૬. સભિયસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સભિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને વુત્તા. અત્થવણ્ણનાક્કમેપિ ચસ્સ પુબ્બસદિસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં પન અપુબ્બં, તં ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ પરિહરન્તા વણ્ણયિસ્સામ. વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં. તં કિર વેળૂહિ ચ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન, ગોપુરદ્વારટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં, તેન ‘‘વેળુવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તેન ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકા નામ કાળકા વુચ્ચન્તિ. પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો સુરામદેન મત્તો દિવાસેય્યં સુપિ. પરિજનોપિસ્સ ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ. અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો અભિમુખો આગચ્છતિ. તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દસ્સામી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા ‘‘ઇમાય મમ કાળકાય જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસનઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તં તતો પભુતિ ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ સઙ્ખં ગતં.

સભિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સાતિ સભિયોતિ તસ્સ નામં, પરિબ્બાજકોતિ બાહિર પબ્બજ્જં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. પુરાણસાલોહિતાય દેવતાયાતિ ન માતા ન પિતા, અપિચ ખો પનસ્સ માતા વિય પિતા વિય ચ હિતજ્ઝાસયત્તા સો દેવપુત્તો ‘‘પુરાણસાલોહિતા દેવતા’’તિ વુત્તો. પરિનિબ્બુતે કિર કસ્સપે ભગવતિ પતિટ્ઠિતે સુવણ્ણચેતિયે તયો કુલપુત્તા સમ્મુખસાવકાનં સન્તિકે પબ્બજિત્વા ચરિયાનુરૂપાનિ કમ્મટ્ઠાનાનિ ગહેત્વા પચ્ચન્તજનપદં ગન્ત્વા અરઞ્ઞાયતને સમણધમ્મં કરોન્તિ, અન્તરન્તરા ચ ચેતિયવન્દનત્થાય ધમ્મસ્સવનત્થાય ચ નગરં ગચ્છન્તિ. અપરેન ચ સમયેન તાવતકમ્પિ અરઞ્ઞે વિપ્પવાસં અરોચયમાના તત્થેવ અપ્પમત્તા વિહરિંસુ, એવં વિહરન્તાપિ ન ચ કિઞ્ચિ વિસેસં અધિગમિંસુ. તતો નેસં અહોસિ – ‘‘મયં પિણ્ડાય ગચ્છન્તા જીવિતે સાપેક્ખા હોમ, જીવિતે સાપેક્ખેન ચ ન સક્કા લોકુત્તરધમ્મો અધિગન્તું, પુથુજ્જનકાલકિરિયાપિ દુક્ખા, હન્દ મયં નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા પબ્બતં અભિરુય્હ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખા સમણધમ્મં કરોમા’’તિ. તે તથા અકંસુ.

અથ નેસં મહાથેરો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા તદહેવ છળભિઞ્ઞાપરિવારં અરહત્તં સચ્છાકાસિ. સો ઇદ્ધિયા હિમવન્તં ગન્ત્વા અનોતત્તે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરૂસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પુન અઞ્ઞમ્પિ પદેસં ગન્ત્વા પત્તં પૂરેત્વા અનોતત્તઉદકઞ્ચ નાગલતાદન્તપોણઞ્ચ ગહેત્વા તેસં સન્તિકં આગન્ત્વા આહ – ‘‘પસ્સથાવુસો મમાનુભાવં, અયં ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતો, ઇદં હિમવન્તતો ઉદકદન્તપોણં આભતં, ઇમં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોથ, એવાહં તુમ્હે સદા ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. તે તં સુત્વા આહંસુ – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, કતકિચ્ચા, તુમ્હેહિ સહ સલ્લાપમત્તમ્પિ અમ્હાકં પપઞ્ચો, મા દાનિ તુમ્હે પુન અમ્હાકં સન્તિકં આગમિત્થા’’તિ. સો કેનચિ પરિયાયેન તે સમ્પટિચ્છાપેતું અસક્કોન્તો પક્કામિ.

તતો તેસં એકો દ્વીહતીહચ્ચયેન પઞ્ચાભિઞ્ઞો અનાગામી અહોસિ. સોપિ તથેવ અકાસિ, ઇતરેન ચ પટિક્ખિત્તો તથેવ અગમાસિ. સો તં પટિક્ખિપિત્વા વાયમન્તો પબ્બતં આરુહનદિવસતો સત્તમે દિવસે કિઞ્ચિ વિસેસં અનધિગન્ત્વાવ કાલકતો દેવલોકે નિબ્બત્તિ. ખીણાસવત્થેરોપિ તં દિવસમેવ પરિનિબ્બાયિ, અનાગામી સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જિ. દેવપુત્તો છસુ કામાવચરદેવલોકેસુ અનુલોમપટિલોમેન દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે દેવલોકા ચવિત્વા અઞ્ઞતરિસ્સા પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સા કિર અઞ્ઞતરસ્સ ખત્તિયસ્સ ધીતા, તં માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં ધીતા સમયન્તરં જાનાતૂ’’તિ એકસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નિય્યાતેસું. તસ્સેકો અન્તેવાસિકો પરિબ્બાજકો તાય સદ્ધિં વિપ્પટિપજ્જિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તં ગબ્ભિનિં દિસ્વા પરિબ્બાજિકા નિક્કડ્ઢિંસુ. સા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે સભાયં વિજાયિ, તેનસ્સ ‘‘સભિયો’’ત્વેવ નામં અકાસિ. સોપિ સભિયો વડ્ઢિત્વા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા નાનાસત્થાનિ ઉગ્ગહેત્વા મહાવાદી હુત્વા વાદક્ખિત્તતાય સકલજમ્બુદીપે વિચરન્તો અત્તનો સદિસં વાદિં અદિસ્વા નગરદ્વારે અસ્સમં કારાપેત્વા ખત્તિયકુમારાદયો સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો તત્થ વસતિ.

અથ ભગવા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં આગન્ત્વા વેળુવને વિહરતિ કલન્દકનિવાપે. સભિયો પન બુદ્ધુપ્પાદં ન જાનાતિ. અથ સો સુદ્ધાવાસબ્રહ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘ઇમાહં વિસેસં કસ્સાનુભાવેન પત્તો’’તિ આવજ્જેન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સમણધમ્મકિરિયં તે ચ સહાયે અનુસ્સરિત્વા ‘‘તેસુ એકો પરિનિબ્બુતો, એકો ઇદાનિ કત્થા’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘દેવલોકા ચવિત્વા જમ્બુદીપે ઉપ્પન્નો બુદ્ધુપ્પાદમ્પિ ન જાનાતી’’તિ ઞત્વા ‘‘હન્દ નં બુદ્ધુપસેવનાય નિયોજેમી’’તિ વીસતિ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા રત્તિભાગે તસ્સ અસ્સમમાગમ્મ આકાસે ઠત્વા ‘‘સભિય, સભિયા’’તિ પક્કોસિ. સો નિદ્દાયમાનો તિક્ખત્તું તં સદ્દં સુત્વા નિક્ખમ્મ ઓભાસં દિસ્વા પઞ્જલિકો અટ્ઠાસિ. તતો તં બ્રહ્મા આહ – ‘‘અહં સભિય તવત્થાય વીસતિ પઞ્હે આહરિં, તે ત્વં ઉગ્ગણ્હ. યો ચ તે સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે પઞ્હે પુટ્ઠો બ્યાકરોતિ, તસ્સ સન્તિકે બ્રહ્મચરિયં ચરેય્યાસી’’તિ. ઇમં દેવપુત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પુરાણસાલોહિતાય દેવતાય પઞ્હા ઉદ્દિટ્ઠા હોન્તી’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠાતિ ઉદ્દેસમત્તેનેવ વુત્તા, ન વિભઙ્ગેન.

એવં વુત્તે ચ ને સભિયો એકવચનેનેવ પદપટિપાટિયા ઉગ્ગહેસિ. અથ સો બ્રહ્મા જાનન્તોપિ તસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં નાચિક્ખિ. ‘‘અત્થં ગવેસમાનો પરિબ્બાજકો સયમેવ સત્થારં ઞસ્સતિ. ઇતો બહિદ્ધા ચ સમણબ્રાહ્મણાનં તુચ્છભાવ’’ન્તિ ઇમિના પનાધિપ્પાયેન એવમાહ – ‘‘યો તે સભિય…પે… ચરેય્યાસી’’તિ. થેરગાથાસુ પન ચતુક્કનિપાતે સભિયત્થેરાપદાનં વણ્ણેન્તા ભણન્તિ ‘‘સા ચસ્સ માતા અત્તનો વિપ્પટિપત્તિં ચિન્તેત્વા તં જિગુચ્છમાના ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્ના, તાય બ્રહ્મદેવતાય તે પઞ્હા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ.

યે તેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બાનં ઉદ્દેસપચ્ચુદ્દેસો. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જૂપગમનેન લોકસમ્મુતિયા ચ સમણા ચેવ બ્રાહ્મણા ચ. સઙ્ઘિનોતિ ગણવન્તો. ગણિનોતિ સત્થારો, ‘‘સબ્બઞ્ઞુનો મય’’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞાતારો. ગણાચરિયાતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદિવસેન પબ્બજિતગહટ્ઠગણસ્સ આચરિયા. ઞાતાતિ અભિઞ્ઞાતા, વિસ્સુતા પાકટાતિ વુત્તં હોતિ. યસસ્સિનોતિ લાભપરિવારસમ્પન્ના. તિત્થકરાતિ તેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તેહિ ઓતરિતબ્બાનં ઓગાહિતબ્બાનં દિટ્ઠિતિત્થાનં કત્તારો. સાધુસમ્મતા બહુજનસ્સાતિ ‘‘સાધવો એતે સન્તો સપ્પુરિસા’’તિ એવં બહુજનસ્સ સમ્મતા.

સેય્યથિદન્તિ કતમે તેતિ ચે-ઇચ્ચેતસ્મિં અત્થે નિપાતો. પૂરણોતિ નામં, કસ્સપોતિ ગોત્તં. સો કિર જાતિયા દાસો, દાસસતં પૂરેન્તો જાતો. તેનસ્સ ‘‘પૂરણો’’તિ નામમકંસુ. પલાયિત્વા પન નગ્ગેસુ પબ્બજિત્વા ‘‘કસ્સપો અહ’’ન્તિ ગોત્તં ઉદ્દિસિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ પચ્ચઞ્ઞાસિ. મક્ખલીતિ નામં, ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિપિ વુચ્ચતિ. સોપિ કિર જાતિયા દાસો એવ, પલાયિત્વા પબ્બજિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ પચ્ચઞ્ઞાસિ. અજિતોતિ નામં, અપ્પિચ્છતાય કેસકમ્બલં ધારેતિ, તેન કેસકમ્બલોતિપિ વુચ્ચતિ, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. પકુધોતિ નામં, કચ્ચાયનોતિ ગોત્તં. અપ્પિચ્છવસેન ઉદકે જીવસઞ્ઞાય ચ ન્હાનમુખધોવનાદિ પટિક્ખિત્તો, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. સઞ્ચયોતિ નામં, બેલટ્ઠો પનસ્સ પિતા, તસ્મા બેલટ્ઠપુત્તોતિ વુચ્ચતિ, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. નિગણ્ઠોતિ પબ્બજ્જાનામેન, નાટપુત્તોતિ પિતુનામેન વુચ્ચતિ. નાટોતિ કિર નામસ્સ પિતા, તસ્સ પુત્તોતિ નાટપુત્તો, સોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પચ્ચઞ્ઞાસિ. સબ્બેપિ પઞ્ચસતપઞ્ચસતસિસ્સપરિવારા અહેસું. તેતિ તે છ સત્થારો. તે પઞ્હેતિ તે વીસતિ પઞ્હે. તેતિ તે છ સત્થારો. ન સમ્પાયન્તીતિ ન સમ્પાદેન્તિ. કોપન્તિ ચિત્તચેતસિકાનં આવિલભાવં. દોસન્તિ પદુટ્ઠચિત્તતં, તદુભયમ્પેતં મન્દતિક્ખભેદસ્સ કોધસ્સેવાધિવચનં. અપ્પચ્ચયન્તિ અપ્પતીતતા, દોમનસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. પાતુકરોન્તીતિ કાયવચીવિકારેન પકાસેન્તિ, પાકટં કરોન્તિ.

હીનાયાતિ ગહટ્ઠભાવાય. ગહટ્ઠભાવો હિ પબ્બજ્જં ઉપનિધાય સીલાદિગુણહીનતો હીનકામસુખપટિસેવનતો વા ‘‘હીનો’’તિ વુચ્ચતિ. ઉચ્ચા પબ્બજ્જા. આવત્તિત્વાતિ ઓસક્કિત્વા. કામે પરિભુઞ્જેય્યન્તિ કામે પટિસેવેય્યં. ઇતિ કિરસ્સ સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાનમ્પિ પબ્બજિતાનં તુચ્છકત્તં દિસ્વા અહોસિ. ઉપ્પન્નપરિવિતક્કવસેનેવ ચ આગન્ત્વા પુનપ્પુનં વીમંસમાનસ્સ અથ ખો સભિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયમ્પિ ખો સમણો’’તિ ચ ‘‘યેપિ ખો તે ભોન્તો’’તિ ચ ‘‘સમણો ખો દહરોતિ ન ઉઞ્ઞાતબ્બો’’તિ ચાતિ એવમાદિ. તત્થ જિણ્ણાતિઆદીનિ પદાનિ વુત્તનયાનેવ. થેરાતિ અત્તનો સમણધમ્મે થિરભાવપ્પત્તા. રત્તઞ્ઞૂતિ રતનઞ્ઞૂ, ‘‘નિબ્બાનરતનં જાનામ મય’’ન્તિ એવં સકાય પટિઞ્ઞાય લોકેનાપિ સમ્મતા, બહુરત્તિવિદૂ વા. ચિરં પબ્બજિતાનં એતેસન્તિ ચિરપબ્બજિતા. ન ઉઞ્ઞાતબ્બોતિ ન અવજાનિતબ્બો, ન નીચં કત્વા જાનિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ન પરિભોતબ્બોતિ ન પરિભવિતબ્બો, ‘‘કિમેસ ઞસ્સતી’’તિ એવં ન ગહેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

૫૧૬. કઙ્ખી વેચિકિચ્છીતિ સભિયો ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદમાનો એવં ભગવતો રૂપસમ્પત્તિદમૂપસમસૂચિતં સબ્બઞ્ઞુતં સમ્ભાવયમાનો વિગતુદ્ધચ્ચો હુત્વા આહ – ‘‘કઙ્ખી વેચિકિચ્છી’’તિ. તત્થ ‘‘લભેય્યં નુ ખો ઇમેસં બ્યાકરણ’’ન્તિ એવં પઞ્હાનં બ્યાકરણકઙ્ખાય કઙ્ખી. ‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સિમસ્સ ચ પઞ્હસ્સ અત્થો’’તિ એવં વિચિકિચ્છાય વેચિકિચ્છી. દુબ્બલવિચિકિચ્છાય વા તેસં પઞ્હાનં અત્થે કઙ્ખનતો કઙ્ખી, બલવતિયા વિચિનન્તો કિચ્છતિયેવ, ન સક્કોતિ સન્નિટ્ઠાતુન્તિ વેચિકિચ્છી. અભિકઙ્ખમાનોતિ અતિવિય પત્થયમાનો. તેસન્તકરોતિ તેસં પઞ્હાનં અન્તકરો. ભવન્તોવ એવં ભવાહીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્હે મે પુટ્ઠો…પે… બ્યાકરોહિ મે’’તિ. તત્થ પઞ્હે મેતિ પઞ્હે મયા. પુટ્ઠોતિ પુચ્છિતો. અનુપુબ્બન્તિ પઞ્હપટિપાટિયા અનુધમ્મન્તિ અત્થાનુરૂપં પાળિં આરોપેન્તો. બ્યાકરોહિ મેતિ મય્હં બ્યાકરોહિ.

૫૧૭. દૂરતોતિ સો કિર ઇતો ચિતો ચાહિણ્ડન્તો સત્તયોજનસતમગ્ગતો આગતો. તેનાહ – ભગવા ‘‘દૂરતો આગતોસી’’તિ, કસ્સપસ્સ ભગવતો વા સાસનતો આગતત્તા ‘‘દૂરતો આગતોસી’’તિ નં આહ.

૫૧૮. પુચ્છ મન્તિ ઇમાય પનસ્સ ગાથાય સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેતિ. તત્થ મનસિચ્છસીતિ મનસા ઇચ્છસિ.

યં વતાહન્તિ યં વત અહં. અત્તમનોતિ પીતિપામોજ્જસોમનસ્સેહિ ફુટચિત્તો. ઉદગ્ગોતિ કાયેન ચિત્તેન ચ અબ્ભુન્નતો. ઇદં પન પદં ન સબ્બપાઠેસુ અત્થિ. ઇદાનિ યેહિ ધમ્મેહિ અત્તમનો, તે દસ્સેન્તો આહ – ‘‘પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો’’તિ.

૫૧૯. કિં પત્તિનન્તિ કિં પત્તં કિમધિગતં. સોરતન્તિ સુવૂપસન્તં. ‘‘સુરત’’ન્તિપિ પાઠો, સુટ્ઠુ ઉપરતન્તિ અત્થો. દન્તન્તિ દમિતં. બુદ્ધોતિ વિબુદ્ધો, બુદ્ધબોદ્ધબ્બો વા. એવં સભિયો એકેકાય ગાથાય ચત્તારો ચત્તારો કત્વા પઞ્ચહિ ગાથાહિ વીસતિ પઞ્હે પુચ્છિ. ભગવા પનસ્સ એકમેકં પઞ્હં એકમેકાય ગાથાય કત્વા અરહત્તનિકૂટેનેવ વીસતિયા ગાથાહિ બ્યાકાસિ.

૫૨૦. તત્થ યસ્મા ભિન્નકિલેસો પરમત્થભિક્ખુ, સો ચ નિબ્બાનપ્પત્તો હોતિ, તસ્મા અસ્સ ‘‘કિં પત્તિનમાહુ ભિક્ખુન’’ન્તિ ઇમં પઞ્હં બ્યાકરોન્તો ‘‘પજ્જેના’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો અત્તના ભાવિતેન મગ્ગેન પરિનિબ્બાનગતો કિલેસપરિનિબ્બાનં પત્તો, પરિનિબ્બાનગતત્તા એવ ચ વિતિણ્ણકઙ્ખો વિપત્તિસમ્પત્તિહાનિબુદ્ધિઉચ્છેદસસ્સતઅપુઞ્ઞપુઞ્ઞભેદં વિભવઞ્ચ ભવઞ્ચ વિપ્પહાય, મગ્ગવાસં વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવોતિ ચ એતેસં થુતિવચનાનં અરહો, સો ભિક્ખૂતિ.

૫૨૧. યસ્મા પન વિપ્પટિપત્તિતો સુટ્ઠુ ઉપરતભાવેન નાનપ્પકારકિલેસવૂપસમેન ચ સોરતો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બત્થ ઉપેક્ખકો’’તિઆદિના નયેન દુતિયપઞ્હબ્યાકરણમાહ. તસ્સત્થો – યો સબ્બત્થ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ, ન દુમ્મનો’’તિ એવં પવત્તાય છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો, વેપુલ્લપ્પત્તાય સતિયા સતિમા, ન સો હિંસતિ નેવ હિંસતિ કઞ્ચિ તસથાવરાદિભેદં સત્તં સબ્બલોકે સબ્બસ્મિમ્પિ લોકે, તિણ્ણોઘત્તા તિણ્ણો, સમિતપાપત્તા સમણો, આવિલસઙ્કપ્પપ્પહાના અનાવિલો. યસ્સ ચિમે રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતસઙ્ખાતા સત્તુસ્સદા કેચિ ઓળારિકા વા સુખુમા વા ન સન્તિ, સો ઇમાય ઉપેક્ખાવિહારિતાય સતિવેપુલ્લતાય અહિંસકતાય ચ વિપ્પટિપત્તિતો સુટ્ઠુ ઉપરતભાવેન ઇમિના ઓઘાદિનાનપ્પકારકિલેસવૂપસમેન ચ સોરતોતિ.

૫૨૨. યસ્મા ચ ભાવિતિન્દ્રિયો નિબ્ભયો નિબ્બિકારો દન્તો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સિન્દ્રિયાની’’તિ ગાથાય તતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – યસ્સ ચક્ખાદીનિ છળિન્દ્રિયાનિ ગોચરભાવનાય અનિચ્ચાદિતિલક્ખણં આરોપેત્વા વાસનાભાવનાય સતિસમ્પજઞ્ઞગન્ધં ગાહાપેત્વા ચ ભાવિતાનિ, તાનિ ચ ખો યથા અજ્ઝત્તં ગોચરભાવનાય, એવં પન બહિદ્ધા ચ સબ્બલોકેતિ યત્થ યત્થ ઇન્દ્રિયાનં વેકલ્લતા વેકલ્લતાય વા સમ્ભવો, તત્થ તત્થ નાભિજ્ઝાદિવસેન ભાવિતાનીતિ એવં નિબ્બિજ્ઝ ઞત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા ઇમં પરઞ્ચ લોકં સકસન્તતિક્ખન્ધલોકં પરસન્તતિક્ખન્ધલોકઞ્ચ અદન્ધમરણં મરિતુકામો કાલં કઙ્ખતિ, જીવિતક્ખયકાલં આગમેતિ પતિમાનેતિ, ન ભાયતિ મરણસ્સ. યથાહ થેરો –

‘‘મરણે મે ભયં નત્થિ, નિકન્તિ નત્થિ જીવિતે’’; (થેરગા. ૨૦);

‘‘નાભિકઙ્ખામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૦૬);

ભાવિતો સ દન્તોતિ એવં ભાવિતિન્દ્રિયો સો દન્તોતિ.

૫૨૩. યસ્મા પન બુદ્ધો નામ બુદ્ધિસમ્પન્નો કિલેસનિદ્દા વિબુદ્ધો ચ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કપ્પાની’’તિ ગાથાય ચતુત્થપઞ્હં બ્યાકાસિ. તત્થ કપ્પાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો. તા હિ તથા તથા વિકપ્પનતો ‘‘કપ્પાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિચેય્યાતિ અનિચ્ચાદિભાવેન સમ્મસિત્વા. કેવલાનીતિ સકલાનિ. સંસારન્તિ યો ચાયં –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

એવં ખન્ધાદિપટિપાટિસઙ્ખાતો સંસારો, તં સંસારઞ્ચ કેવલં વિચેય્ય. એત્તાવતા ખન્ધાનં મૂલભૂતેસુ કમ્મકિલેસેસુ ખન્ધેસુ ચાતિ એવં તીસુપિ વટ્ટેસુ વિપસ્સનં આહ. દુભયં ચુતૂપપાતન્તિ સત્તાનં ચુતિં ઉપપાતન્તિ ઇમઞ્ચ ઉભયં વિચેય્ય ઞત્વાતિ અત્થો. એતેન ચુતૂપપાતઞાણં આહ. વિગતરજમનઙ્ગણં વિસુદ્ધન્તિ રાગાદિરજાનં વિગમા અઙ્ગણાનં અભાવા મલાનઞ્ચ વિગમા વિગતરજમનઙ્ગણં વિસુદ્ધં. પત્તં જાતિખયન્તિ નિબ્બાનં પત્તં. તમાહુ બુદ્ધન્તિ તં ઇમાય લોકુત્તરવિપસ્સનાય ચુતૂપપાતઞાણભેદાય બુદ્ધિયા સમ્પન્નત્તા ઇમાય ચ વિગતરજાદિતાય કિલેસનિદ્દા વિબુદ્ધત્તા તાય પટિપદાય જાતિક્ખયં પત્તં બુદ્ધમાહુ.

અથ વા કપ્પાનિ વિચેય્ય કેવલાનીતિ ‘‘અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે અમુત્રાસિ’’ન્તિઆદિના (ઇતિવુ. ૯૯; પારા. ૧૨) નયેન વિચિનિત્વાતિ અત્થો. એતેન પઠમવિજ્જમાહ. સંસારં દુભયં ચુતૂપપાતન્તિ સત્તાનં ચુતિં ઉપપાતન્તિ ઇમઞ્ચ ઉભયં સંસારં ‘‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા’’તિઆદિના નયેન વિચિનિત્વાતિ અત્થો. એતેન દુતિયવિજ્જમાહ. અવસેસેન તતિયવિજ્જમાહ. આસવક્ખયઞાણેન હિ વિગતરજાદિતા ચ નિબ્બાનપ્પત્તિ ચ હોતીતિ. તમાહુ બુદ્ધન્તિ એવં વિજ્જત્તયભેદબુદ્ધિસમ્પન્નં તં બુદ્ધમાહૂતિ.

૫૨૫. એવં પઠમગાથાય વુત્તપઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા દુતિયગાથાય વુત્તપઞ્હેસુપિ યસ્મા બ્રહ્મભાવં સેટ્ઠભાવં પત્તો પરમત્થબ્રાહ્મણો બાહિતસબ્બપાપો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘બાહિત્વા’’તિ ગાથાય પઠમં પઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – યો ચતુત્થમગ્ગેન બાહિત્વા સબ્બપાપકાનિ ઠિતત્તો, ઠિતો ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. બાહિતપાપત્તા એવ ચ વિમલો, વિમલભાવં બ્રહ્મભાવં સેટ્ઠભાવં પત્તો, પટિપ્પસ્સદ્ધસમાધિવિક્ખેપકરકિલેસમલેન અગ્ગફલસમાધિના સાધુસમાહિતો, સંસારહેતુસમતિક્કમેન સંસારમતિચ્ચ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચતાય કેવલી, સો તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનિસ્સિતત્તા અસિતો, લોકધમ્મેહિ નિબ્બિકારત્તા ‘‘તાદી’’તિ ચ પવુચ્ચતિ. એવં થુતિરહો સ બ્રહ્મા સો બ્રાહ્મણોતિ.

૫૨૬. યસ્મા પન સમિતપાપતાય સમણો, ન્હાતપાપતાય ન્હાતકો, આગૂનં અકરણેન ચ નાગોતિ પવુચ્ચતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો તતો અપરાહિ તીહિ ગાથાહિ તયો પઞ્હે બ્યાકાસિ. તત્થ સમિતાવીતિ અરિયમગ્ગેન કિલેસે સમેત્વા ઠિતો. સમણો પવુચ્ચતે તથત્તાતિ તથારૂપો સમણો પવુચ્ચતીતિ. એત્તાવતા પઞ્હો બ્યાકતો હોતિ, સેસં તસ્મિં સમણે સભિયસ્સ બહુમાનજનનત્થં થુતિવચનં. યો હિ સમિતાવી, સો પુઞ્ઞપાપાનં અપટિસન્ધિકરણેન પહાય પુઞ્ઞપાપં રજાનં વિગમેન વિરજો, અનિચ્ચાદિવસેન ઞત્વા ઇમં પરઞ્ચ લોકં જાતિમરણં ઉપાતિવત્તો તાદિ ચ હોતિ.

૫૨૭. નિન્હાય…પે… ન્હાતકોતિ એત્થ પન યો અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસઙ્ખાતે સબ્બસ્મિમ્પિ આયતનલોકે અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન ઉપ્પત્તિરહાનિ સબ્બપાપકાનિ મગ્ગઞાણેન નિન્હાય ધોવિત્વા તાય નિન્હાતપાપકતાય તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પેહિ કપ્પિયેસુ દેવમનુસ્સેસુ કપ્પં ન એતિ, તં ન્હાતકમાહૂતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૫૨૮. ચતુત્થગાથાયપિ આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકેતિ યો લોકે અપ્પમત્તકમ્પિ પાપસઙ્ખાતં આગું ન કરોતિ, નાગો પવુચ્ચતે તથત્તાતિ. એત્તાવતા પઞ્હો બ્યાકતો હોતિ, સેસં પુબ્બનયેનેવ થુતિવચનં. યો હિ મગ્ગેન પહીનઆગુત્તા આગું ન કરોતિ, સો કામયોગાદિકે સબ્બયોગે દસસઞ્ઞોજનભેદાનિ ચ સબ્બબન્ધનાનિ વિસજ્જ જહિત્વા સબ્બત્થ ખન્ધાદીસુ કેનચિ સઙ્ગેન ન સજ્જતિ, દ્વીહિ ચ વિમુત્તીહિ વિમુત્તો, તાદિ ચ હોતીતિ.

૫૩૦. એવં દુતિયગાથાય વુત્તપઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા તતિયગાથાય વુત્તપઞ્હેસુપિ યસ્મા ‘‘ખેત્તાની’’તિ આયતનાનિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘ચક્ખુપેતં ચક્ખાયતનંપેતં…પે… ખેત્તમ્પેતં વત્થુપેત’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૯૬-૫૯૮). તાનિ વિજેય્ય વિજેત્વા અભિભવિત્વા, વિચેય્ય વા અનિચ્ચાદિભાવેન વિચિનિત્વા ઉપપરિક્ખિત્વા કેવલાનિ અનવસેસાનિ, વિસેસતો પન સઙ્ગહેતુભૂતં દિબ્બં માનુસકઞ્ચ બ્રહ્મખેત્તં, યં દિબ્બં દ્વાદસાયતનભેદં તથા માનુસકઞ્ચ, યઞ્ચ બ્રહ્મખેત્તં છળાયતને ચક્ખાયતનાદિદ્વાદસાયતનભેદં, તં સબ્બમ્પિ વિજેય્ય વિચેય્ય વા. યતો યદેતં સબ્બેસં ખેત્તાનં મૂલબન્ધનં અવિજ્જાભવતણ્હાદિ, તસ્મા સબ્બખેત્તમૂલબન્ધના પમુત્તો. એવમેતેસં ખેત્તાનં વિજિતત્તા વિચિનિતત્તા વા ખેત્તજિનો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘ખેત્તાની’’તિ ઇમાય ગાથાય પઠમપઞ્હં બ્યાકાસિ. તત્થ કેચિ ‘‘કમ્મં ખેત્તં, વિઞ્ઞાણં બીજં, તણ્હા સ્નેહો’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૭) વચનતો કમ્માનિ ખેત્તાનીતિ વદન્તિ. દિબ્બં માનુસકઞ્ચ બ્રહ્મખેત્તન્તિ એત્થ ચ દેવૂપગં કમ્મં દિબ્બં, મનુસ્સૂપગં કમ્મં માનુસકં, બ્રહ્મૂપગં કમ્મં બ્રહ્મખેત્તન્તિ વણ્ણયન્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૫૩૧. યસ્મા પન સકટ્ઠેન કોસસદિસત્તા ‘‘કોસાની’’તિ કમ્માનિ વુચ્ચન્તિ, તેસઞ્ચ લુનના સમુચ્છેદના કુસલો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કોસાની’’તિ ગાથાય દુતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – લોકિયલોકુત્તરવિપસ્સનાય વિસયતો કિચ્ચતો ચ અનિચ્ચાદિભાવેન કુસલાકુસલકમ્મસઙ્ખાતાનિ કોસાનિ વિચેય્ય કેવલાનિ, વિસેસતો પન સઙ્ગહેતુભૂતં અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતનાભેદં દિબ્બં માનુસકઞ્ચ નવમહગ્ગતકુસલચેતનાભેદઞ્ચ બ્રહ્મકોસં વિચેય્ય. તતો ઇમાય મગ્ગભાવનાય અવિજ્જાભવતણ્હાદિભેદા સબ્બકોસાનં મૂલબન્ધના પમુત્તો, એવમેતેસં કોસાનં લુનના ‘‘કુસલો’’તિ પવુચ્ચતિ, તથત્તા તાદી ચ હોતીતિ. અથ વા સત્તાનં ધમ્માનઞ્ચ નિવાસટ્ઠેન અસિકોસસદિસત્તા ‘‘કોસાની’’તિ તયો ભવા દ્વાદસાયતનાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ. એવમેત્થ યોજના કાતબ્બા.

૫૩૨. યસ્મા ચ ન કેવલં પણ્ડતીતિ ઇમિનાવ ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુચ્ચતિ, અપિચ ખો પન પણ્ડરાનિ ઇતો ઉપગતો પવિચયપઞ્ઞાય અલ્લીનોતિપિ ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘દુભયાની’’તિ ગાથાય તતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચાતિ એવં ઉભયાનિ અનિચ્ચાદિભાવેન વિચેય્ય. પણ્ડરાનીતિ આયતનાનિ. તાનિ હિ પકતિપરિસુદ્ધત્તા રુળ્હિયા ચ એવં વુચ્ચન્તિ, તાનિ વિચેય્ય ઇમાય પટિપત્તિયા નિદ્ધન્તમલત્તા સુદ્ધિપઞ્ઞો પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતિ તથત્તા, યસ્મા તાનિ પણ્ડરાનિ પઞ્ઞાય ઇતો હોતિ, સેસમસ્સ થુતિવચનં. સો હિ પાપપુઞ્ઞસઙ્ખાતં કણ્હસુક્કં ઉપાતિવત્તો તાદી ચ હોતિ, તસ્મા એવં થુતો.

૫૩૩. યસ્મા પન ‘‘મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, તેન ઞાણેન સમન્નાગતો મુની’’તિ વુત્તં, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અસતઞ્ચા’’તિ ગાથાય ચતુત્થપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – ય્વાયં અકુસલકુસલપ્પભેદો અસતઞ્ચ સતઞ્ચ ધમ્મો, તં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધાતિ ઇમસ્મિં સબ્બલોકે પવિચયઞાણેન અસતઞ્ચ સતઞ્ચ ઞત્વા ધમ્મં તસ્સ ઞાતત્તા એવ રાગાદિભેદતો સત્તવિધં સઙ્ગં તણ્હાદિટ્ઠિભેદતો દુવિધં જાલઞ્ચ અતિચ્ચ અતિક્કમિત્વા ઠિતો. સો તેન મોનસઙ્ખાતેન પવિચયઞાણેન સમન્નાગતત્તા મુનિ. દેવમનુસ્સેહિ પૂજનીયોતિ ઇદં પનસ્સ થુતિવચનં. સો હિ ખીણાસવમુનિત્તા દેવમનુસ્સાનં પૂજારહો હોતિ, તસ્મા એવં થુતો.

૫૩૫. એવં તતિયગાથાય વુત્તપઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા ચતુત્થગાથાય વુત્તપઞ્હેસુપિ યસ્મા યો ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ કિલેસક્ખયં કરોન્તો ગતો, સો પરમત્થતો વેદગૂ નામ હોતિ. યો ચ સબ્બસમણબ્રાહ્મણાનં સત્થસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ, તાયેવ મગ્ગભાવનાય કિચ્ચતો અનિચ્ચાદિવસેન વિચેય્ય. તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન તમેવ સબ્બં વેદમતિચ્ચ યા વેદપચ્ચયા વા અઞ્ઞથા વા ઉપ્પજ્જન્તિ વેદના, તાસુ સબ્બવેદનાસુ વીતરાગો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં પત્તિન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘વેદાની’’તિ ગાથાય પઠમપઞ્હં બ્યાકાસિ. યસ્મા વા યો પવિચયપઞ્ઞાય વેદાનિ વિચેય્ય, તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન સબ્બં વેદમતિચ્ચ વત્તતિ, સો સત્થસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ ગતો ઞાતો અતિક્કન્તો ચ હોતિ. યો વેદનાસુ વીતરાગો, સોપિ વેદનાસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ ગતો અતિક્કન્તો ચ હોતિ. વેદાનિ ગતોતિપિ વેદગૂ, તસ્મા તમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં પત્તિન’’ન્તિ અવત્વા ઇમાય ગાથાય પઠમપઞ્હં બ્યાકાસિ.

૫૩૬. યસ્મા પન દુતિયપઞ્હે ‘‘અનુવિદિતો’’તિ અનુબુદ્ધો વુચ્ચતિ, સો ચ અનુવિચ્ચ પપઞ્ચનામરૂપં અજ્ઝત્તં અત્તનો સન્તાને તણ્હામાનદિટ્ઠિભેદં પપઞ્ચં તપ્પચ્ચયા નામરૂપઞ્ચ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ અનુવિચ્ચ અનુવિદિત્વા, ન કેવલઞ્ચ અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા ચ રોગમૂલં, પરસન્તાને ચ ઇમસ્સ નામરૂપરોગસ્સ મૂલં અવિજ્જાભવતણ્હાદિં, તમેવ વા પપઞ્ચં અનુવિચ્ચ તાય ભાવનાય સબ્બેસં રોગાનં મૂલબન્ધના, સબ્બસ્મા વા રોગાનં મૂલબન્ધના, અવિજ્જાભવતણ્હાદિભેદા, તસ્મા એવ વા પપઞ્ચા પમુત્તો હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેન્તો ‘‘અનુવિચ્ચા’’તિ ગાથાય દુતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ.

૫૩૭. ‘‘કથઞ્ચ વીરિયવા’’તિ એત્થ પન યસ્મા યો અરિયમગ્ગેન સબ્બપાપકેહિ વિરતો, તથા વિરતત્તા ચ આયતિં અપટિસન્ધિતાય નિરયદુક્ખં અતિચ્ચ ઠિતો વીરિયવાસો વીરિયનિકેતો, સો ખીણાસવો ‘‘વીરિયવા’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિરતો’’તિ ગાથાય તતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. પધાનવા ધીરો તાદીતિ ઇમાનિ પનસ્સ થુતિવચનાનિ. સો હિ પધાનવા મગ્ગઝાનપધાનેન, ધીરો કિલેસારિવિદ્ધંસનસમત્થતાય, તાદી નિબ્બિકારતાય, તસ્મા એવં થુતો. સેસં યોજેત્વા વત્તબ્બં.

૫૩૮. ‘‘આજાનિયો કિન્તિ નામ હોતી’’તિ એત્થ પન યસ્મા પહીનસબ્બવઙ્કદોસો કારણાકારણઞ્ઞૂ અસ્સો વા હત્થી વા ‘‘આજાનિયો હોતી’’તિ લોકે વુચ્ચતિ, ન ચ તસ્સ સબ્બસો તે દોસા પહીના એવ, ખીણાસવસ્સ પન તે પહીના, તસ્મા સો ‘‘આજાનિયો’’તિ પરમત્થતો વત્તબ્બતં અરહતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સા’’તિ ગાથાય ચતુત્થપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચાતિ એવં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસઞ્ઞોજનસઙ્ખાતાનિ યસ્સ અસ્સુ લુનાનિ બન્ધનાનિ પઞ્ઞાસત્થેન છિન્નાનિ પદાલિતાનિ. સઙ્ગમૂલન્તિ યાનિ તેસુ તેસુ વત્થૂસુ સઙ્ગસ્સ સજ્જનાય અનતિક્કમનાય મૂલં હોન્તિ, અથ વા યસ્સ અસ્સુ લુનાનિ રાગાદીનિ બન્ધનાનિ યાનિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ સઙ્ગમૂલાનિ હોન્તિ, સો સબ્બસ્મા સઙ્ગાનં મૂલભૂતા સબ્બસઙ્ગાનં વા મૂલભૂતા બન્ધના પમુત્તો ‘‘આજાનિયો’’તિ વુચ્ચતિ, તથત્તા તાદિ ચ હોતીતિ.

૫૪૦. એવં ચતુત્થગાથાય વુત્તપઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા પઞ્ચમગાથાય વુત્તપઞ્હેસુપિ યસ્મા યં છન્દજ્ઝેનમત્તેન અક્ખરચિન્તકા સોત્તિયં વણ્ણયન્તિ, વોહારમત્તસોત્તિયો સો. અરિયો પન બાહુસચ્ચેન નિસ્સુતપાપતાય ચ પરમત્થસોત્તિયો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં પત્તિન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘સુત્વા’’તિ ગાથાય પઠમપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – યો ઇમસ્મિં લોકે સુતમયપઞ્ઞાકિચ્ચવસેન સુત્વા કાતબ્બકિચ્ચવસેન વા સુત્વા વિપસ્સનૂપગં સબ્બધમ્મં અનિચ્ચાદિવસેન અભિઞ્ઞાય સાવજ્જાનવજ્જં યદત્થિ કિઞ્ચિ, ઇમાય પટિપદાય કિલેસે કિલેસટ્ઠાનિયે ચ ધમ્મે અભિભવિત્વા અભિભૂતિ સઙ્ખં ગતો, તં સુત્વા સબ્બધમ્મં અભિઞ્ઞાય લોકે સાવજ્જાનવજ્જં યદત્થિ કિઞ્ચિ, અભિભું સુતવત્તા સોત્તિયોતિ આહુ. યસ્મા ચ યો અકથંકથી કિલેસબન્ધનેહિ વિમુત્તો, રાગાદીહિ ઈઘેહિ અનીઘો ચ હોતિ સબ્બધિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ખન્ધાયતનાદીસુ, તસ્મા તં અકથંકથિં વિમુત્તં અનીઘં સબ્બધિ નિસ્સુતપાપકત્તાપિ ‘‘સોત્તિયો’’તિ આહૂતિ.

૫૪૧. યસ્મા પન હિતકામેન જનેન અરણીયતો અરિયો હોતિ, અભિગમનીયતોતિ અત્થો. તસ્મા યેહિ ગુણેહિ સો અરણીયો હોતિ, તે દસ્સેન્તા ‘‘છેત્વા’’તિ ગાથાય દુતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. તસ્સત્થો – ચત્તારિ આસવાનિ દ્વે ચ આલયાનિ પઞ્ઞાસત્થેન છેત્વા વિદ્વા વિઞ્ઞૂ વિભાવી ચતુમગ્ગઞાણી સો પુનબ્ભવવસેન ન ઉપેતિ ગબ્ભસેય્યં, કઞ્ચિ યોનિં ન ઉપગચ્છતિ, કામાદિભેદઞ્ચ સઞ્ઞં તિવિધં. કામગુણસઙ્ખાતઞ્ચ પઙ્કં પનુજ્જ પનુદિત્વા તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પાનં અઞ્ઞતરમ્પિ કપ્પં ન એતિ, એવં આસવચ્છેદાદિગુણસમન્નાગતં તમાહુ અરિયોતિ. યસ્મા વા પાપકેહિ આરકત્તા અરિયો હોતિ અનયે ચ અનિરીયના, તસ્મા તમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ઇમાય ગાથાય દુતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. આસવાદયો હિ પાપકા ધમ્મા અનયસમ્મતા, તે ચાનેન છિન્ના પનુન્ના, ન ચ તેહિ કમ્પતિ, ઇચ્ચસ્સ તે આરકા હોન્તિ, ન ચ તેસુ ઇરીયતિ તસ્મા આરકાસ્સ હોન્તિ પાપકા ધમ્માતિ ઇમિનાપત્થેન. અનયે ન ઇરીયતીતિ ઇમિનાપત્થેન તમાહુ અરિયોતિ ચ એવમ્પેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. ‘‘વિદ્વા સો ન ઉપેતિ ગબ્ભસેય્ય’’ન્તિ ઇદં પન ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે થુતિવચનમેવ હોતિ.

૫૪૨. ‘‘કથં ચરણવા’’તિ એત્થ પન યસ્મા ચરણેહિ પત્તબ્બં પત્તો ‘‘ચરણવા’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા તં દસ્સેન્તો ‘‘યો ઇધા’’તિ ગાથાય તતિયપઞ્હં બ્યાકાસિ. તત્થ યો ઇધાતિ યો ઇમસ્મિં સાસને. ચરણેસૂતિ સીલાદીસુ હેમવતસુત્તે (સુ. નિ. ૧૫૩ આદયો) વુત્તપન્નરસધમ્મેસુ. નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં. પત્તિપત્તોતિ પત્તબ્બં પત્તો. યો ચરણનિમિત્તં ચરણહેતુ ચરણપચ્ચયા પત્તબ્બં અરહત્તં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ચરણવા સોતિ સો ઇમાય ચરણેહિ પત્તબ્બપત્તિયા ચરણવા હોતીતિ. એત્તાવતા પઞ્હો બ્યાકતો હોતિ, સેસમસ્સ થુતિવચનં. યો હિ ચરણેહિ પત્તિપત્તો, સો કુસલો ચ હોતિ છેકો, સબ્બદા ચ આજાનાતિ નિબ્બાનધમ્મં, નિચ્ચં નિબ્બાનનિન્નચિત્તતાય સબ્બત્થ ચ ખન્ધાદીસુ ન સજ્જતિ. દ્વીહિ ચ વિમુત્તીહિ વિમુત્તચિત્તો હોતિ, પટિઘા યસ્સ ન સન્તીતિ.

૫૪૩. યસ્મા પન કમ્માદીનં પરિબ્બાજનેન પરિબ્બાજકો નામ હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘દુક્ખવેપક્ક’’ન્તિ ગાથાય ચતુત્થપઞ્હં બ્યાકાસિ. તત્થ વિપાકો એવ વેપક્કં, દુક્ખં વેપક્કમસ્સાતિ દુક્ખવેપક્કં. પવત્તિદુક્ખજનનતો સબ્બમ્પિ તેધાતુકકમ્મં વુચ્ચતિ. ઉદ્ધન્તિ અતીતં. અધોતિ અનાગતં. તિરિયં વાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નં. તઞ્હિ ન ઉદ્ધં ન અધો, તિરિયં ઉભિન્નઞ્ચ અન્તરા, તેન ‘‘મજ્ઝે’’તિ વુત્તં. પરિબ્બાજયિત્વાતિ નિક્ખામેત્વા નિદ્ધમેત્વા. પરિઞ્ઞચારીતિ પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દિત્વા ચરન્તો. અયં તાવ અપુબ્બપદવણ્ણના. અયં પન અધિપ્પાયયોજના – યો તિયદ્ધપરિયાપન્નમ્પિ દુક્ખજનકં યદત્થિ કિઞ્ચિ કમ્મં, તં સબ્બમ્પિ અરિયમગ્ગેન તણ્હાવિજ્જાસિનેહે સોસેન્તો અપટિસન્ધિજનકભાવકરણેન પરિબ્બાજયિત્વા તથા પરિબ્બાજિતત્તા એવ ચ તં કમ્મં પરિઞ્ઞાય ચરણતો પરિઞ્ઞચારી. ન કેવલઞ્ચ કમ્મમેવ, માયં માનમથોપિ લોભકોધં ઇમેપિ ધમ્મે પહાનપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞચારી, પરિયન્તમકાસિ નામરૂપં, નામરૂપસ્સ ચ પરિયન્તમકાસિ પરિબ્બાજેસિ ઇચ્ચેવત્થો. ઇમેસં કમ્માદીનં પરિબ્બાજનેન તં પરિબ્બાજકમાહુ. પત્તિપત્તન્તિ ઇદં પનસ્સ થુતિવચનં.

૫૪૪. એવં પઞ્હબ્યાકરણેન તુટ્ઠસ્સ પન સભિયસ્સ ‘‘યાનિ ચ તીણી’’તિઆદીસુ અભિત્થવનગાથાસુ ઓસરણાનીતિ ઓગહણાનિ તિત્થાનિ, દિટ્ઠિયોતિ અત્થો. તાનિ યસ્મા સક્કાયદિટ્ઠિયા સહ બ્રહ્મજાલે વુત્તદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનિ ગહેત્વા તેસટ્ઠિ હોન્તિ, યસ્મા ચ તાનિ અઞ્ઞતિત્થિયસમણાનં પવાદભૂતાનિ સત્થાનિ સિતાનિ ઉપદિસિતબ્બવસેન, ન ઉપ્પત્તિવસેન. ઉપ્પત્તિવસેન પન યદેતં ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ સઞ્ઞક્ખરં વોહારનામં, યા ચાયં મિચ્છાપરિવિતક્કાનુસ્સવાદિવસેન ‘‘એવરૂપેન અત્તના ભવિતબ્બ’’ન્તિ બાલાનં વિપરીતસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તદુભયનિસ્સિતાનિ તેસં વસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન અત્તપચ્ચક્ખાનિ. તાનિ ચ ભગવા વિનેય્ય વિનયિત્વા ઓઘતમગા ઓઘતમં ઓઘન્ધકારં અગા અતિક્કન્તો. ‘‘ઓઘન્તમગા’’તિપિ પાઠો, ઓઘાનં અન્તં અગા, તસ્મા આહ ‘‘યાનિ ચ તીણિ…પે… તમગા’’તિ.

૫૪૫. તતો પરં વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પારઞ્ચ નિબ્બાનં તપ્પત્તિયા દુક્ખાભાવતો તપ્પટિપક્ખતો ચ તં સન્ધાયાહ, ‘‘અન્તગૂસિ પારગૂ દુક્ખસ્સા’’તિ. અથ વા પારગૂ ભગવા નિબ્બાનં ગતત્તા, તં આલપન્તો આહ, ‘‘પારગૂ અન્તગૂસિ દુક્ખસ્સા’’તિ અયમેત્થ સમ્બન્ધો. સમ્મા ચ બુદ્ધો સામઞ્ચ બુદ્ધોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. તં મઞ્ઞેતિ તમેવ મઞ્ઞામિ, ન અઞ્ઞન્તિ અચ્ચાદરેન ભણતિ. જુતિમાતિ પરેસમ્પિ અન્ધકારવિધમનેન જુતિસમ્પન્નો. મુતિમાતિ અપરપ્પચ્ચયઞેય્યઞાણસમત્થાય મુતિયા પઞ્ઞાય સમ્પન્નો. પહૂતપઞ્ઞોતિ અનન્તપઞ્ઞો. ઇધ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમધિપ્પેતં. દુક્ખસ્સન્તકરાતિ આમન્તેન્તો આહ. અતારેસિ મન્તિ કઙ્ખાતો મં તારેસિ.

૫૪૬-૯. યં મેતિઆદિગાથાય નમક્કારકરણં ભણતિ. તત્થ કઙ્ખિત્તન્તિ વીસતિપઞ્હનિસ્સિતં અત્થં સન્ધાયાહ. સો હિ તેન કઙ્ખિતો અહોસિ. મોનપથેસૂતિ ઞાણપથેસુ. વિનળીકતાતિ વિગતનળા કતા, ઉચ્છિન્નાતિ વુત્તં હોતિ. નાગ નાગસ્સાતિ એકં આમન્તનવચનં, એકસ્સ ‘‘ભાસતો અનુમોદન્તી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘ધમ્મદેસન’’ન્તિ પાઠસેસો. સબ્બે દેવાતિ આકાસટ્ઠા ચ ભૂમટ્ઠા ચ. નારદપબ્બતાતિ તેપિ કિર દ્વે દેવગણા પઞ્ઞવન્તો, તેપિ અનુમોદન્તીતિ સબ્બં પસાદેન ચ નમક્કારકરણં ભણતિ.

૫૫૦-૫૩. અનુમોદનારહં બ્યાકરણસમ્પદં સુત્વા ‘‘નમો તે’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા આહ. પુરિસાજઞ્ઞાતિ પુરિસેસુ જાતિસમ્પન્નં. પટિપુગ્ગલોતિ પટિભાગો પુગ્ગલો તુવં બુદ્ધો ચતુસચ્ચપટિવેધેન, સત્થા અનુસાસનિયા સત્થવાહતાય ચ, મારાભિભૂ ચતુમારાભિભવેન, મુનિ બુદ્ધમુનિ. ઉપધીતિ ખન્ધકિલેસકામગુણાભિસઙ્ખારભેદા ચત્તારો. વગ્ગૂતિ અભિરૂપં. પુઞ્ઞે ચાતિ લોકિયે ન લિમ્પસિ તેસં અકરણેન, પુબ્બે કતાનમ્પિ વા આયતિં ફલૂપભોગાભાવેન. તંનિમિત્તેન વા તણ્હાદિટ્ઠિલેપેન. વન્દતિ સત્થુનોતિ એવં ભણન્તો ગોપ્ફકેસુ પરિગ્ગહેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતં વન્દિ.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બોતિ અઞ્ઞતિત્થિયો એવ. આકઙ્ખતીતિ ઇચ્છતિ. આરદ્ધચિત્તાતિ અભિરાધિતચિત્તા. અપિચ મેત્થ પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતાતિ અપિચ મયા એત્થ અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિવાસે પુગ્ગલનાનત્તં વિદિતં, ન સબ્બેનેવ પરિવસિતબ્બન્તિ. કેન પન ન પરિવસિતબ્બં? અગ્ગિયેહિ જટિલેહિ, સાકિયેન જાતિયા, લિઙ્ગં વિજહિત્વા આગતેન. અવિજહિત્વા આગતોપિ ચ યો મગ્ગફલપટિલાભાય હેતુસમ્પન્નો હોતિ, તાદિસોવ સભિયો પરિબ્બાજકો. તસ્મા ભગવા ‘‘તવ પન, સભિય, તિત્થિયવત્તપૂરણત્થાય પરિવાસકારણં નત્થિ, અત્થત્થિકો ત્વં ‘મગ્ગફલપટિલાભાય હેતુસમ્પન્નો’તિ વિદિતમેતં મયા’’તિ તસ્સ પબ્બજ્જં અનુજાનન્તો આહ – ‘‘અપિચ મેત્થ પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતા’’તિ. સભિયો પન અત્તનો આદરં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે ભન્તે’’તિ. તં સબ્બં અઞ્ઞઞ્ચ તથારૂપં ઉત્તાનત્થત્તા પુબ્બે વુત્તનયત્તા ચ ઇધ ન વણ્ણિતં, યતો પુબ્બે વણ્ણિતાનુસારેન વેદિતબ્બન્તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સભિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.