ઞતરઙ્ગનિદ્દેસવચનં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણં. તેન ‘‘મુસાવાદાદયોપિ કદાચિ વત્તબ્બા’’તિ દિટ્ઠિં નિસેધેતિ. ‘‘નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના વા મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતિ, ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ ઇમિના પહીનમિચ્છાવાચેન સતા ભાસિતબ્બવચનલક્ખણં. તથા પાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદં. અઙ્ગપરિદીપનત્થં પન અભાસિતબ્બં પુબ્બે અવત્વા ભાસિતબ્બમેવાહ. એસ નયો ધમ્મંયેવાતિઆદીસુપિ.

એત્થ ચ ‘‘સુભાસિતંયેવ ભાસતિ નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના પિસુણદોસરહિતં સમગ્ગકરણવચનં વુત્તં, ‘‘ધમ્મંયેવ ભાસતિ નો અધમ્મ’’ન્તિ ઇમિના સમ્ફદોસરહિતં ધમ્મતો અનપેતં મન્તાવચનં વુત્તં, ઇતરેહિ દ્વીહિ ફરુસાલિકરહિતાનિ પિયસચ્ચવચનાનિ વુત્તાનિ. ઇમેહિ ખોતિઆદિના પન તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. વિસેસતો ચેત્થ ‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતી’’તિ ભણન્તો યદઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ નામાદીહિ પદેહિ લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકાદીહિ સમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં વાચં ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં ધમ્મતો પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમ્પન્નાપિ હિ પેસુઞ્ઞાદિસમન્નાગતા વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વા હોતિ, તથાપિ સુભાસિતા એવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. સીહળદીપે મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણપટિસંયુત્તં ગીતં ગાયન્તિયા સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકભિક્ખૂ ચેત્થ અરહત્તં પત્તા નિદસ્સનં. તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા –

‘‘પાતો ફુલ્લં કોકનદં, સૂરિયાલોકેન ભજ્જિયતે;

એવં મનુસ્સત્તગતા સત્તા, જરાભિવેગેન મદ્દીયન્તી’’તિ. –

ઇમં ગીતં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો, બુદ્ધન્તરે ચ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં વના આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –

‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતં;

મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘસમામિસં.

‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;

અસુચિસ્સ ભાજનં એતં, કદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. –

ઇમં ગીતિકં સુત્વા સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો, અઞ્ઞે ચ ઈદિસેહિ ઉપાયેહિ અરિયભૂમિં પત્તા નિદસ્સનં. અનચ્છરિયં પનેતં, યં ભગવતા આસયાનુસયકુસલેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા ગાથાયો સુત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ, અઞ્ઞે ચ ખન્ધાયતનાદિપટિસંયુત્તા કથા સુત્વા અનેકે દેવમનુસ્સાતિ. એવં ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના, ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વા હોતિ, તથાપિ ‘‘સુભાસિતા’’તિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતત્તા એવ ચ અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં કુલપુત્તાનં અત્થપટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપટિસરણાનન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવાતિ ઇદં સુભાસિતલક્ખણં ભગવા અવોચ. ઇદં વત્વાન સુગતો, અથાપરં એતદવોચ સત્થાતિ ઇદઞ્ચ લક્ખણં વત્વા અથ અઞ્ઞમ્પિ એતં અવોચ સત્થા. ઇદાનિ વત્તબ્બગાથં દસ્સેત્વા સબ્બમેતં સઙ્ગીતિકારકા આહંસુ. તત્થ અપરન્તિ ગાથાબન્ધવચનં સન્ધાય વુચ્ચતિ. તં દુવિધં હોતિ – પચ્છા આગતપરિસં અસ્સવનસુસ્સવનઆધારણદળ્હીકરણાદીનિ વા સન્ધાય તદત્થદીપકમેવ ચ. પુબ્બે કેનચિ કારણેન પરિહાપિતસ્સ અત્થસ્સ દીપનેન અત્થવિસેસદીપકઞ્ચ ‘‘પુરિસસ્સ હિ જાતસ્સ, કુઠારી જાયતે મુખે’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૬૬૨) વિય. ઇધ પન તદત્થદીપકમેવ.

૪૫૩. તત્થ સન્તોતિ બુદ્ધાદયો. તે હિ સુભાસિતં ‘‘ઉત્તમં સેટ્ઠ’’ન્તિ વણ્ણયન્તિ. દુતિયં તતિયં ચતુત્થન્તિ ઇદં પન પુબ્બે નિદ્દિટ્ઠક્કમં ઉપાદાય વુત્તં. ગાથાપરિયોસાને પન વઙ્ગીસત્થેરો ભગવતો સુભાસિતે પસીદિ.

સો યં પસન્નાકારં અકાસિ, યઞ્ચ વચનં ભગવા અભાસિ, તં દસ્સેન્તા સઙ્ગીતિકારકા ‘‘અથ ખો આયસ્મા’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ પટિભાતિ મન્તિ મમ ભાગો પકાસતિ. પટિભાતુ તન્તિ તવ ભાગો પકાસતુ. સારુપ્પાહીતિ અનુચ્છવિકાહિ. અભિત્થવીતિ પસંસિ.

૪૫૪. ન તાપયેતિ વિપ્પટિસારેન ન તાપેય્ય. ન વિહિંસેય્યાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દન્તો ન બાધેય્ય. સા વે વાચાતિ સા વાચા એકંસેનેવ સુભાસિતા. એત્તાવતા અપિસુણવાચાય ભગવન્તં થોમેતિ.

૪૫૫. પટિનન્દિતાતિ હટ્ઠેન હદયેન પટિમુખં ગન્ત્વા નન્દિતા સમ્પિયાયિતા. યં અનાદાય પાપાનિ, પરેસં ભાસતે પિયન્તિ યં વાચં ભાસન્તો પરેસં પાપાનિ અપ્પિયાનિ પટિક્કૂલાનિ ફરુસવચનાનિ અનાદાય અત્થબ્યઞ્જનમધુરં પિયમેવ વચનં ભાસતિ, તં પિયવાચમેવ ભાસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમાય ગાથાય પિયવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવિ.

૪૫૬. અમતાતિ અમતસદિસા સાદુભાવેન. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સચ્ચં હવે સાદુતરં રસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩; સુ. નિ. ૧૮૪). નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા અમતા. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ યાયં સચ્ચવાચા નામ, એસ પોરાણો ધમ્મો ચરિયા પવેણી, ઇદમેવ હિ પોરાણાનં આચિણ્ણં, ન તે અલિકં ભાસિંસુ. તેનેવાહ – ‘‘સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, અહુ સન્તો પતિટ્ઠિતા’’તિ. તત્થ સચ્ચે પતિટ્ઠિતત્તા એવ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા. અત્થે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ચ ધમ્મે પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. પરં વા દ્વયં સચ્ચવિસેસનમિચ્ચેવ વેદિતબ્બં. સચ્ચે પતિટ્ઠિતા. કીદિસે? અત્થે ચ ધમ્મે ચ, યં પરેસં અત્થતો અનપેતત્તા અત્થં અનુપરોધં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. સતિપિ ચ અનુપરોધકરત્તે ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં, યં ધમ્મિકમેવ અત્થં સાધેતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇમાય ગાથાય સચ્ચવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવિ.

૪૫૭. ખેમન્તિ અભયં નિરુપદ્દવં. કેન કારણેનાતિ ચે? નિબ્બાનપ્પત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, યસ્મા કિલેસનિબ્બાનં પાપેતિ, વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અન્તકિરિયાય સંવત્તતીતિ અત્થો. અથ વા યં બુદ્ધો નિબ્બાનપ્પત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ દ્વિન્નં નિબ્બાનધાતૂનમત્થાય ખેમમગ્ગપ્પકાસનતો ખેમં વાચં ભાસતિ, સા વે વાચાનમુત્તમાતિ સા વાચા સબ્બવાચાનં સેટ્ઠાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમાય ગાથાય મન્તાવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ અયમેત્થ અપુબ્બપદવણ્ણના. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સુભાસિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પૂરળાસસુત્ત-(સુન્દરિકભારદ્વાજસુત્ત)-વણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ પૂરળાસસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા પચ્છાભત્તકિચ્ચાવસાને બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સુન્દરિકભારદ્વાજબ્રાહ્મણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે કથા પવત્તિસ્સતિ, તતો કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસ બ્રાહ્મણો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ચ ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ એવં મે સુતન્તિઆદિ સઙ્ગીતિકારકાનં વચનં. કિંજચ્ચો ભવન્તિઆદિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ, ન બ્રાહ્મણો નોમ્હીતિઆદિ ભગવતો. તં સબ્બમ્પિ સમોધાનેત્વા ‘‘પૂરળાસસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ વુત્તસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, અવુત્તં વણ્ણયિસ્સામ, તઞ્ચ ખો ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ અનામસન્તા. કોસલેસૂતિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા. તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિસદ્દેન ‘‘કોસલા’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં કોસલેસુ જનપદે. કેચિ પન ‘‘યસ્મા પુબ્બે મહાપનાદં રાજકુમારં નાનાનાટકાદીનિ દિસ્વા સિતમત્તમ્પિ અકરોન્તં સુત્વા રાજા આણાપેસિ ‘યો મમ પુત્તં હસાપેતિ, સબ્બાભરણેહિ નં અલઙ્કરોમી’તિ. તતો નઙ્ગલાનિ છડ્ડેત્વા મહાજનકાયો સન્નિપતિ. તે ચ મનુસ્સા અતિરેકસત્તવસ્સાનિ નાનાકીળિકાદયો દસ્સેન્તાપિ તં નાસક્ખિંસુ હસાપેતું. તતો સક્કો દેવનટં પેસેસિ, સો દિબ્બનાટકં દસ્સેત્વા હસાપેસિ. અથ તે મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો વસનોકાસાભિમુખા પક્કમિંસુ. તે પટિપથે મિત્તસુહજ્જાદયો દિસ્વા પટિસન્થારમકંસુ ‘કચ્ચિ ભો કુસલં, કચ્ચિ ભો કુસલ’ન્તિ. તસ્મા તં ‘કુસલ’ન્તિ સદ્દં ઉપાદાય સો પદેસો ‘કોસલો’તિ વુચ્ચતી’’તિ વણ્ણયન્તિ. સુન્દરિકાય નદિયા તીરેતિ સુન્દરિકાતિ એવંનામિકાય નદિયા તીરે.

તેન ખો પનાતિ યેન સમયેન ભગવા તં બ્રાહ્મણં વિનેતુકામો ગન્ત્વા તસ્સા નદિયા તીરે સસીસં પારુપિત્વા રુક્ખમૂલે નિસજ્જાસઙ્ખાતેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ સો બ્રાહ્મણો તસ્સા નદિયા તીરે વસતિ અગ્ગિઞ્ચ જુહતિ, ભારદ્વાજોતિ ચસ્સ ગોત્તં, તસ્મા એવં વુચ્ચતિ. અગ્ગિં જુહતીતિ આહુતિપક્ખિપનેન જાલેતિ. અગ્ગિહુત્તં પરિચરતીતિ અગ્યાયતનં સમ્મજ્જનૂપલેપનબલિકમ્માદિના પયિરુપાસતિ. કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યાતિ સો કિર બ્રાહ્મણો અગ્ગિમ્હિ જુહિત્વા અવસેસં પાયાસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાવ પક્ખિત્તપાયાસો મહાબ્રહ્મુના ભુત્તો, અયં પન અવસેસો અત્થિ. તં યદિ બ્રહ્મુનો મુખતો જાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સેવ દદેય્યં, એવં મે પિતરા સહ પુત્તોપિ સન્તપ્પિતો ભવેય્ય, સુવિસોધિતો ચ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગો અસ્સ, હન્દાહં બ્રાહ્મણં ગવેસામી’’તિ. તતો બ્રાહ્મણદસ્સનત્થં ઉટ્ઠાયાસના ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ – ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ.

અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે સેટ્ઠરુક્ખમૂલે. સસીસં પારુતન્તિ સહ સીસેન પારુતકાયં. કસ્મા પન ભગવા એવમકાસિ, કિં નારાયનસઙ્ખાતબલોપિ હુત્વા નાસક્ખિ હિમપાતં સીતવાતઞ્ચ પટિબાહિતુન્તિ? અત્થેતં કારણં. ન હિ બુદ્ધા સબ્બસો કાયપટિજગ્ગનં કરોન્તિ એવ, અપિચ ભગવા ‘‘આગતે બ્રાહ્મણે સીસં વિવરિસ્સામિ, મં દિસ્વા બ્રાહ્મણો કથં પવત્તેસ્સતિ, અથસ્સ કથાનુસારેન ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ કથાપવત્તનત્થં એવમકાસિ. દિસ્વાન વામેન…પે… તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર ભગવન્તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો ‘‘અયં સસીસં પારુપિત્વા સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુત્તો, ઇમસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા ઇમં હબ્યસેસં દસ્સામી’’તિ બ્રાહ્મણસઞ્ઞી હુત્વા એવ ઉપસઙ્કમિ. મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવન્તિ સીસે વિવરિતમત્તેવ કેસન્તં દિસ્વા ‘‘મુણ્ડો’’તિ આહ. તતો સુટ્ઠુતરં ઓલોકેન્તો પરિત્તમ્પિ સિખં અદિસ્વા હીળેન્તો ‘‘મુણ્ડકો’’તિ આહ. એવરૂપા હિ નેસં બ્રાહ્મણાનં દિટ્ઠિ. તતો વાતિ યત્થ ઠિતો અદ્દસ, તમ્હા પદેસા મુણ્ડાપીતિ કેનચિ કારણેન મુણ્ડિતસીસાપિ હોન્તિ.

૪૫૮. ન બ્રાહ્મણો નોમ્હીતિ એત્થ નકારો પટિસેધે, નોકારો અવધારણે ‘‘ન નો સમ’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) વિય. તેન નેવમ્હિ બ્રાહ્મણોતિ દસ્સેતિ. ન રાજપુત્તોતિ ખત્તિયો નમ્હિ. ન વેસ્સાયનોતિ વેસ્સોપિ નમ્હિ. ઉદકોચિ નોમ્હીતિ અઞ્ઞોપિ સુદ્દો વા ચણ્ડાલો વા કોચિ ન હોમીતિ એવં એકંસેનેવ જાતિવાદસમુદાચારં પટિક્ખિપતિ. કસ્મા? મહાસમુદ્દં પત્તા વિય હિ નદિયો પબ્બજ્જૂપગતા કુલપુત્તા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ. પહારાદસુત્તઞ્ચેત્થ (અ. નિ. ૮.૧૯) સાધકં. એવં જાતિવાદં પટિક્ખિપિત્વા યથાભૂતમત્તાનં આવિકરોન્તો આહ – ‘‘ગોત્તં પરિઞ્ઞાય પુથુજ્જનાનં, અકિઞ્ચનો મન્ત ચરામિ લોકે’’તિ. કથં ગોત્તં પરિઞ્ઞાસીતિ ચે? ભગવા હિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાસિ, તેસુ ચ પરિઞ્ઞાતેસુ ગોત્તં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ. રાગાદિકિઞ્ચનાનં પન અભાવેન સો અકિઞ્ચનો મન્તા જાનિત્વા ઞાણાનુપરિવત્તીહિ કાયકમ્માદીહિ ચરતિ. તેનાહ – ‘‘ગોત્તં…પે… લોકે’’તિ. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ચેસ ચરતિ. તેનેવાહ – ‘‘મન્તં ચરામિ લોકે’’તિ છન્દવસેન રસ્સં કત્વા.

૪૫૯-૬૦. એવં અત્તાનં આવિકત્વા ઇદાનિ ‘‘એવં ઓળારિકં લિઙ્ગમ્પિ દિસ્વા પુચ્છિતબ્બાપુચ્છિતબ્બં ન જાનાસી’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ ઉપારમ્ભં આરોપેન્તો આહ – ‘‘સઙ્ઘાટિવાસી…પે… ગોત્તપઞ્હ’’ન્તિ. એત્થ ચ છિન્નસઙ્ઘટિતટ્ઠેન તીણિપિ ચીવરાનિ ‘‘સઙ્ઘાટી’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તાનિ નિવાસેતિ પરિદહતીતિ સઙ્ઘાટિવાસી. અગહોતિ અગેહો, નિત્તણ્હોતિ અધિપ્પાયો. નિવાસાગારં પન ભગવતો જેતવને મહાગન્ધકુટિકરેરિમણ્ડલમાળકોસમ્બકુટિચન્દનમાલાદિઅનેકપ્પકારં, તં સન્ધાય ન યુજ્જતિ. નિવુત્તકેસોતિ અપનીતકેસો, ઓહારિતકેસમસ્સૂતિ વુત્તં હોતિ. અભિનિબ્બુતત્તોતિ અતીવ વૂપસન્તપરિળાહચિત્તો, ગુત્તચિત્તો વા. અલિપ્પમાનો ઇધ માણવેહીતિ ઉપકરણસિનેહસ્સ પહીનત્તા મનુસ્સેહિ અલિત્તો અસંસટ્ઠો એકન્તવિવિત્તો. અકલ્લં મં બ્રાહ્મણાતિ ય્વાહં એવં સઙ્ઘાટિવાસી…પે… અલિપ્પમાનો ઇધ માણવેહિ, તં મં ત્વં, બ્રાહ્મણ, પાકતિકાનિ નામગોત્તાનિ અતીતં પબ્બજિતં સમાનં અપ્પતિરૂપં ગોત્તપઞ્હં પુચ્છસીતિ.

એવં વુત્તે ઉપારમ્ભં મોચેન્તો બ્રાહ્મણો આહ – પુચ્છન્તિ વે, ભો બ્રાહ્મણા, બ્રાહ્મણેભિ સહ ‘‘બ્રાહ્મણો નો ભવ’’ન્તિ. તત્થ બ્રાહ્મણો નોતિ બ્રાહ્મણો નૂતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – નાહં ભો અકલ્લં પુચ્છામિ. અમ્હાકઞ્હિ બ્રાહ્મણસમયે બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણેહિ સહ સમાગન્ત્વા ‘‘બ્રાહ્મણો નુ ભવં, ભારદ્વાજો નુ ભવ’’ન્તિ એવં જાતિમ્પિ ગોત્તમ્પિ પુચ્છન્તિ એવાતિ.

૪૬૧-૨. એવં વુત્તે ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ ચિત્તમુદુભાવકરણત્થં મન્તેસુ અત્તનો પકતઞ્ઞુતં પકાસેન્તો આહ – ‘‘બ્રાહ્મણો હિ ચે ત્વં બ્રૂસિ…પે… ચતુવીસતક્ખર’’ન્તિ. તસ્સત્થો – સચે ત્વં ‘‘બ્રાહ્મણો અહં’’તિ બ્રૂસિ, મઞ્ચ અબ્રાહ્મણં બ્રૂસિ, તસ્મા ભવન્તં સાવિત્તિં પુચ્છામિ તિપદં ચતુવીસતક્ખરં, તં મે બ્રૂહીતિ. એત્થ ચ ભગવા પરમત્થવેદાનં તિણ્ણં પિટકાનં આદિભૂતં પરમત્થબ્રાહ્મણેહિ સબ્બબુદ્ધેહિ પકાસિતં અત્થસમ્પન્નં બ્યઞ્જનસમ્પન્નઞ્ચ ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ ઇમં અરિયસાવિત્તિં સન્ધાય પુચ્છતિ. યદિપિ હિ બ્રાહ્મણો અઞ્ઞં વદેય્ય, અદ્ધા નં ભગવા ‘‘નાયં, બ્રાહ્મણ, અરિયસ્સ વિનયે સાવિત્તીતિ વુચ્ચતી’’તિ તસ્સ અસારકત્તં દસ્સેત્વા ઇધેવ પતિટ્ઠાપેય્ય. બ્રાહ્મણો પન ‘‘સાવિત્તિં પુચ્છામિ તિપદં ચતુવીસતક્ખર’’ન્તિ ઇદં અત્તનો સમયસિદ્ધં સાવિત્તિલક્ખણબ્યઞ્જનકં બ્રહ્મસ્સરેન નિચ્છારિતવચનં સુત્વાવ ‘‘અદ્ધાયં સમણો બ્રાહ્મણસમયે નિટ્ઠં ગતો, અહં પન અઞ્ઞાણેન ‘અબ્રાહ્મણો અય’ન્તિ પરિભવિં, સાધુરૂપો મન્તપારગૂ બ્રાહ્મણોવ એસો’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘હન્દ નં યઞ્ઞવિધિં દક્ખિણેય્યવિધિઞ્ચ પુચ્છામી’’તિ તમત્થં પુચ્છન્તો ‘‘કિંનિસ્સિતા…પે… લોકે’’તિ ઇમં વિસમગાથાપદત્તયમાહ. તસ્સત્થો – કિંનિસ્સિતા કિમધિપ્પાયા કિં પત્થેન્તા ઇસયો ચ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ અઞ્ઞે ચ મનુજા દેવતાનં અત્થાય યઞ્ઞં અકપ્પયિંસુ. યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂતિ મકારો પદસન્ધિકરો. અકપ્પયિંસૂતિ સંવિદહિંસુ અકંસુ. પુથૂતિ બહૂ અન્નપાનદાનાદિના ભેદેન અનેકપ્પકારે પુથૂ વા ઇસયો મનુજા ખત્તિયા બ્રાહ્મણા ચ કિંનિસ્સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ. કથં નેસં તં કમ્મં સમિજ્ઝતીતિ ઇમિનાધિપ્પાયેન પુચ્છતિ.

૪૬૩. અથસ્સ ભગવા તમત્થં બ્યાકરોન્તો ‘‘યદન્તગૂ વેદગૂ યઞ્ઞકાલે. યસ્સાહુતિં લભે તસ્સિજ્ઝેતિ બ્રૂમી’’તિ ઇદં સેસપદદ્વયમાહ. તત્થ યદન્તગૂતિ યો અન્તગૂ, ઓકારસ્સ અકારો, દકારો ચ પદસન્ધિકરો ‘‘અસાધારણમઞ્ઞેસ’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૮.૯) મકારો વિય. અયં પન અત્થો – યો વટ્ટદુક્ખસ્સ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અન્તગતત્તા અન્તગૂ, ચતૂહિ ચ મગ્ગઞાણવેદેહિ કિલેસે વિજ્ઝિત્વા ગતત્તા વેદગૂ, સો યસ્સ ઇસિમનુજખત્તિયબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરસ્સ યઞ્ઞકાલે યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ આહારે પચ્ચુપટ્ઠિતે અન્તમસો વનપણ્ણમૂલફલાદિમ્હિપિ આહુતિં લભે, તતો કિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં લભેય્ય, તસ્સ તં યઞ્ઞકમ્મં ઇજ્ઝે સમિજ્ઝેય્ય, મહપ્ફલં ભવેય્યાતિ બ્રૂમીતિ.

૪૬૪. અથ બ્રાહ્મણો તં ભગવતો પરમત્થયોગગમ્ભીરં અતિમધુરગિરનિબ્બિકારસરસમ્પન્નં દેસનં સુત્વા સરીરસમ્પત્તિસૂચિતઞ્ચસ્સ સબ્બગુણસમ્પત્તિં સમ્ભાવયમાનો પીતિસોમનસ્સજાતો ‘‘અદ્ધા હિ તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ઇતિ બ્રાહ્મણોતિ સઙ્ગીતિકારાનં વચનં, સેસં બ્રાહ્મણસ્સ. તસ્સત્થો – અદ્ધા હિ તસ્સ મય્હં હુતમિજ્ઝે, અયં અજ્જ દેય્યધમ્મો ઇજ્ઝિસ્સતિ સમિજ્ઝિસ્સતિ મહપ્ફલો ભવિસ્સતિ યં તાદિસં વેદગુમદ્દસામ, યસ્મા તાદિસં ભવન્તરૂપં વેદગું અદ્દસામ. ત્વઞ્ઞેવ હિ સો વેદગૂ, ન અઞ્ઞો. ઇતો પુબ્બે પન તુમ્હાદિસાનં વેદગૂનં અન્તગૂનઞ્ચ અદસ્સનેન અમ્હાદિસાનં યઞ્ઞે પટિયત્તં અઞ્ઞો જનો ભુઞ્જતિ પૂરળાસં ચરુકઞ્ચ પૂવઞ્ચાતિ.

૪૬૫. તતો ભગવા અત્તનિ પસન્નં વચનપટિગ્ગહણસજ્જં બ્રાહ્મણં વિદિત્વા યથાસ્સ સુટ્ઠુ પાકટા હોન્તિ, એવં નાનપ્પકારેહિ દક્ખિણેય્યે પકાસેતુકામો ‘‘તસ્માતિહ ત્વ’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યસ્મા મયિ પસન્નોસિ, તસ્મા પન ઇહ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છાતિ અત્તાનં દસ્સેન્તો આહ. ઇદાનિ ઇતો પુબ્બં અત્થેનઅત્થિકપદં પરપદેન સમ્બન્ધિતબ્બં – અત્થેન અત્થિકો તસ્સ અત્થત્થિકભાવસ્સ અનુરૂપં કિલેસગ્ગિવૂપસમેન સન્તં, કોધધૂમવિગમેન વિધૂમં, દુક્ખાભાવેન અનીઘં, અનેકવિધઆસાભાવેન નિરાસં અપ્પેવિધ એકંસેન ઇધ ઠિતોવ ઇધ વા સાસને અભિવિન્દે લચ્છસિ અધિગચ્છિસ્સસિ સુમેધં વરપઞ્ઞં ખીણાસવદક્ખિણેય્યન્તિ. અથ વા યસ્મા મયિ પસન્નોસિ, તસ્માતિહ, ત્વં બ્રાહ્મણ, અત્થેન અત્થિકો સમાનો ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છ સન્તં વિધૂમં અનીઘં નિરાસન્તિ અત્તાનં દસ્સેન્તો આહ. એવં પુચ્છન્તો અપ્પેવિધ અભિવિન્દે સુમેધં ખીણાસવદક્ખિણેય્યન્તિ એવમ્પેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

૪૬૬. અથ બ્રાહ્મણો યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો ભગવન્તં આહ – ‘‘યઞ્ઞે રતોહં…પે… બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ. તત્થ યઞ્ઞો યાગો દાનન્તિ અત્થતો એકં. તસ્મા દાનરતો અહં, તાય એવ દાનારામતાય દાનં દાતુકામો, ન પન જાનામિ, એવં અજાનન્તં અનુસાસતુ મં ભવં. અનુસાસન્તો ચ ઉત્તાનેનેવ નયેન યત્થ હુતં ઇજ્ઝતે બ્રૂહિ મેતન્તિ એવમેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. ‘‘યથાહુત’’ન્તિપિ પાઠો.

૪૬૭. અથસ્સ ભગવા વત્તુકામો આહ – ‘‘તેન હિ…પે… દેસેસ્સામી’’તિ. ઓહિતસોતસ્સ ચસ્સ અનુસાસનત્થં તાવ ‘‘મા જાતિં પુચ્છી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ મા જાતિં પુચ્છીતિ યદિ હુતસમિદ્ધિં દાનમહપ્ફલતં પચ્ચાસીસસિ, જાતિં મા પુચ્છ. અકારણઞ્હિ દક્ખિણેય્યવિચારણાય જાતિ. ચરણઞ્ચ પુચ્છાતિ અપિચ ખો સીલાદિગુણભેદં ચરણં પુચ્છ. એતઞ્હિ દક્ખિણેય્યવિચારણાય કારણં.

ઇદાનિસ્સ તમત્થં વિભાવેન્તો નિદસ્સનમાહ – ‘‘કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો’’તિઆદિ. તત્રાયમધિપ્પાયો – ઇધ કટ્ઠા અગ્ગિ જાયતિ, ન ચ સો સાલાદિકટ્ઠા જાતો એવ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, સાપાનદોણિઆદિકટ્ઠા જાતો ન કરોતિ, અપિચ ખો અત્તનો અચ્ચિઆદિગુણસમ્પન્નત્તા એવ કરોતિ. એવં ન બ્રાહ્મણકુલાદીસુ જાતો એવ દક્ખિણેય્યો હોતિ, ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતો ન હોતિ, અપિચ ખો નીચાકુલીનોપિ ઉચ્ચાકુલીનોપિ ખીણાસવમુનિ ધિતિમા હિરીનિસેધો આજાનિયો હોતિ, ઇમાય ધિતિહિરિપમુખાય ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા ઉત્તમદક્ખિણેય્યો હોતિ. સો હિ ધિતિયા ગુણે ધારયતિ, હિરિયા દોસે નિસેધેતિ. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘હિરિયા હિ સન્તો ન કરોન્તિ પાપ’’ન્તિ. તેન તે બ્રૂમિ –

‘‘મા જાતિં પુચ્છી ચરણઞ્ચ પુચ્છ,

કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો;

નીચાકુલીનોપિ મુની ધિતીમા,

આજાનિયો હોતિ હિરીનિસેધો’’તિ. –

એસ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન અસ્સલાયનસુત્તાનુસારેન (મ. નિ. ૨.૪૦૧ આદયો) વેદિતબ્બો.

૪૬૮. એવમેતં ભગવા ચાતુવણ્ણિસુદ્ધિયા અનુસાસિત્વા ઇદાનિ યત્થ હુતં ઇજ્ઝતે, યથા ચ હુતં ઇજ્ઝતે, તમત્થં દસ્સેતું ‘‘સચ્ચેન દન્તો’’તિઆદિગાથમાહ. તત્થ સચ્ચેનાતિ પરમત્થસચ્ચેન. તઞ્હિ પત્તો દન્તો હોતિ. તેનાહ – ‘‘સચ્ચેન દન્તો’’તિ. દમસા ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન સમન્નાગતો. વેદન્તગૂતિ વેદેહિ વા કિલેસાનં અન્તં ગતો, વેદાનં વા અન્તં ચતુત્થમગ્ગઞાણં ગતો. વૂસિતબ્રહ્મચરિયોતિ પુન વસિતબ્બાભાવતો વુત્થમગ્ગબ્રહ્મચરિયો. કાલેન તમ્હિ હબ્યં પવેચ્છેતિ અત્તનો દેય્યધમ્મટ્ઠિતકાલં તસ્સ સમ્મુખીભાવકાલઞ્ચ ઉપલક્ખેત્વા તેન કાલેન તાદિસે દક્ખિણેય્યે દેય્યધમ્મં પવેચ્છેય્ય, પવેસેય્ય પટિપાદેય્ય.

૪૬૯-૭૧. કામેતિ વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ. સુસમાહિતિન્દ્રિયાતિ સુટ્ઠુ સમાહિતઇન્દ્રિયા, અવિક્ખિત્તઇન્દ્રિયાતિ વુત્તં હોતિ. ચન્દોવ રાહુગ્ગહણા પમુત્તાતિ યથા ચન્દો રાહુગ્ગહણા, એવં કિલેસગ્ગહણા પમુત્તા યે અતીવ ભાસન્તિ ચેવ તપન્તિ ચ. સતાતિ સતિસમ્પન્ના. મમાયિતાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિમમાયિતાનિ.

૪૭૨. યો કામે હિત્વાતિ ઇતો પભુતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. તત્થ કામે હિત્વાતિ કિલેસકામે પહાય. અભિભુય્યચારીતિ તેસં પહીનત્તા વત્થુકામે અભિભુય્યચારી. જાતિમરણસ્સ અન્તં નામ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ, તઞ્ચ યો વેદિ અત્તનો પઞ્ઞાબલેન અઞ્ઞાસિ. ઉદકરહદો વાતિ યે ઇમે અનોતત્તદહો કણ્ણમુણ્ડદહો રથકારદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો મન્દાકિનિદહો સીહપ્પપાતદહોતિ હિમવતિ સત્ત મહારહદા અગ્ગિસૂરિયસન્તાપેહિ અસમ્ફુટ્ઠત્તા નિચ્ચં સીતલા, તેસં અઞ્ઞતરો ઉદકરહદોવ સીતો પરિનિબ્બુતકિલેસપરિળાહત્તા.

૪૭૩. સમોતિ તુલ્યો. સમેહીતિ વિપસ્સિઆદીહિ બુદ્ધેહિ. તે હિ પટિવેધસમત્તા ‘‘સમા’’તિ વુચ્ચન્તિ. નત્થિ તેસં પટિવેધેનાધિગન્તબ્બેસુ ગુણેસુ, પહાતબ્બેસુ વા દોસેસુ વેમત્તતા, અદ્ધાનઆયુકુલપ્પમાણાભિનિક્ખમનપધાનબોધિરસ્મીહિ પન નેસં વેમત્તતા હોતિ. તથા હિ તે હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચતૂહિ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પસતસહસ્સેન ચ પારમિયો પૂરેન્તિ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસહિ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પસતસહસ્સેન ચ. અયં નેસં અદ્ધાનવેમત્તતા. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચ વસ્સસતાયુકકાલે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન વસ્સસતસહસ્સાયુકકાલે. અયં નેસં આયુવેમત્તતા. ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા ઉપ્પજ્જન્તિ. અયં કુલવેમત્તતા. ઉચ્ચા વા હોન્તિ અટ્ઠાસીતિહત્થપ્પમાણા, નીચા વા પન્નરસઅટ્ઠારસહત્થપ્પમાણા. અયં પમાણવેમત્તતા. હત્થિઅસ્સરથસિવિકાદીહિ નિક્ખમન્તિ વેહાસેન વા. તથા હિ વિપસ્સિકકુસન્ધા અસ્સરથેન નિક્ખમિંસુ, સિખીકોણાગમના હત્થિક્ખન્ધેન, વેસ્સભૂ સિવિકાય, કસ્સપો વેહાસેન, સક્યમુનિ અસ્સપિટ્ઠિયા. અયં નેક્ખમ્મવેમત્તતા. સત્તાહં વા પધાનમનુયુઞ્જન્તિ, અડ્ઢમાસં, માસં, દ્વેમાસં, તેમાસં, ચતુમાસં, પઞ્ચમાસં, છમાસં, એકવસ્સં દ્વિતિચતુપઞ્ચછવસ્સાનિ વા. અયં પધાનવેમત્તતા. અસ્સત્થો વા બોધિરુક્ખો હોતિ નિગ્રોધાદીનં વા અઞ્ઞતરો. અયં બોધિવેમત્તતા. બ્યામાસીતિઅનન્તપભાયુત્તા હોન્તિ. તત્થ બ્યામપ્પભા વા અસીતિપ્પભા વા સબ્બેસં સમાના, અનન્તપ્પભા પન દૂરમ્પિ ગચ્છતિ આસન્નમ્પિ, એકગાવુતં દ્વિગાવુતં યોજનં અનેકયોજનં ચક્કવાળપરિયન્તમ્પિ, મઙ્ગલસ્સ બુદ્ધસ્સ સરીરપ્પભા દસસહસ્સચક્કવાળં અગમાસિ. એવં સન્તેપિ મનસા ચિન્તાયત્તાવ સબ્બબુદ્ધાનં, યો યત્તકમિચ્છતિ, તસ્સ તત્તકં ગચ્છતિ. અયં રસ્મિવેમત્તતા. ઇમા અટ્ઠ વેમત્તતા ઠપેત્વા અવસેસેસુ પટિવેધેનાધિગન્તબ્બેસુ ગુણેસુ, પહાતબ્બેસુ વા દોસેસુ નત્થિ નેસં વિસેસો, તસ્મા ‘‘સમા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવમેતેહિ સમો સમેહિ.

વિસમેહિ દૂરેતિ ન સમા વિસમા, પચ્ચેકબુદ્ધાદયો અવસેસસબ્બસત્તા. તેહિ વિસમેહિ અસદિસતાય દૂરે. સકલજમ્બુદીપં પૂરેત્વા પલ્લઙ્કેન પલ્લઙ્કં સઙ્ઘટ્ટેત્વા નિસિન્ના પચ્ચેકબુદ્ધાપિ હિ ગુણેહિ એકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, કો પન વાદો સાવકાદીસુ. તેનાહ – ‘‘વિસમેહિ દૂરે’’તિ. તથાગતો હોતીતિ ઉભયપદેહિ દૂરેતિ યોજેતબ્બં. અનન્તપઞ્ઞોતિ અપરિમિતપઞ્ઞો. લોકિયમનુસ્સાનઞ્હિ પઞ્ઞં ઉપનિધાય અટ્ઠમકસ્સ પઞ્ઞા અધિકા, તસ્સ પઞ્ઞં ઉપનિધાય સોતાપન્નસ્સ. એવં યાવ અરહતો પઞ્ઞં ઉપનિધાય પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞા અધિકા, પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞં પન ઉપનિધાય તથાગતસ્સ પઞ્ઞા અધિકાતિ ન વત્તબ્બા, અનન્તા ઇચ્ચેવ પન વત્તબ્બા. તેનાહ – ‘‘અનન્તપઞ્ઞો’’તિ. અનૂપલિત્તોતિ તણ્હાદિટ્ઠિલેપેહિ અલિત્તો. ઇધ વા હુરં વાતિ ઇધલોકે વા પરલોકે વા. યોજના પનેત્થ – સમો સમેહિ વિસમેહિ દૂરે તથાગતો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અનન્તપઞ્ઞો અનુપલિત્તો ઇધ વા હુરં વા, તેન તથાગતો અરહતિ પૂરળાસન્તિ.

૪૭૪. યમ્હિ ન માયાતિ અયં પન ગાથા અઞ્ઞા ચ ઈદિસા માયાદિદોસયુત્તેસુ બ્રાહ્મણેસુ દક્ખિણેય્યસઞ્ઞાપહાનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ અમમોતિ સત્તસઙ્ખારેસુ ‘‘ઇદં મમા’’તિ પહીનમમાયિતભાવો.

૪૭૫. નિવેસનન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિનિવેસનં. તેન હિ મનો તીસુ ભવેસુ નિવિસતિ, તેન તં ‘‘નિવેસનં મનસો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થેવ વા નિવિસતિ તં હિત્વા ગન્તું અસમત્થતાય. તેનપિ ‘‘નિવેસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પરિગ્ગહાતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો એવ, તાહિ પરિગ્ગહિતધમ્મા વા. કેચીતિ અપ્પમત્તકાપિ. અનુપાદિયાનોતિ તેસં નિવેસનપરિગ્ગહાનં અભાવા કઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયમાનો.

૪૭૬. સમાહિતો મગ્ગસમાધિના. ઉદતારીતિ ઉત્તિણ્ણો. ધમ્મં ચઞ્ઞાસીતિ સબ્બઞ્ચ ઞેય્યધમ્મં અઞ્ઞાસિ. પરમાય દિટ્ઠિયાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન.

૪૭૭. ભવાસવાતિ ભવતણ્હાઝાનનિકન્તિસસ્સતદિટ્ઠિસહગતા રાગા. વચીતિ વાચા. ખરાતિ કક્ખળા ફરુસા. વિધૂપિતાતિ દડ્ઢા. અત્થગતાતિ અત્થઙ્ગતા. ન સન્તીતિ વિધૂપિતત્તા અત્થઙ્ગતત્તા ચ. ઉભયેહિ પન ઉભયં યોજેતબ્બં સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધાયતનાદીસુ.

૪૭૮. માનસત્તેસૂતિ માનેન લગ્ગેસુ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાયાતિ વટ્ટદુક્ખં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. સખેત્તવત્થુન્તિ સહેતુપચ્ચયં, સદ્ધિં કમ્મકિલેસેહીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૭૯. આસં અનિસ્સાયાતિ તણ્હં અનલ્લીયિત્વા. વિવેકદસ્સીતિ નિબ્બાનદસ્સી. પરવેદિયન્તિ પરેહિ ઞાપેતબ્બં. દિટ્ઠિમુપાતિવત્તોતિ દ્વાસટ્ઠિભેદમ્પિ મિચ્છાદિટ્ઠિં અતિક્કન્તો. આરમ્મણાતિ પચ્ચયા, પુનબ્ભવકારણાનીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૮૦. પરોપરાતિ વરાવરા સુન્દરાસુન્દરા. પરા વા બાહિરા, અપરા અજ્ઝત્તિકા. સમેચ્ચાતિ ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા. ધમ્માતિ ખન્ધાયતનાદયો ધમ્મા. ઉપાદાનખયે વિમુત્તોતિ નિબ્બાને નિબ્બાનારમ્મણતો વિમુત્તો, નિબ્બાનારમ્મણવિમુત્તિલાભીતિ અત્થો.

૪૮૧. સંયોજનંજાતિખયન્તદસ્સીતિ સંયોજનક્ખયન્તદસ્સી જાતિક્ખયન્તદસ્સી ચ. સંયોજનક્ખયન્તેન ચેત્થ સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ, જાતિક્ખયન્તેન અનુપાદિસેસા વુત્તા. ખયન્તોતિ હિ અચ્ચન્તખયસ્સ સમુચ્છેદપ્પહાનસ્સેતં અધિવચનં. અનુનાસિકલોપો ચેત્થ ‘‘વિવેકજં પીતિસુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન કતો. યોપાનુદીતિ યો અપનુદિ. રાગપથન્તિ રાગારમ્મણં, રાગમેવ વા. રાગોપિ હિ દુગ્ગતીનં પથત્તા ‘‘રાગપથો’’તિ વુચ્ચતિ કમ્મપથો વિય. સુદ્ધો નિદોસો વિમલો અકાચોતિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિતાય સુદ્ધો. યેહિ ‘‘રાગદોસા અયં પજા, દોસદોસા, મોહદોસા’’તિ વુચ્ચતિ. તેસં અભાવા નિદોસો. અટ્ઠપુરિસમલવિગમા વિમલો, ઉપક્કિલેસાભાવતો અકાચો. ઉપક્કિલિટ્ઠો હિ ઉપક્કિલેસેન ‘‘સકાચો’’તિ વુચ્ચતિ. સુદ્ધો વા યસ્મા નિદ્દોસો, નિદ્દોસતાય વિમલો, બાહિરમલાભાવેન વિમલત્તા અકાચો. સમલો હિ ‘‘સકાચો’’તિ વુચ્ચતિ. વિમલત્તા વા આગું ન કરોતિ, તેન અકાચો. આગુકિરિયા હિ ઉપઘાતકરણતો ‘‘કાચો’’તિ વુચ્ચતિ.

૪૮૨. અત્તનો અત્તાનં નાનુપસ્સતીતિ ઞાણસમ્પયુત્તેન ચિત્તેન વિપસ્સન્તો અત્તનો ખન્ધેસુ અઞ્ઞં અત્તાનં નામ ન પસ્સતિ, ખન્ધમત્તમેવ પસ્સતિ. યા ચાયં ‘‘અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’’તિ તસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સા અભાવા અત્તનો અત્તાનં નાનુપસ્સતિ, અઞ્ઞદત્થુ પઞ્ઞાય ખન્ધે પસ્સતિ. મગ્ગસમાધિના સમાહિતો, કાયવઙ્કાદીનં અભાવા ઉજ્જુગતો, લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયતો ઠિતત્તો, તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય પઞ્ચન્નં ચેતોખિલાનઞ્ચ અટ્ઠટ્ઠાનાય કઙ્ખાય ચ અભાવા અનેજો અખિલો અકઙ્ખો.

૪૮૩. મોહન્તરાતિ મોહકારણા મોહપચ્ચયા, સબ્બકિલેસાનમેતં અધિવચનં. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ચ ઞાણદસ્સીતિ સચ્છિકતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો. તઞ્હિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં, તઞ્ચ ભગવા પસ્સિ, ‘‘અધિગતં મે’’તિ સચ્છિકત્વા વિહાસિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ચ ઞાણદસ્સી’’તિ. સમ્બોધિન્તિ અરહત્તં. અનુત્તરન્તિ પચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ અસાધારણં. સિવન્તિ ખેમં નિરુપદ્દવં સસ્સિરિકં વા. યક્ખસ્સાતિ પુરિસસ્સ. સુદ્ધીતિ વોદાનતા. એત્થ હિ મોહન્તરાભાવેન સબ્બદોસાભાવો, તેન સંસારકારણસમુચ્છેદો અન્તિમસરીરધારિતા, ઞાણદસ્સિતાય સબ્બગુણસમ્ભવો. તેન અનુત્તરા સમ્બોધિપત્તિ, ઇતો પરઞ્ચ પહાતબ્બમધિગન્તબ્બં વા નત્થિ. તેનાહ – ‘‘એત્તાવતા યક્ખસ્સ સુદ્ધી’’તિ.

૪૮૪. એવં વુત્તે બ્રાહ્મણો ભિય્યોસોમત્તાય ભગવતિ પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો આહ ‘‘હુતઞ્ચ મય્હ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – યમહં ઇતો પુબ્બે બ્રહ્માનં આરબ્ભ અગ્ગિમ્હિ અજુહં, તં મે હુતં સચ્ચં વા હોતિ, અલિકં વાતિ ન જાનામિ. અજ્જ પન ઇદં હુતઞ્ચ મય્હં હુતમત્થુ સચ્ચં, સચ્ચહુતમેવ અત્થૂતિ યાચન્તો ભણતિ. યં તાદિસં વેદગુનં અલત્થં, યસ્મા ઇધેવ ઠિતો ભવન્તરૂપં વેદગું અલત્થં. બ્રહ્મા હિ સક્ખિ, પચ્ચક્ખમેવ હિ ત્વં બ્રહ્મા, યતો પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભગવા, પટિગ્ગહેત્વા ચ ભુઞ્જતુ મે ભગવા પૂરળાસન્તિ તં હબ્યસેસં ઉપનામેન્તો આહ.

૪૮૭. અથ ભગવા કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયેન ગાથાદ્વયમભાસિ. તતો બ્રાહ્મણો ‘‘અયં અત્તના ન ઇચ્છતિ, કમ્પિ ચઞ્ઞં સન્ધાય ‘કેવલિનં મહેસિં ખીણાસવં કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહસ્સૂ’તિ ભણતી’’તિ એવં ગાથાય અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા તં ઞાતુકામો આહ ‘‘સાધાહં ભગવા’’તિ. તત્થ સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો. તથાતિ યેન ત્વમાહ, તેન પકારેન. વિજઞ્ઞન્તિ જાનેય્યં. યન્તિ યં દક્ખિણેય્યં યઞ્ઞકાલે પરિયેસમાનો ઉપટ્ઠહેય્યન્તિ પાઠસેસો. પપ્પુય્યાતિ પત્વા. તવ સાસનન્તિ તવ ઓવાદં. ઇદં વુત્તં હોતિ. સાધાહં ભગવા તવ ઓવાદં આગમ્મ તથા વિજઞ્ઞં આરોચેહિ મે તં કેવલિનન્તિ અધિપ્પાયો. યો દક્ખિણં ભુઞ્જેય્ય માદિસસ્સ, યં ચાહં યઞ્ઞકાલે પરિયેસમાનો ઉપટ્ઠહેય્યં, તથારૂપં મે દક્ખિણેય્યં દસ્સેહિ, સચે ત્વં ન ભુઞ્જસીતિ.

૪૮૮-૯૦. અથસ્સ ભગવા પાકટેન નયેન તથારૂપં દક્ખિણેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘સારમ્ભા યસ્સા’’તિ ગાથાત્તયમાહ. તત્થ સીમન્તાનં વિનેતારન્તિ સીમાતિ મરિયાદા સાધુજનવુત્તિ, તસ્સા અન્તા પરિયોસાના અપરભાગાતિ કત્વા સીમન્તા વુચ્ચન્તિ કિલેસા, તેસં વિનેતારન્તિ અત્થો. સીમન્તાતિ બુદ્ધવેનેય્યા સેક્ખા ચ પુથુજ્જના ચ, તેસં વિનેતારન્તિપિ એકે. જાતિમરણકોવિદન્તિ ‘‘એવં જાતિ એવં મરણ’’ન્તિ એત્થ કુસલં. મોનેય્યસમ્પન્નન્તિ પઞ્ઞાસમ્પન્નં, કાયમોનેય્યાદિસમ્પન્નં વા. ભકુટિં વિનયિત્વાનાતિ યં એકચ્ચે દુબ્બુદ્ધિનો યાચકં દિસ્વા ભકુટિં કરોન્તિ, તં વિનયિત્વા, પસન્નમુખા હુત્વાતિ અત્થો. પઞ્જલિકાતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિનો હુત્વા.

૪૯૧. અથ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં થોમયમાનો ‘‘બુદ્ધો ભવ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ આયાગોતિ આયજિતબ્બો, તતો તતો આગમ્મ વા યજિતબ્બમેત્થાતિપિ આયાગો, દેય્યધમ્માનં અધિટ્ઠાનભૂતોતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઇતો પુરિમગાથાસુ ચ યં ન વણ્ણિતં, તં સક્કા અવણ્ણિતમ્પિ જાનિતુન્તિ ઉત્તાનત્થત્તાયેવ ન વણ્ણિતં. ઇતો પરં પન કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પૂરળાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માઘસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ માઘસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને વુત્તા. અયઞ્હિ માઘો માણવો દાયકો અહોસિ દાનપતિ. તસ્સેતદહોસિ – ‘‘સમ્પત્તકપણદ્ધિકાદીનં દાનં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ, ઉદાહુ નોતિ સમણં ગોતમં એતમત્થં પુચ્છિસ્સામિ, સમણો કિર ગોતમો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં જાનાતી’’તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. ભગવા ચસ્સ પુચ્છાનુરૂપં બ્યાકાસિ. તયિદં સઙ્ગીતિકારાનં બ્રાહ્મણસ્સ ભગવતોતિ તિણ્ણમ્પિ વચનં સમોધાનેત્વા ‘‘માઘસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

તત્થ રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ મન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞેપેત્થ પકારે વણ્ણયન્તિ. કિં તેહિ, નામમેતં તસ્સ નગરસ્સ? તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસન્તવનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. એવં ગોચરગામં દસ્સેત્વા નિવાસટ્ઠાનમાહ – ‘‘ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે’’તિ. સો ચ ગિજ્ઝા તસ્સ કૂટેસુ વસિંસુ, ગિજ્ઝસદિસાનિ વાસ્સ કૂટાનિ, તસ્મા ‘‘ગિજ્ઝકૂટો’’તિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બો.

અથ ખો…પે… અવોચાતિ એત્થ માઘોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં. માણવોતિ અન્તેવાસિવાસં અનતીતભાવેન વુચ્ચતિ, જાતિયા પન મહલ્લકો. ‘‘પુબ્બાચિણ્ણવસેના’’તિ એકે પિઙ્ગિયો માણવો વિય. સો હિ વીસવસ્સસતિકોપિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન ‘‘પિઙ્ગિયો માણવો’’ ત્વેવ સઙ્ખં અગમાસિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

અહઞ્હિ, ભો ગોતમ…પે… પસવામીતિ એત્થ દાયકો દાનપતીતિ દાયકો ચેવ દાનપતિ ચ. યો હિ અઞ્ઞસ્સ સન્તકં તેનાણત્તો દેતિ, સોપિ દાયકો હોતિ, તસ્મિં પન દાને ઇસ્સરિયાભાવતો ન દાનપતિ. અયં પન અત્તનો સન્તકંયેવ દેતિ. તેનાહ – ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, દાયકો દાનપતી’’તિ. અયમેવ હિ એત્થ અત્થો, અઞ્ઞત્ર પન અન્તરન્તરા મચ્છેરેન અભિભુય્યમાનો દાયકો અનભિભૂતો દાનપતીતિઆદિનાપિ નયેન વત્તું વટ્ટતિ. વદઞ્ઞૂતિ યાચકાનં વચનં જાનામિ વુત્તમત્તેયેવ ‘‘અયમિદમરહતિ અયમિદ’’ન્તિ પુરિસવિસેસાવધારણેન બહૂપકારભાવગહણેન વા. યાચયોગોતિ યાચિતું યુત્તો. યો હિ યાચકે દિસ્વાવ ભકુટિં કત્વા ફરુસવચનાદીનિ ભણતિ, સો ન યાચયોગો હોતિ. અહં પન ન તાદિસોતિ દીપેતિ. ધમ્મેનાતિ અદિન્નાદાનનિકતિવઞ્ચનાદીનિ વજ્જેત્વા ભિક્ખાચરિયાય, યાચનાયાતિ અત્થો. યાચના હિ બ્રાહ્મણાનં ભોગપરિયેસને ધમ્મો, યાચમાનાનઞ્ચ નેસં પરેહિ અનુગ્ગહકામેહિ દિન્ના ભોગા ધમ્મલદ્ધા નામ ધમ્માધિગતા ચ હોન્તિ, સો ચ તથા પરિયેસિત્વા લભિ. તેનાહ – ‘‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસામિ…પે… ધમ્માધિગતેહી’’તિ. ભિય્યોપિ દદામીતિ તતો ઉત્તરિપિ દદામિ, પમાણં નત્થિ, એત્થ લદ્ધભોગપ્પમાણેન દદામીતિ દસ્સેતિ.

તગ્ઘાતિ એકંસવચને નિપાતો. એકંસેનેવ હિ સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ પસત્થં દાનં અન્તમસો તિરચ્છાનગતાનમ્પિ દીયમાનં. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘સબ્બત્થ વણ્ણિતં દાનં, ન દાનં ગરહિતં ક્વચી’’તિ. તસ્મા ભગવાપિ એકંસેનેવ તં પસંસન્તો આહ – ‘‘તગ્ઘ ત્વં માણવ…પે… પસવસી’’તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. એવં ભગવતા ‘‘બહું સો પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ વુત્તેપિ દક્ખિણેય્યતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિં સોતુકામો બ્રાહ્મણો ઉત્તરિ ભગવન્તં પુચ્છિ. તેનાહુ સઙ્ગીતિકારા – ‘‘અથ ખો માઘો માણવો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસી’’તિ. તં અત્થતો વુત્તનયમેવ.

૪૯૨. પુચ્છામહન્તિઆદિગાથાસુ પન વદઞ્ઞુન્તિ વચનવિદું, સબ્બાકારેન સત્તાનં વુત્તવચનાધિપ્પાયઞ્ઞુન્તિ વુત્તં હોતિ. સુજ્ઝેતિ દક્ખિણેય્યવસેન સુદ્ધં મહપ્ફલં ભવેય્ય. યોજના પનેત્થ – યો યાચયોગો દાનપતિ ગહટ્ઠો પુઞ્ઞત્થિકો હુત્વા પરેસં અન્નપાનં દદં યજતિ, ન અગ્ગિમ્હિ આહુતિમત્તં પક્ખિપન્તો, તઞ્ચ ખો પુઞ્ઞપેક્ખોવ ન પચ્ચુપકારકલ્યાણકિત્તિસદ્દાદિઅપેક્ખો, તસ્સ એવરૂપસ્સ યજમાનસ્સ હુતં કથં સુજ્ઝેય્યાતિ?

૪૯૩. આરાધયે દક્ખિણેય્યેભિ તાદીતિ તાદિસો યાચયોગો દક્ખિણેય્યેહિ આરાધયે સમ્પાદયે સોધયે, મહપ્ફલં તં હુતં કરેય્ય, ન અઞ્ઞથાતિ અત્થો. ઇમિનાસ્સ ‘‘કથં હુતં યજમાનસ્સ સુજ્ઝે’’ ઇચ્ચેતં બ્યાકતં હોતિ.

૪૯૪. અક્ખાહિ મે ભગવા દક્ખિણેય્યેતિ એત્થ યો યાચયોગો દદં પરેસં યજતિ, તસ્સ મે ભગવા દક્ખિણેય્યે અક્ખાહીતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

૪૯૫. અથસ્સ ભગવા નાનપ્પકારેહિ નયેહિ દક્ખિણેય્યે પકાસેન્તો ‘‘યે વે અસત્તા’’તિઆદિકા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ અસત્તાતિ રાગાદિસઙ્ગવસેન અલગ્ગા. કેવલિનોતિ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચા. યતત્તાતિ ગુત્તચિત્તા.

૪૯૬-૭. દન્તા અનુત્તરેન દમથેન, વિમુત્તા પઞ્ઞાચેતોવિમુત્તીહિ, અનીઘા આયતિં વટ્ટદુક્ખાભાવેન, નિરાસા સમ્પતિ કિલેસાભાવેન. ઇમિસ્સા પન ગાથાય દુતિયગાથા ભાવનાનુભાવપ્પકાસનનયેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘ભાવનાનુયોગમનુયુત્તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિહરતો કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય ‘અહો વત મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચેય્યા’તિ (અ. નિ. ૭.૭૧), અથ ખ્વાસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ ઇદં ચેત્થ સુત્તં સાધકં.

૪૯૮-૫૦૨. રાગઞ્ચ…પે… યેસુ ન માયા…પે… ન તણ્હાસુ ઉપાતિપન્નાતિ કામતણ્હાદીસુ નાધિમુત્તા. વિતરેય્યાતિ વિતરિત્વા. તણ્હાતિ રૂપતણ્હાદિછબ્બિધા. ભવાભવાયાતિ સસ્સતાય વા ઉચ્છેદાય વા. અથ વા ભવસ્સ અભવાય ભવાભવાય, પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ વા હુરં વાતિ ઇદં પન ‘‘કુહિઞ્ચિ લોકે’’તિ ઇમસ્સ વિત્થારવચનં.

૫૦૪. યે વીતરાગા…પે… સમિતાવિનોતિ સમિતવન્તો, કિલેસવૂપસમકારિનોતિ અત્થો. સમિતાવિતત્તા ચ વીતરાગા અકોપા. ઇધ વિપ્પહાયાતિ ઇધલોકે વત્તમાને ખન્ધે વિહાય, તતો પરં યેસં ગમનં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતો પરં ‘‘યે કામે હિત્વા અગહા ચરન્તિ, સુસઞ્ઞતત્તા તસરંવ ઉજ્જુ’’ન્તિ ઇમમ્પિ ગાથં કેચિ પઠન્તિ.

૫૦૬-૮. જહિત્વાતિ હિત્વા. ‘‘જહિત્વાના’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. અત્તદીપાતિ અત્તનો ગુણે એવ અત્તનો દીપં કત્વા વિચરન્તા ખીણાસવા વુચ્ચન્તિ. યે હેત્થાતિ હકારો નિપાતો પદપૂરણમત્તે. અયં પનત્થો – યે એત્થ ખન્ધાયતનાદિસન્તાને યથા ઇદં ખન્ધાયતનાદિ તથા જાનન્તિ, યંસભાવં તંસભાવંયેવ સઞ્જાનન્તિ અનિચ્ચાદિવસેન જાનન્તા. અયમન્તિમા નત્થિ પુનબ્ભવોતિ અયં નો અન્તિમા જાતિ, ઇદાનિ નત્થિ પુનબ્ભવોતિ એવઞ્ચ યે જાનન્તીતિ.

૫૦૯. યો વેદગૂતિ ઇદાનિ અત્તાનં સન્ધાય ભગવા ઇમં ગાથમાહ. તત્થ સતિમાતિ છસતતવિહારસતિયા સમન્નાગતો. સમ્બોધિપત્તોતિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો. સરણં બહૂનન્તિ બહૂનં દેવમનુસ્સાનં ભયવિહિંસનેન સરણભૂતો.

૫૧૦. એવં દક્ખિણેય્યે સુત્વા અત્તમનો બ્રાહ્મણો આહ – ‘‘અદ્ધા અમોઘા’’તિ. તત્થ ત્વઞ્હેત્થ જાનાસિ યથા તથા ઇદન્તિ ત્વઞ્હિ એત્થ લોકે ઇદં સબ્બમ્પિ ઞેય્યં યથા તથા જાનાસિ યાથાવતો જાનાસિ, યાદિસં તં તાદિસમેવ જાનાસીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ તથા હિ તે એસા ધમ્મધાતુ સુપ્પટિવિદ્ધા, યસ્સા સુપ્પટિવિદ્ધતા યં યં ઇચ્છસિ, તં તં જાનાસીતિ અધિપ્પાયો.

૫૧૧. એવં સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં પસંસિત્વા દક્ખિણેય્યસમ્પદાય યઞ્ઞસમ્પદં ઞત્વા દાયકસમ્પદાયપિ તં છળઙ્ગપરિપૂરં યઞ્ઞસમ્પદં સોતુકામો ‘‘યો યાચયોગો’’તિ ઉત્તરિપઞ્હં પુચ્છિ. તત્રાયં યોજના – યો યાચયોગો દદં પરેસં યજતિ, તસ્સ અક્ખાહિ મે ભગવા યઞ્ઞસમ્પદન્તિ.

૫૧૨. અથસ્સ ભગવા દ્વીહિ ગાથાહિ અક્ખાસિ. તત્થાયં અત્થયોજના – યજસ્સુ માઘ, યજમાનો ચ સબ્બત્થ વિપ્પસાદેહિ ચિત્તં, તીસુપિ કાલેસુ ચિત્તં પસાદેહિ. એવં તે યાયં –

‘‘પુબ્બેવ દાના સુમનો, દદં ચિત્તં પસાદયે;

દત્વા અત્તમનો હોતિ, એસા યઞ્ઞસ્સ સમ્પદા’’તિ. (અ. નિ. ૬.૩૭; પે. વ. ૩૦૫) –

યઞ્ઞસમ્પદા વુત્તા, તાય સમ્પન્નો યઞ્ઞો ભવિસ્સતિ. તત્થ સિયા ‘‘કથં ચિત્તં પસાદેતબ્બ’’ન્તિ? દોસપ્પહાનેન. કથં દોસપ્પહાનં હોતિ? યઞ્ઞારમ્મણતાય. અયઞ્હિ આરમ્મણં યજમાનસ્સ યઞ્ઞો એત્થ પતિટ્ઠાય જહાતિ દોસં, અયઞ્હિ સત્તેસુ મેત્તાપુબ્બઙ્ગમેન સમ્માદિટ્ઠિપદીપવિહતમોહન્ધકારેન ચિત્તેન યજમાનસ્સ દેય્યધમ્મસઙ્ખાતો યઞ્ઞો આરમ્મણં હોતિ, સો એત્થ યઞ્ઞે આરમ્મણવસેન પવત્તિયા પતિટ્ઠાય દેય્યધમ્મપચ્ચયં લોભં, પટિગ્ગાહકપચ્ચયં કોધં, તદુભયનિદાનં મોહન્તિ એવં તિવિધમ્પિ જહાતિ દોસં. સો એવં ભોગેસુ વીતરાગો, સત્તેસુ ચ પવિનેય્ય દોસં તપ્પહાનેનેવ પહીનપઞ્ચનીવરણો અનુક્કમેન ઉપચારપ્પનાભેદં અપરિમાણસત્તફરણેન એકસત્તે વા અનવસેસફરણેન અપ્પમાણં મેત્તં ચિત્તં ભાવેન્તો પુન ભાવનાવેપુલ્લત્થં, રત્તિન્દિવં સતતં સબ્બઇરિયાપથેસુ અપ્પમત્તો હુત્વા તમેવ મેત્તજ્ઝાનસઙ્ખાતં સબ્બા દિસા ફરતે અપ્પમઞ્ઞન્તિ.

૫૧૪. અથ બ્રાહ્મણો તં મેત્તં ‘‘બ્રહ્મલોકમગ્ગો અય’’ન્તિ અજાનન્તો કેવલં અત્તનો વિસયાતીતં મેત્તાભાવનં સુત્વા સુટ્ઠુતરં સઞ્જાતસબ્બઞ્ઞુસમ્ભાવનો ભગવતિ અત્તના બ્રહ્મલોકાધિમુત્તત્તા બ્રહ્મલોકૂપપત્તિમેવ ચ સુદ્ધિં મુત્તિઞ્ચ મઞ્ઞમાનો બ્રહ્મલોકમગ્ગં પુચ્છન્તો ‘‘કો સુજ્ઝતી’’તિ ગાથમાહ. તત્ર ચ બ્રહ્મલોકગામિં પુઞ્ઞં કરોન્તં સન્ધાયાહ – ‘‘કો સુજ્ઝતિ મુચ્ચતી’’તિ, અકરોન્તં સન્ધાય ‘‘બજ્ઝતી ચા’’તિ. કેનત્તનાતિ કેન કારણેન. સક્ખિ બ્રહ્મજ્જદિટ્ઠોતિ બ્રહ્મા અજ્જ સક્ખિ દિટ્ઠો. સચ્ચન્તિ ભગવતો બ્રહ્મસમત્તં આરબ્ભ અચ્ચાદરેન સપથં કરોતિ. કથં ઉપપજ્જતીતિ અચ્ચાદરેનેવ પુનપિ પુચ્છતિ. જુતિમાતિ ભગવન્તં આલપતિ.

તત્થ યસ્મા યો ભિક્ખુ મેત્તાય તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તમેવ પાદકં કત્વા વિપસ્સન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, સો સુજ્ઝતિ મુચ્ચતિ ચ, તથારૂપો ચ બ્રહ્મલોકં ન ગચ્છતિ. યો પન મેત્તાય તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સન્તા એસા સમાપત્તી’’તિઆદિના નયેન તં અસ્સાદેતિ, સો બજ્ઝતિ. અપરિહીનજ્ઝાનો ચ તેનેવ ઝાનેન બ્રહ્મલોકં ગચ્છતિ, તસ્મા ભગવા યો સુજ્ઝતિ મુચ્ચતિ ચ, તસ્સ બ્રહ્મલોકગમનં અનનુજાનન્તો અનામસિત્વાવ તં પુગ્ગલં યો બજ્ઝતિ. તસ્સ તેન ઝાનેન બ્રહ્મલોકગમનં દસ્સેન્તો બ્રાહ્મણસ્સ સપ્પાયેન નયેન ‘‘યો યજતી’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

૫૧૫. તત્થ તિવિધન્તિ તિકાલપ્પસાદં સન્ધાયાહ. તેન દાયકતો અઙ્ગત્તયં દસ્સેતિ. આરાધયે દક્ખિણેય્યેભિ તાદીતિ તઞ્ચ સો તાદિસો તિવિધસમ્પત્તિસાધકો પુગ્ગલો તિવિધં યઞ્ઞસમ્પદં દક્ખિણેય્યેહિ ખીણાસવેહિ સાધેય્ય સમ્પાદેય્ય. ઇમિના પટિગ્ગાહકતો અઙ્ગત્તયં દસ્સેતિ. એવં યજિત્વા સમ્મા યાચયોગોતિ એવં મેત્તજ્ઝાનપદટ્ઠાનભાવેન છળઙ્ગસમન્નાગતં યઞ્ઞં સમ્મા યજિત્વા સો યાચયોગો તેન છળઙ્ગયઞ્ઞૂપનિસ્સયેન મેત્તજ્ઝાનેન ઉપપજ્જતિ બ્રહ્મલોકન્તિ બ્રૂમીતિ બ્રાહ્મણં સમુસ્સાહેન્તો દેસનં સમાપેસિ. સેસં સબ્બગાથાસુ ઉત્તાનત્થમેવ. ઇતો પરઞ્ચ પુબ્બે વુત્તનયમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય માઘસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સભિયસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સભિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને વુત્તા. અત્થવણ્ણનાક્કમેપિ ચસ્સ પુબ્બસદિસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં પન અપુબ્બં, તં ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ પરિહરન્તા વણ્ણયિસ્સામ. વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં. તં કિર વેળૂહિ ચ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન, ગોપુરદ્વારટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં, તેન ‘‘વેળુવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તેન ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકા નામ કાળકા વુચ્ચન્તિ. પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો સુરામદેન મત્તો દિવાસેય્યં સુપિ. પરિજનોપિસ્સ ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ. અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો અભિમુખો આગચ્છતિ. તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દસ્સામી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા ‘‘ઇમાય મમ કાળકાય જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસનઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તં તતો પભુતિ ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ સઙ્ખં ગતં.

સભિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સાતિ સભિયોતિ તસ્સ નામં, પરિબ્બાજકોતિ બાહિર પબ્બજ્જં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. પુરાણસાલોહિતાય દેવતાયાતિ ન માતા ન પિતા, અપિચ ખો પનસ્સ માતા વિય પિતા વિય ચ હિતજ્ઝાસયત્તા સો દેવપુત્તો ‘‘પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિ વુત્તો. પરિનિબ્બુતે કિર કસ્સપે ભગવતિ પતિટ્ઠિતે સુવણ્ણચેતિયે તયો કુલપુત્તા સમ્મુખસાવકાનં સન્તિકે પબ્બજિત્વા ચરિયાનુરૂપાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ ગહેત્વા પચ્ચન્તજનપદં ગન્ત્વા અરઞ્ઞાયતને સમણધમ્મં કરોન્તિ, અન્તરન્તરા ચ ચેતિયવન્દનત્થાય ધમ્મસ્સવનત્થાય ચ નગરં ગચ્છન્તિ. અપરેન ચ સમયેન તાવતકમ્પિ અરઞ્ઞે વિપ્પવાસં અરોચયમાના તત્થેવ અપ્પમત્તા વિહરિંસુ, એવં વિહરન્તાપિ ન ચ કિઞ્ચિ વિસેસં અધિગમિંસુ. તતો નેસં અહોસિ – ‘‘મયં પિણ્ડાય ગચ્છન્તા જીવિતે સાપેક્ખા હોમ, જીવિતે સાપેક્ખેન ચ ન સક્કા લોકુત્તરધમ્મો અધિગન્તું, પુથુજ્જનકાલકિરિયાપિ દુક્ખા, હન્દ મયં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખા સમણધમ્મં કરોમા’’તિ. તે તથા અકંસુ.

અથ નેસં મહાથેરો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા તદહેવ છળભિઞ્ઞાપરિવારં અરહત્તં સચ્છાકાસિ. સો ઇદ્ધિયા હિમવન્તં ગન્ત્વા અનોતત્તે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરૂસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પુન અઞ્ઞમ્પિ પદેસં ગન્ત્વા પત્તં પૂરેત્વા અનોતત્તઉદકઞ્ચ નાગલતાદન્તપોણઞ્ચ ગહેત્વા તેસં સન્તિકં આગન્ત્વા આહ – ‘‘પસ્સથાવુસો મમાનુભાવં, અયં ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતો, ઇદં હિમવન્તતો ઉદકદન્તપોણં આભતં, ઇમં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોથ, એવાહં તુમ્હે સદા ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. તે તં સુત્વા આહંસુ – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, કતકિચ્ચા, તુમ્હેહિ સહ સલ્લાપમત્તમ્પિ અમ્હાકં પપઞ્ચો, મા દાનિ તુમ્હે પુન અમ્હાકં સન્તિકં આગમિત્થા’’તિ. સો કેનચિ પરિયાયેન તે સમ્પટિચ્છાપેતું અસક્કોન્તો પક્કામિ.

તતો તેસં એકો દ્વીહતીહચ્ચયેન પઞ્ચાભિઞ્ઞો અનાગામી અહોસિ. સોપિ તથેવ અકાસિ, ઇતરેન ચ પટિક્ખિત્તો તથેવ અગમાસિ. સો તં પટિક્ખિપિત્વા વાયમન્તો પબ્બતં આરુહનદિવસતો સત્તમે દિવસે કિઞ્ચિ વિસેસં અનધિગન્ત્વાવ કાલકતો દેવલોકે નિબ્બત્તિ. ખીણાસવત્થેરોપિ તં દિવસમેવ પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જિ. દેવપુત્તો છસુ કામાવચરદેવલોકેસુ અનુલોમપટિલોમેન દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે દેવલોકા ચવિત્વા અઞ્ઞતરિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા કિર અઞ્ઞતરસ્સ ખત્તિયસ્સ ધીતા, તં માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં ધીતા સમયન્તરં જાનાતૂ’’તિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નિય્યાતેસું. તસ્સેકો અન્તેવાસિકો પરિબ્બાજકો તાય સદ્ધિં વિપ્પટિપજ્જિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તં ગબ્ભિનિં દિસ્વા પરિબ્બાજિકા નિક્કડ્ઢિંસુ. સા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે સભાયં વિજાયિ, તેનસ્સ ‘‘સભિયો’’ત્વેવ નામં અકાસિ. સોપિ સભિયો વડ્ઢિત્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા નાનાસત્થાનિ ઉગ્ગહેત્વા મહાવાદી હુત્વા વાદક્ખિત્તતાય સકલજમ્બુદીપે વિચરન્તો અત્તનો સદિસં વાદિં અદિસ્વા નગરદ્વારે અસ્સમં કારાપેત્વા ખત્તિયકુમારાદયો સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો તત્થ વસતિ.

અથ ભગવા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં આગન્ત્વા વેળુવને વિહરતિ કલન્દકનિવાપે. સભિયો પન બુદ્ધુપ્પાદં ન જાનાતિ. અથ સો સુદ્ધાવાસબ્રહ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘ઇમાહં વિસેસં કસ્સાનુભાવેન પત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સમણધમ્મકિરિયં તે ચ સહાયે અનુસ્સરિત્વા ‘‘તેસુ એકો પરિનિબ્બુતો, એકો ઇદાનિ કત્થા’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘દેવલોકા ચવિત્વા જમ્બુદીપે ઉપ્પન્નો બુદ્ધુપ્પાદમ્પિ ન જાનાતી’’તિ ઞત્વા ‘‘હન્દ નં બુદ્ધુપસેવનાય નિયોજેમી’’તિ વીસતિ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા રત્તિભાગે તસ્સ અસ્સમમાગમ્મ આકાસે ઠત્વા ‘‘સભિય, સભિયા’’તિ પક્કોસિ. સો નિદ્દાયમાનો તિક્ખત્તું તં સદ્દં સુત્વા નિક્ખમ્મ ઓભાસં દિસ્વા પઞ્જલિકો અટ્ઠાસિ. તતો તં બ્રહ્મા આહ – ‘‘અહં સભિય તવત્થાય વીસતિ પઞ્હે આહરિં, તે ત્વં ઉગ્ગણ્હ. યો ચ તે સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે પઞ્હે પુટ્ઠો બ્યાકરોતિ, તસ્સ સન્તિકે બ્રહ્મચરિયં ચરેય્યાસી’’તિ. ઇમં દેવપુત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પુરાણસાલોહિતાય દેવતાય પઞ્હા ઉદ્દિટ્ઠા હોન્તી’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠાતિ ઉદ્દેસમત્તેનેવ વુત્તા, ન વિભઙ્ગેન.

એવં વુત્તે ચ ને સભિયો એકવચનેનેવ પદપટિપાટિયા ઉગ્ગહેસિ. અથ સો બ્રહ્મા જાનન્તોપિ તસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં નાચિક્ખિ. ‘‘અત્થં ગવેસમાનો પરિબ્બાજકો સયમેવ સત્થારં ઞસ્સતિ. ઇતો બહિદ્ધા ચ સમણબ્રાહ્મણાનં તુચ્છભાવ’’ન્તિ ઇમિના પનાધિપ્પાયેન એવમાહ – ‘‘યો તે સભિય…પે… ચરેય્યાસી’’તિ. થેરગાથાસુ પન ચતુક્કનિપાતે સભિયત્થેરાપદાનં વણ્ણેન્તા ભણન્તિ ‘‘સા ચસ્સ માતા અત્તનો વિપ્પટિપત્તિં ચિન્તેત્વા તં જિગુચ્છમાના ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્ના, તાય બ્રહ્મદેવતાય તે પઞ્હા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ.

યે તેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બાનં ઉદ્દેસપચ્ચુદ્દેસો. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમનેન લોકસમ્મુતિયા ચ સમણા ચેવ બ્રાહ્મણા ચ. સઙ્ઘિનોતિ ગણવન્તો. ગણિનોતિ સત્થારો, ‘‘સબ્બઞ્ઞુનો મય’’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞાતારો. ગણાચરિયાતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદિવસેન પબ્બજિતગહટ્ઠગણસ્સ આચરિયા. ઞાતાતિ અભિઞ્ઞાતા, વિસ્સુતા પાકટાતિ વુત્તં હોતિ. યસસ્સિનોતિ લાભપરિવારસમ્પન્ના. તિત્થકરાતિ તેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તેહિ ઓતરિતબ્બાનં ઓગાહિતબ્બાનં દિટ્ઠિતિત્થાનં કત્તારો. સાધુસમ્મતા બહુજનસ્સાતિ ‘‘સાધવો એતે સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ એવં બહુજનસ્સ સમ્મતા.

સેય્યથિદન્તિ કતમે તેતિ ચે-ઇચ્ચેતસ્મિં અત્થે નિપાતો. પૂરણોતિ નામં, કસ્સપોતિ ગોત્તં. સો કિર જાતિયા દાસો, દાસસતં પૂરેન્તો જાતો. તેનસ્સ ‘‘પૂરણો’’તિ નામમકંસુ. પલાયિત્વા પન નગ્ગેસુ પબ્બજિત્વા ‘‘કસ્સપો અહ’’ન્તિ ગોત્તં ઉદ્દિસિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ પચ્ચઞ્ઞાસિ. મક્ખલીતિ નામં, ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિપિ વુચ્ચતિ. સોપિ કિર જાતિયા દાસો એવ, પલાયિત્વા પબ્બજિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ પચ્ચઞ્ઞાસિ. અજિતોતિ નામં, અપ્પિચ્છતાય કેસકમ્બલં ધારેતિ, તેન કેસકમ્બલોતિપિ વુચ્ચતિ, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. પકુધોતિ નામં, કચ્ચાયનોતિ ગોત્તં. અપ્પિચ્છવસેન ઉદકે જીવસઞ્ઞાય ચ ન્હાનમુખધોવનાદિ પટિક્ખિત્તો, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. સઞ્ચયોતિ નામં, બેલટ્ઠો પનસ્સ પિતા, તસ્મા બેલટ્ઠપુત્તોતિ વુચ્ચતિ, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. નિગણ્ઠોતિ પબ્બજ્જાનામેન, નાટપુત્તોતિ પિતુનામેન વુચ્ચતિ. નાટોતિ કિર નામસ્સ પિતા, તસ્સ પુત્તોતિ નાટપુત્તો, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. સબ્બેપિ પઞ્ચસતપઞ્ચસતસિસ્સપરિવારા અહેસું. તેતિ તે છ સત્થારો. તે પઞ્હેતિ તે વીસતિ પઞ્હે. તેતિ તે છ સત્થારો. ન સમ્પાયન્તીતિ ન સમ્પાદેન્તિ. કોપન્તિ ચિત્તચેતસિકાનં આવિલભાવં. દોસન્તિ પદુટ્ઠચિત્તતં, તદુભયમ્પેતં મન્દતિક્ખભેદસ્સ કોધસ્સેવાધિવચનં. અપ્પચ્ચયન્તિ અપ્પતીતતા, દોમનસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. પાતુકરોન્તીતિ કાયવચીવિકારેન પકાસેન્તિ, પાકટં કરોન્તિ.

હીનાયાતિ ગહટ્ઠભાવાય. ગહટ્ઠભાવો હિ પબ્બજ્જં ઉપનિધાય સીલાદિગુણહીનતો હીનકામસુખપટિસેવનતો વા ‘‘હીનો’’તિ વુચ્ચતિ. ઉચ્ચા પબ્બજ્જા. આવત્તિત્વાતિ ઓસક્કિત્વા. કામે પરિભુઞ્જેય્યન્તિ કામે પટિસેવેય્યં. ઇતિ કિરસ્સ સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાનમ્પિ પબ્બજિતાનં તુચ્છકત્તં દિસ્વા અહોસિ. ઉપ્પન્નપરિવિતક્કવસેનેવ ચ આગન્ત્વા પુનપ્પુનં વીમંસમાનસ્સ અથ ખો સભિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયમ્પિ ખો સમણો’’તિ ચ ‘‘યેપિ ખો તે ભોન્તો’’તિ ચ ‘‘સમણો ખો દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો’’તિ ચાતિ એવમાદિ. તત્થ જિણ્ણાતિઆદીનિ પદાનિ વુત્તનયાનેવ. થેરાતિ અત્તનો સમણધમ્મે થિરભાવપ્પત્તા. રત્તઞ્ઞૂતિ રતનઞ્ઞૂ, ‘‘નિબ્બાનરતનં જાનામ મય’’ન્તિ એવં સકાય પટિઞ્ઞાય લોકેનાપિ સમ્મતા, બહુરત્તિવિદૂ વા. ચિરં પબ્બજિતાનં એતેસન્તિ ચિરપબ્બજિતા. ન ઉઞ્ઞાતબ્બોતિ ન અવજાનિતબ્બો, ન નીચં કત્વા જાનિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ન પરિભોતબ્બોતિ ન પરિભવિતબ્બો, ‘‘કિમેસ ઞસ્સતી’’તિ એવં ન ગહેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

૫૧૬. કઙ્ખી વેચિકિચ્છીતિ સભિયો ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદમાનો એવં ભગવતો રૂપસમ્પત્તિદમૂપસમસૂચિતં સબ્બઞ્ઞુતં સમ્ભાવયમાનો વિગતુદ્ધચ્ચો હુત્વા આહ – ‘‘કઙ્ખી વેચિકિચ્છી’’તિ. તત્થ ‘‘લભેય્યં નુ ખો ઇમેસં બ્યાકરણ’’ન્તિ એવં પઞ્હાનં બ્યાકરણકઙ્ખાય કઙ્ખી. ‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સિમસ્સ ચ પઞ્હસ્સ અત્થો’’તિ એવં વિચિકિચ્છાય વેચિકિચ્છી. દુબ્બલવિચિકિચ્છાય વા તેસં પઞ્હાનં અત્થે કઙ્ખનતો કઙ્ખી, બલવતિયા વિચિનન્તો કિચ્છતિયેવ, ન સક્કોતિ સન્નિટ્ઠાતુન્તિ વેચિકિચ્છી. અભિકઙ્ખમાનોતિ અતિવિય પત્થયમાનો. તેસન્તકરોતિ તેસં પઞ્હાનં અન્તકરો. ભવન્તોવ એવં ભવાહીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્હે મે પુટ્ઠો…પે… બ્યાકરોહિ મે’’તિ. તત્થ પઞ્હે મેતિ પઞ્હે મયા. પુટ્ઠોતિ પુચ્છિતો. અનુપુબ્બન્તિ પઞ્હપટિપાટિયા અનુધમ્મન્તિ અત્થાનુરૂપં પાળિં આરોપેન્તો. બ્યાકરોહિ મેતિ મય્હં બ્યાકરોહિ.

૫૧૭. દૂરતોતિ સો કિર ઇતો ચિતો ચાહિણ્ડન્તો સત્તયોજનસતમગ્ગતો આગતો. તેનાહ – ભગવા ‘‘દૂરતો આગતોસી’’તિ, કસ્સપસ્સ ભગવતો વા સાસનતો આગતત્તા ‘‘દૂરતો આગતોસી’’તિ નં આહ.

૫૧૮. પુચ્છ મન્તિ ઇમાય પનસ્સ ગાથાય સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેતિ. તત્થ મનસિચ્છસીતિ મનસા ઇચ્છસિ.

યં વતાહન્તિ યં વત અહં. અત્તમનોતિ પીતિપામોજ્જસોમનસ્સેહિ ફુટચિત્તો. ઉદગ્ગોતિ કાયેન ચિત્તેન ચ અબ્ભુન્નતો. ઇદં પન પદં ન સબ્બપાઠેસુ અત્થિ. ઇદાનિ યેહિ ધમ્મેહિ અત્તમનો, તે દસ્સેન્તો આહ – ‘‘પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો’’તિ.