૭. સેલસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સેલસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમેવ યાસ્સ નિદાને વુત્તા. અત્થવણ્ણનાક્કમેપિ ચસ્સ પુબ્બસદિસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં પન અપુબ્બં, તં ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ પરિહરન્તા વણ્ણયિસ્સામ. અઙ્ગુત્તરાપેસૂતિ અઙ્ગા એવ સો જનપદો, ગઙ્ગાય પન યા ઉત્તરેન આપો, તાસં અવિદૂરત્તા ‘‘ઉત્તરાપો’’તિપિ વુચ્ચતિ. કતરગઙ્ગાય ઉત્તરેન યા આપોતિ? મહામહીગઙ્ગાય.

તત્રાયં તસ્સા નદિયા આવિભાવત્થં આદિતો પભુતિ વણ્ણના – અયં કિર જમ્બુદીપો દસસહસ્સયોજનપરિમાણો. તત્થ ચતુસહસ્સયોજનપરિમાણો પદેસો ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો ‘‘સમુદ્દો’’તિ સઙ્ખં ગતો. તિસહસ્સયોજનપમાણે મનુસ્સા વસન્તિ. તિસહસ્સયોજનપમાણે હિમવા પતિટ્ઠિતો ઉબ્બેધેન પઞ્ચયોજનસતિકો ચતુરાસીતિસહસ્સકૂટેહિ પટિમણ્ડિતો સમન્તતો સન્દમાનપઞ્ચસતનદીવિચિત્તો. યત્થ આયામવિત્થારેન ગમ્ભીરતાય ચ પઞ્ઞાસપઞ્ઞાસયોજના દિયડ્ઢયોજનસતપરિમણ્ડલા પૂરળાસસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તા અનોતત્તાદયો સત્ત મહાસરા પતિટ્ઠિતા.

તેસુ અનોતત્તો સુદસ્સનકૂટં, ચિત્રકૂટં, કાળકૂટં, ગન્ધમાદનકૂટં, કેલાસકૂટન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ પબ્બતેહિ પરિક્ખિત્તો. તત્થ સુદસ્સનકૂટં સુવણ્ણમયં દ્વિયોજનસતુબ્બેધં અન્તોવઙ્કં કાકમુખસણ્ઠાનં તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતં, ચિત્રકૂટં સબ્બરતનમયં, કાળકૂટં અઞ્જનમયં, ગન્ધમાદનકૂટં સાનુમયં અબ્ભન્તરે મુગ્ગવણ્ણં નાનપ્પકારઓસધસઞ્છન્નં કાળપક્ખુપોસથદિવસે આદિત્તમિવ અઙ્ગારં જલન્તં તિટ્ઠતિ, કેલાસકૂટં રજતમયં. સબ્બાનિ સુદસ્સનેન સમાનુબ્બેધસણ્ઠાનાનિ તમેવ સરં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતાનિ. સબ્બાનિ દેવાનુભાવેન નાગાનુભાવેન ચ વસ્સન્તિ, નદિયો ચ તેસુ સન્દન્તિ. તં સબ્બમ્પિ ઉદકં અનોતત્તમેવ પવિસતિ. ચન્દિમસૂરિયા દક્ખિણેન વા ઉત્તરેન વા ગચ્છન્તા પબ્બતન્તરેન તં ઓભાસેન્તિ, ઉજું ગચ્છન્તા ન ઓભાસેન્તિ. તેનેવસ્સ ‘‘અનોતત્ત’’ન્તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ.

તત્થ મનોહરસિલાતલાનિ નિમ્મચ્છકચ્છપાનિ ફલિકસદિસનિમ્મલૂદકાનિ નહાનતિત્થાનિ સુપ્પટિયત્તાનિ હોન્તિ, યેસુ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા ઇસિગણા ચ ન્હાયન્તિ, દેવયક્ખાદયો ચ ઉય્યાનકીળિકં કીળન્તિ.

ચતૂસુ ચસ્સ પસ્સેસુ સીહમુખં, હત્થિમુખં, અસ્સમુખં, ઉસભમુખન્તિ ચત્તારિ મુખાનિ હોન્તિ, યેહિ ચતસ્સો નદિયો સન્દન્તિ. સીહમુખેન નિક્ખન્તનદીતીરે સીહા બહુતરા હોન્તિ, હત્થિમુખાદીહિ હત્થિઅસ્સઉસભા. પુરત્થિમદિસતો નિક્ખન્તનદી અનોતત્તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ઇતરા તિસ્સો નદિયો અનુપગમ્મ પાચીનહિમવન્તેનેવ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસતિ. પચ્છિમદિસતો ચ ઉત્તરદિસતો ચ નિક્ખન્તનદિયોપિ તથેવ પદક્ખિણં કત્વા પચ્છિમહિમવન્તેનેવ ઉત્તરહિમવન્તેનેવ ચ અમનુસ્સપથં ગન્ત્વા મહાસમુદ્દં પવિસન્તિ. દક્ખિણદિસતો નિક્ખન્તનદી પન તં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણેન ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેનેવ સટ્ઠિયોજનાનિ ગન્ત્વા પબ્બતં પહરિત્વા વુટ્ઠાય પરિણાહેન તિગાવુતપમાણા ઉદકધારા હુત્વા આકાસેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા તિયગ્ગળે નામ પાસાણે પતિતા, પાસાણો ઉદકધારાવેગેન ભિન્નો. તત્ર પઞ્ઞાસયોજનપમાણા તિયગ્ગળા નામ પોક્ખરણી જાતા. પોક્ખરણિયા કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિય સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતા. તતો ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગન્ત્વા વિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા હત્થતલે પઞ્ચઙ્ગુલિસદિસા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તતિ. સા તિક્ખત્તું અનોતત્તં પદક્ખિણં કત્વા ગતટ્ઠાને ‘‘આવટ્ટગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉજુકં પાસાણપિટ્ઠેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘કણ્હગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. આકાસેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘આકાસગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. તિયગ્ગળપાસાણે પઞ્ઞાસયોજનોકાસે ‘‘તિયગ્ગળપોક્ખરણી’’તિ વુચ્ચતિ. કૂલં ભિન્દિત્વા પાસાણં પવિસિય સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘બહલગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. પથવિં ભિન્દિત્વા ઉમઙ્ગેન સટ્ઠિ યોજનાનિ ગતટ્ઠાને ‘‘ઉમઙ્ગગઙ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઝં નામ તિરચ્છાનપબ્બતં પહરિત્વા પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તટ્ઠાને ‘‘ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી’’તિ પઞ્ચધા વુચ્ચતિ. એવમેતા પઞ્ચ મહાગઙ્ગા હિમવતા સમ્ભવન્તિ. તાસુ યા અયં પઞ્ચમી મહી નામ, સા ઇધ ‘‘મહામહીગઙ્ગા’’તિ અધિપ્પેતા. તસ્સા ગઙ્ગાય ઉત્તરેન યા આપો, તાસં અવિદૂરત્તા સો જનપદો ‘‘અઙ્ગુત્તરાપો’’તિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં જનપદે અઙ્ગુત્તરાપેસુ.

ચારિકં ચરમાનોતિ અદ્ધાનગમનં કુરુમાનો. તત્થ ભગવતો દુવિધા ચારિકા તુરિતચારિકા, અતુરિતચારિકા ચ. તત્થ દૂરેપિ ભબ્બપુગ્ગલે દિસ્વા સહસા ગમનં તુરિતચારિકા. સા મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદીસુ દટ્ઠબ્બા. તં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો હિ ભગવા મુહુત્તેનેવ તિગાવુતં અગમાસિ, આળવકદમનત્થં તિંસયોજનં, તથા અઙ્ગુલિમાલસ્સત્થાય. પુક્કુસાતિસ્સ પન પઞ્ચત્તાલીસયોજનં, મહાકપ્પિનસ્સ વીસયોજનસતં, ધનિયસ્સત્થાય સત્તયોજનસતં અદ્ધાનં અગમાસિ. અયં તુરિતચારિકા નામ. ગામનિગમનગરપટિપાટિયા પન પિણ્ડપાતચરિયાદીહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ગમનં અતુરિતચારિકા નામ. અયં ઇધ અધિપ્પેતા. એવં ચારિકં ચરમાનો. મહતાતિ સઙ્ખ્યામહતા ગુણમહતા ચ. ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ સમણગણેન. અડ્ઢતેળસેહીતિ અડ્ઢેન તેળસહિ, દ્વાદસહિ સતેહિ પઞ્ઞાસાય ચ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિન્તિ વુત્તં હોતિ. યેન…પે… તદવસરીતિ આપણબહુલતાય સો નિગમો ‘‘આપણો’’ ત્વેવ નામં લભિ. તસ્મિં કિર વીસતિઆપણમુખસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ અહેસું. યેન દિસાભાગેન મગ્ગેન વા સો અઙ્ગુત્તરાપાનં રટ્ઠસ્સ નિગમો ઓસરિતબ્બો, તેન અવસરિ તદવસરિ અગમાસિ, તં નિગમં અનુપાપુણીતિ વુત્તં હોતિ.

કેણિયો જટિલોતિ કેણિયોતિ નામેન, જટિલોતિ તાપસો. સો કિર બ્રાહ્મણમહાસાલો, ધનરક્ખણત્થાય પન તાપસપબ્બજ્જં સમાદાય રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા તત્થ અસ્સમં કારેત્વા વસતિ કુલસહસ્સસ્સ નિસ્સયો હુત્વા. અસ્સમેપિ ચસ્સ એકો તાલરુક્ખો દિવસે દિવસે એકં સુવણ્ણફલં મુઞ્ચતીતિ વદન્તિ. સો દિવા કાસાયાનિ ધારેતિ જટા ચ બન્ધતિ, રત્તિં યથાસુખં પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગીભૂતો પરિચારેતિ. સક્યપુત્તોતિ ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ સદ્ધાય પબ્બજિતભાવપરિદીપનં, કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતો અપરિક્ખીણંયેવ તં કુલં પહાય સદ્ધાય પબ્બજિતોતિ વુત્તં હોતિ. તં ખો પનાતિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ થુતિઘોસો વા.

ઇતિપિ સો ભગવાતિ આદિમ્હિ પન અયં તાવ યોજના – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ, ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બો. આરકા હિ સો સબ્બકિલેસેહિ મગ્ગેન સવાસનાનં કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તાતિ આરકત્તા અરહં. તે ચાનેન કિલેસારયો મગ્ગેન હતાતિ અરીનં હતત્તાપિ અરહં. યઞ્ચેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિ, પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારાનં જરામરણનેમિ, આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે સમાયોજિતં અનાદિકાલપવત્તં સંસારચક્કં. તસ્સાનેન બોધિમણ્ડે વીરિયપાદેહિ સીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બે અરા હતાતિ અરાનં હતત્તાતિપિ અરહં. અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચ ચીવરાદિપચ્ચયે સક્કારગરુકારાદીનિ ચ અરહતીતિ પચ્ચયાદીનં અરહત્તાપિ અરહં. યથા ચ લોકે કેચિ પણ્ડિતમાનિનો બાલા અસિલોકભયેન રહો પાપં કરોન્તિ, એવં નાયં કદાચિ કરોતીતિ પાપકરણે રહાભાવતોપિ અરહં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘આરકત્તા હતત્તા ચ, કિલેસારીન સો મુનિ;

હતસંસારચક્કારો, પચ્ચયાદીન ચારહો;

ન રહો કરોતિ પાપાનિ, અરહં તેન પવુચ્ચતી’’તિ.

સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો. અતિસયવિસુદ્ધાહિ વિજ્જાહિ અબ્ભુત્તમેન ચરણેન ચ સમન્નાગતત્તા વિજ્જાચરણસમ્પન્નો. સોભનગમનત્તા સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા સુટ્ઠુ ગતત્તા સમ્મા ગદત્તા ચ સુગતો. સબ્બથાપિ વિદિતલોકત્તા લોકવિદૂ. સો હિ ભગવા સભાવતો સમુદયતો નિરોધતો નિરોધૂપાયતોતિ સબ્બથા ખન્ધાયતનાદિભેદં સઙ્ખારલોકં અવેદિ, ‘‘એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. દ્વે લોકા નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ. તયો લોકા તિસ્સો વેદના. ચત્તારો લોકા ચત્તારો આહારા. પઞ્ચ લોકા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. છ લોકા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. સત્ત લોકા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. અટ્ઠ લોકા અટ્ઠ લોકધમ્મા. નવ લોકા નવ સત્તાવાસા. દસ લોકા દસાયતનાનિ. દ્વાદસ લોકા દ્વાદસાયતનાનિ. અટ્ઠારસ લોકા અટ્ઠારસ ધાતુયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૨) એવં સબ્બથા સઙ્ખારલોકં અવેદિ. સત્તાનં આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બે અભબ્બે સત્તે જાનાતીતિ સબ્બથા સત્તલોકં અવેદિ. તથા એકં ચક્કવાળં આયામતો વિત્થારતો ચ યોજનાનં દ્વાદસ સતસહસ્સાનિ તીણિ સહસ્સાનિ અડ્ઢપઞ્ચમાનિ ચ સતાનિ, પરિક્ખેપતો છત્તિંસ સતસહસ્સાનિ દસ સહસ્સાનિ અડ્ઢુડ્ઢાનિ ચ સતાનિ.

તત્થ –

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરા.

ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, અટ્ઠેવ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, જલં વાતે પતિટ્ઠિતં.

નવ સતસહસ્સાનિ, માલુતો નભમુગ્ગતો;

સટ્ઠિ ચેવ સહસ્સાનિ, એસા લોકસ્સ સણ્ઠિતિ’’.

એવં સણ્ઠિતે ચેત્થ યોજનાનં –

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે;

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, સિનેરુ પબ્બતુત્તમો.

તતો ઉપડ્ઢુપડ્ઢેન, પમાણેન યથાક્કમં;

અજ્ઝોગાળ્હુગ્ગતા દિબ્બા, નાનારતનચિત્તિતા.

યુગન્ધરો ઈસધરો, કરવીકો સુદસ્સનો;

નેમિન્ધરો વિનતકો, અસ્સકણ્ણો ગિરિ બ્રહા.

એતે સત્ત મહાસેલા, સિનેરુસ્સ સમન્તતો;

મહારાજાનમાવાસા, દેવયક્ખનિસેવિતા.

યોજનાનં સતાનુચ્ચો, હિમવા પઞ્ચ પબ્બતો;

યોજનાનં સહસ્સાનિ, તીણિ આયતવિત્થતો.

ચતુરાસીતિસહસ્સેહિ, કૂટેહિ પટિમણ્ડિતો;

તિપઞ્ચયોજનક્ખન્ધ-પરિક્ખેપા નગવ્હયા.

પઞ્ઞાસયોજનક્ખન્ધ-સાખાયામા સમન્તતો;

સત્તયોજનવિત્થિણ્ણા, તાવદેવ ચ ઉગ્ગતા.

જમ્બૂ યસ્સાનુભાવેન, જમ્બુદીપો પકાસિતો;

દ્વે અસીતિસહસ્સાનિ, અજ્ઝોગાળ્હો મહણ્ણવે.

અચ્ચુગ્ગતો તાવદેવ, ચક્કવાળસિલુચ્ચયો;

પરિક્ખિપિત્વા તં સબ્બં, ચક્કવાળમયં ઠિતો’’.

તત્થ ચન્દમણ્ડલં એકૂનપઞ્ઞાસયોજનં, સૂરિયમણ્ડલં પઞ્ઞાસયોજનં, તાવતિંસભવનં દસસહસ્સયોજનં, તથા અસુરભવનં અવીચિમહાનિરયો જમ્બુદીપો ચ. અપરગોયાનં સત્તસહસ્સયોજનં, તથા પુબ્બવિદેહો, ઉત્તરકુરુ અટ્ઠસહસ્સયોજનો. એકમેકો ચેત્થ મહાદીપો પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિત્તદીપપરિવારો. તં સબ્બમ્પિ એકં ચક્કવાળં એકા લોકધાતુ. ચક્કવાળન્તરેસુ લોકન્તરિકનિરયા. એવં અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ અનન્તા લોકધાતુયો, અનન્તેન બુદ્ધઞાણેન અઞ્ઞાસીતિ સબ્બથા ઓકાસલોકં અવેદિ. એવં સો ભગવા સબ્બથા. વિદિતલોકત્તા લોકવિદૂતિ વેદિતબ્બો.

અત્તનો પન ગુણેહિ વિસિટ્ઠતરસ્સ કસ્સચિ અભાવા અનુત્તરો. વિચિત્તેહિ વિનયનૂપાયેહિ પુરિસદમ્મે સારેતીતિ પુરિસદમ્મસારથિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં અનુસાસતિ નિત્થારેતિ ચાતિ સત્થા. દેવમનુસ્સગ્ગહણં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન ભબ્બપુગ્ગલપરિગ્ગહવસેન ચ કતં, નાગાદિકેપિ પન એસ લોકિયત્થેન અનુસાસતિ. યદત્થિ નેય્યં નામ, સબ્બસ્સ બુદ્ધત્તા વિમોક્ખન્તિકઞાણવસેન બુદ્ધો. યતો પન સો –

‘‘ભગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ.

અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૪-૧૨૫) વુત્તાનિ.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભગવા ઇમં લોકં. ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિઆદીનિ કસિભારદ્વાજઆળવકસુત્તેસુ વુત્તનયાનેવ. સયન્તિ સામં અપરનેય્યો હુત્વા. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા. પવેદેતીતિ બોધેતિ ઞાપેતિ પકાસેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ અનુત્તરં વિવેકસુખં હિત્વાપિ ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ. કથં? એકગાથાપિ હિ સમન્તભદ્દકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયપાદેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમપાદેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં પઠમાનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં. સકલોપિ સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબોધિતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્તાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. સુય્યમાનો ચેસ નીવરણાદિવિક્ખમ્ભનતો સવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથા પટિપન્નો ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણો. નાથપ્પભવત્તા ચ પભવસુદ્ધિયા આદિકલ્યાણો, અત્થસુદ્ધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, કિચ્ચસુદ્ધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. યતો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતીતિ વેદિતબ્બો.

સાત્થં સબ્યઞ્જનન્તિ એવમાદીસુ પન યસ્મા ઇમં ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, નાનાનયેહિ દીપેતિ, તઞ્ચ યથાસમ્ભવં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થં, ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થં, ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો સરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં, સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં, ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સાભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં, અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં. સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતત્તા બ્રહ્મભૂતેહિ સેટ્ઠેહિ ચરિતબ્બતો તેસઞ્ચ ચરિયભાવતો બ્રહ્મચરિયં. તસ્મા ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જનં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ વુચ્ચતિ.

અપિચ યસ્મા સનિદાનં સઉપ્પત્તિકઞ્ચ દેસેન્તો આદિકલ્યાણં દેસેતિ, વિનેય્યાનં અનુરૂપતો અત્થસ્સ અવિપરીતતાય હેતુદાહરણયોગતો ચ મજ્ઝેકલ્યાણં, સોતૂનં સદ્ધાપટિલાભેન નિગમનેન ચ પરિયોસાનકલ્યાણં. એવં દેસેન્તો ચ બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તઞ્ચ પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં, પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં, સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતો કેવલપરિપુણ્ણં, નિરુપક્કિલેસતો નિત્થરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધં, સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતાનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં ચરિયતો બ્રહ્મચરિયન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્માપિ ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સાધુ ખો પનાતિ સુન્દરં ખો પન, અત્થાવહં સુખાવહન્તિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ પાનકાનિસંસપટિસંયુત્તાય. અયઞ્હિ કેણિયો સાયન્હસમયે ભગવતો આગમનં અસ્સોસિ. ‘‘તુચ્છહત્થો ભગવન્તં દસ્સનાય ગન્તું લજ્જમાનો વિકાલભોજના વિરતાનમ્પિ પાનકં કપ્પતી’’તિ ચિન્તેત્વા પઞ્ચહિ કાજસતેહિ સુસઙ્ખતં બદરપાનં ગાહાપેત્વા અગમાસિ. યથાહ ભેસજ્જક્ખન્ધકે ‘‘અથ ખો કેણિયસ્સ જટિલસ્સ એતદહોસિ, કિં નુ ખો અહં સમણસ્સ ગોતમસ્સ હરાપેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) સબ્બં વેદિતબ્બં. તતો નં ભગવા યથા સેક્ખસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૨ આદયો) સાકિયે આવસથાનિસંસપટિસંયુત્તાય કથાય, ગોસિઙ્ગસાલવને (મ. નિ. ૧.૩૨૫ આદયો) તયો કુલપુત્તે સામગ્ગિરસાનિસંસપટિસંયુત્તાય, રથવિનીતે (મ. નિ. ૧.૨૫૨ આદયો) જાતિભૂમકે ભિક્ખૂ દસકથાવત્થુપટિસંયુત્તાય, એવં તઙ્ખણાનુરૂપાય પાનકાનિસંસપટિસંયુત્તાય કથાય પાનકદાનાનિસંસં સન્દસ્સેસિ, તથારૂપાનં પુઞ્ઞાનં પુનપિ કત્તબ્બતાય નિયોજેન્તો સમાદપેસિ, અબ્ભુસ્સાહં જનેન્તો સમુત્તેજેસિ, સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકેન ફલવિસેસેન પહંસેન્તો સમ્પહંસેસિ. તેનાહ ‘‘ધમ્મિયા કથાય…પે… સમ્પહંસેસી’’તિ. સો ભિય્યોસોમત્તાય ભગવતિ પસન્નો ભગવન્તં નિમન્તેસિ, ભગવા ચસ્સ તિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા અધિવાસેસિ. તેનાહ ‘‘અથ ખો કેણિયો જટિલો…પે… અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેના’’તિ.

કિમત્થં પન પટિક્ખિપિ ભગવાતિ? પુનપ્પુનં યાચનાય ચસ્સ પુઞ્ઞવુડ્ઢિ ભવિસ્સતિ, બહુતરઞ્ચ પટિયાદેસ્સતિ, તતો અડ્ઢતેલસાનં ભિક્ખુસતાનં પટિયત્તં અડ્ઢસોળસન્નં પાપુણિસ્સતીતિ. કુતો અપરાનિ તીણિ સતાનીતિ ચે? અપ્પટિયત્તેયેવ હિ ભત્તે સેલો બ્રાહ્મણો તીહિ માણવકસતેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સતિ, તં દિસ્વા ભગવા એવમાહાતિ. મિત્તામચ્ચેતિ મિત્તે ચ કમ્મકરે ચ. ઞાતિસાલોહિતેતિ સમાનલોહિતે એકયોનિસમ્બન્ધે પુત્તધીતાદયો અવસેસબન્ધવે ચ. યેનાતિ યસ્મા. મેતિ મય્હં. કાયવેય્યાવટિકન્તિ કાયેન વેય્યાવચ્ચં. મણ્ડલમાળં પટિયાદેતીતિ સેતવિતાનમણ્ડપં કરોતિ.

તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુબ્બેદયજુબ્બેદસામવેદાનં. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં. નિઘણ્ડૂતિ નામનિઘણ્ડુરુક્ખાદીનં વેવચનપ્પકાસકં સત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાય સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સાક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ અથબ્બનવેદં ચતુત્થં કત્વા ‘‘ઇતિહ આસ ઇતિહ આસા’’તિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તો પુરાણકથાસઙ્ખાતો ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા. તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં. પદં તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અજ્ઝેતિ વેદેતિ ચાતિ પદકો વેય્યાકરણો. લોકાયતે વિતણ્ડવાદસત્થે મહાપુરિસલક્ખણાધિકારે ચ દ્વાદસસહસ્સે મહાપુરિસલક્ખણસત્થે અનૂનો પરિપૂરકારીતિ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો, અવયો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અવયો નામ યો તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોતિ.

જઙ્ઘાય હિતં વિહારં જઙ્ઘાવિહારં, ચિરાસનાદિજનિતં પરિસ્સમં વિનોદેતું જઙ્ઘાપસારણત્થં અદીઘચારિકન્તિ વુત્તં હોતિ. અનુચઙ્કમમાનોતિ ચઙ્કમમાનો એવ. અનુવિચરમાનોતિ ઇતો ચિતો ચ ચરમાનો. કેણિયસ્સ જટિલસ્સ અસ્સમોતિ કેણિયસ્સ અસ્સમં નિવેસનં. આવાહોતિ કઞ્ઞાગહણં. વિવાહોતિ કઞ્ઞાદાનં. મહાયઞ્ઞોતિ મહાયજનં. માગધોતિ મગધાનં ઇસ્સરો. મહતિયા સેનાય સમન્નાગતત્તા સેનિયો. બિમ્બીતિ સુવણ્ણં, તસ્મા સારસુવણ્ણસદિસવણ્ણતાય બિમ્બિસારો. સો મે નિમન્તિતોતિ સો મયા નિમન્તિતો.

અથ બ્રાહ્મણો પુબ્બે કતાધિકારત્તા બુદ્ધસદ્દં સુત્વાવ અમતેનેવાભિસિત્તો વિમ્હયરૂપત્તા આહ – ‘‘બુદ્ધોતિ, ભો કેણિય, વદેસી’’તિ. ઇતરો યથાભૂતં આચિક્ખન્તો આહ – ‘‘બુદ્ધોતિ, ભો સેલ, વદામી’’તિ. તતો નં પુનપિ દળ્હીકરણત્થં પુચ્છિ, ઇતરોપિ તથેવ આરોચેસિ. અથ કપ્પસતસહસ્સેહિપિ બુદ્ધસદ્દસ્સ દુલ્લભભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ઘોસોપિ ખો એસો દુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં બુદ્ધો’’તિ. તત્થ યદિદન્તિ નિપાતો, યો એસોતિ વુત્તં હોતિ.

અથ બ્રાહ્મણો બુદ્ધસદ્દં સુત્વા ‘‘કિં નુ ખો સો સચ્ચમેવ બુદ્ધો, ઉદાહુ નામમત્તમેવસ્સ બુદ્ધો’’તિ વીમંસિતુકામો ચિન્તેસિ, અભાસિ એવ વા ‘‘આગતાનિ ખો પન…પે… વિવટ્ટચ્છદો’’તિ. તત્થ ‘‘મન્તેસૂ’’તિ વેદેસુ. ‘‘તથાગતો કિર ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પટિકચ્ચેવ સુદ્ધાવાસદેવા બ્રાહ્મણવેસેન લક્ખણાનિ પક્ખિપિત્વા વેદે વાચેન્તિ ‘‘તદનુસારેન મહેસક્ખા સત્તા તથાગતં જાનિસ્સન્તી’’તિ. તેન પુબ્બે વેદેસુ મહાપુરિસલક્ખણાનિ આગચ્છન્તિ. પરિનિબ્બુતે પન તથાગતે કમેન અન્તરધાયન્તિ, તેન એતરહિ નત્થિ. મહાપુરિસસ્સાતિ પણિધિસમાદાનઞાણસમાદાનકરુણાદિગુણમહતો પુરિસસ્સ. દ્વેવ ગતિયોતિ દ્વે એવ નિટ્ઠા. કામઞ્ચાયં ગતિસદ્દો ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૩) ભવભેદે, ‘‘ગતી મિગાનં પવન’’ન્તિઆદીસુ (પરિ. ૩૩૯) નિવાસટ્ઠાને, ‘‘એવં અધિમત્તગતિમન્તો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૬૧) પઞ્ઞાયં, ‘‘ગતિગત’’ન્તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૨૦૪) વિસટભાવે વત્તતિ, ઇધ પન નિટ્ઠાયં વેદિતબ્બો. તત્થ કિઞ્ચાપિ યેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો રાજા હોતિ ચક્કવત્તિ, ન તેહિ એવ બુદ્ધો. જાતિસામઞ્ઞતો પન તાનિયેવ તાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘યેહિ સમન્નાગતસ્સા’’તિ.

સચે અગારં અજ્ઝાવસતીતિ યદિ અગારે વસતિ. રાજા હોતિ ચક્કવત્તીતિ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ ચ લોકં રઞ્જનતો રાજા. ચક્કરતનં વત્તેતિ, ચતૂહિ સમ્પત્તિચક્કેહિ, વત્તતિ, તેહિ ચ પરં વત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિ ચક્કવત્તિ. એત્થ ચ રાજાતિ સામઞ્ઞં, ચક્કવત્તીતિ વિસેસનં. ધમ્મેન ચરતીતિ ધમ્મિકો, ઞાયેન સમેન વત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મેન રજ્જં લભિત્વા રાજા જાતોતિ ધમ્મરાજા. પરહિતધમ્મકરણેન વા ધમ્મિકો, અત્તહિતધમ્મકરણેન ધમ્મરાજા. ચતુરન્તાય ઇસ્સરોતિ ચાતુરન્તો, ચતુસમુદ્દન્તાય ચત્તુબ્બિધદીપવિભૂસિતાય ચ પથવિયા ઇસ્સરોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તં કોધાદિપચ્ચત્થિકે બહિદ્ધા ચ સબ્બરાજાનો વિજેસીતિ વિજિતાવી. જનપદત્થાવરિયપ્પત્તોતિ જનપદે ધુવભાવં થાવરભાવં પત્તો, ન સક્કા કેનચિ ચાલેતું, જનપદો વા તમ્હિ થાવરિયપ્પત્તો અનુસ્સુક્કો સકમ્મનિરતો અચલો અસમ્પવેધીતિપિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો.

સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ એતાનિ કતમાનીતિ અત્થો. ચક્કરતનં…પે… પરિણાયકરતનમેવ સત્તમન્તિ તાનિ સબ્બપ્પકારતો રતનસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તાનિ. તેસુ અયં ચક્કવત્તિરાજા ચક્કરતનેન અજિતં જિનાતિ, હત્થિઅસ્સરતનેહિ વિજિતે યથાસુખમનુવિચરતિ, પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ, સેસેહિ ઉપભોગસુખમનુભવતિ. પઠમેન ચસ્સ ઉસ્સાહસત્તિયોગો, હત્થિઅસ્સગહપતિરતનેહિ પભુસત્તિયોગો, પરિણાયકરતનેન મન્તસત્તિયોગો સુપરિપુણ્ણો હોતિ, ઇત્થિમણિરતનેહિ ચ તિવિધસત્તિયોગફલં. સો ઇત્થિમણિરતનેહિ ભોગસુખમનુભોતિ, સેસેહિ ઇસ્સરિયસુખં. વિસેસતો ચસ્સ પુરિમાનિ તીણિ અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ, મજ્ઝિમાનિ અલોભકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેન, પચ્છિમમેકં અમોહકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ વેદિતબ્બં.

પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સં. સૂરાતિ અભીરુકજાતિકા. વીરઙ્ગરૂપાતિ દેવપુત્તસદિસકાયા, એવં તાવેકે. અયં પનેત્થ સભાવો વીરાતિ ઉત્તમસૂરા વુચ્ચન્તિ, વીરાનં અઙ્ગં વીરઙ્ગં, વીરકારણં વીરિયન્તિ વુત્તં હોતિ. વીરઙ્ગં રૂપં એતેસન્તિ વીરઙ્ગરૂપા, વીરિયમયસરીરા વિયાતિ વુત્તં હોતિ. પરસેનપ્પમદ્દનાતિ સચે પટિમુખં તિટ્ઠેય્ય પરસેના, તં પમદ્દિતું સમત્થાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મેનાતિ ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૨૪૪; મ. નિ. ૩.૨૫૭) પઞ્ચસીલધમ્મેન. અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે વિવટ્ટચ્છદોતિ એત્થ રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિઅવિજ્જાદુચ્ચરિતછદનેહિ સત્તહિ પટિચ્છન્ને કિલેસન્ધકારે લોકે તં છદનં વિવટ્ટેત્વા સમન્તતો સઞ્જાતાલોકો હુત્વા ઠિતોતિ વિવટ્ટચ્છદો. તત્થ પઠમેન પદેન પૂજારહતા, દુતિયેન તસ્સા હેતુ યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. તતિયેન બુદ્ધત્તહેતુ વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અથ વા વિવટ્ટો ચ વિચ્છદો ચાતિ વિવટ્ટચ્છદો, વટ્ટરહિતો છદનરહિતો ચાતિ વુત્તં હોતિ. તેન અરહં વટ્ટાભાવેન સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેનાતિ એવં પુરિમપદદ્વયસ્સેવ હેતુદ્વયં વુત્તં હોતિ. દુતિયેન વેસારજ્જેન ચેત્થ પુરિમસિદ્ધિ, પઠમેન દુતિયસિદ્ધિ, તતિયચતુત્થેહિ તતિયસિદ્ધિ હોતિ. પુરિમઞ્ચ ધમ્મચક્ખું, દુતિયં બુદ્ધચક્ખું, તતિયં સમન્તચક્ખું સાધેતીતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ભગવતો સન્તિકં ગન્તુકામો આહ – ‘‘કહં પન ભો…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ. એવં વુત્તેતિઆદીસુ યેનેસાતિ યેન દિસાભાગેન એસા. નીલવનરાજીતિ નીલવણ્ણરુક્ખપન્તિ. વનં કિર મેઘપન્તિસદિસં. યત્થ ભગવા તદા વિહાસિ, તં નિદ્દિસન્તો આહ – ‘‘યેનેસા ભો, સેલ, નીલવનરાજી’’તિ. તત્થ ‘‘સો વિહરતી’’તિ અયં પનેત્થ પાઠસેસો, ભુમ્મત્થે વા કરણવચનં. પદે પદન્તિ પદસમીપે પદં. તેન તુરિતગમનં પટિસેધેતિ. દુરાસદા હીતિ કારણં આહ, યસ્મા તે દુરાસદા, તસ્મા એવં ભોન્તો આગચ્છન્તૂતિ. કિં પન કારણા દુરાસદાતિ ચે? સીહાવ એકચરા. યથા હિ સીહા સહાયકિચ્ચાભાવતો એકચરા, એવં તેપિ વિવેકકામતાય. ‘‘યદા ચાહ’’ન્તિઆદિના પન તે માણવકે ઉપચારં સિક્ખાપેતિ. તત્થ મા ઓપાતેથાતિ મા પવેસેથ, મા કથેથાતિ વુત્તં હોતિ. આગમેન્તૂતિ પટિમાનેન્તુ, યાવ કથા પરિયોસાનં ગચ્છતિ, તાવ તુણ્હી ભવન્તૂતિ અત્થો.

સમન્નેસીતિ ગવેસિ. યેભુય્યેનાતિ બહુકાનિ અદ્દસ, અપ્પકાનિ નાદ્દસ. તતો યાનિ ન અદ્દસ, તાનિ દીપેન્તો આહ ‘‘ઠપેત્વા દ્વે’’તિ. કઙ્ખતીતિ કઙ્ખં ઉપ્પાદેતિ પત્થનં ‘‘અહો વત પસ્સેય્ય’’ન્તિ. વિચિકિચ્છતીતિ તતો તતો તાનિ વિચિનન્તો કિચ્છતિ ન સક્કોતિ દટ્ઠું. નાધિમુચ્ચતીતિ તાય વિચિકિચ્છાય સન્નિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ. ન સમ્પસીદતીતિ તતો ‘‘પરિપુણ્ણલક્ખણો અય’’ન્તિ ભગવતિ પસાદં નાપજ્જતિ. કઙ્ખાય વા સુદુબ્બલવિમતિ વુત્તા, વિચિકિચ્છાય મજ્ઝિમા, અનધિમુચ્ચનતાય બલવતી, અસમ્પસાદેન તેહિ તીહિ ધમ્મેહિ ચિત્તસ્સ કાલુસ્સિયભાવો.

કોસોહિતેતિ વત્થિકોસેન પટિચ્છન્ને. વત્થગુય્હેતિ અઙ્ગજાતે. ભગવતો હિ વરવારણસ્સેવ કોસોહિતં વત્થગુય્હં સુવણ્ણવણ્ણં પદુમગબ્ભસમાનં. તં સો વત્થપટિચ્છન્નત્તા અપસ્સન્તો અન્તોમુખગતાય ચ જિવ્હાય પહૂતભાવં અસલ્લક્ખેન્તો તેસુ દ્વીસુ લક્ખણેસુ કઙ્ખી અહોસિ વિચિકિચ્છી. તથારૂપન્તિ કથં રૂપં? કિમેત્થ અમ્હેહિ વત્તબ્બં, વુત્તમેતં નાગસેનત્થેરેનેવ મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન (મિ. પ. ૪.૩.૩) –

‘‘દુક્કરં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા કતન્તિ. કિં, મહારાજાતિ? મહાજનેન હિરિકરણોકાસં બ્રહ્માયુબ્રાહ્મણસ્સ ચ અન્તેવાસિઉત્તરસ્સ ચ બાવરિસ્સ અન્તેવાસીનં સોળસન્નં બ્રાહ્મણાનઞ્ચ સેલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અન્તેવાસીનં તિસતમાણવાનઞ્ચ દસ્સેસિ, ભન્તેતિ. ન, મહારાજ, ભગવા ગુય્હં દસ્સેતિ, છાયં ભગવા દસ્સેતિ, ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા નિવાસનનિવત્થં કાયબન્ધનબદ્ધં ચીવરપારુતં છાયારૂપકમત્તં દસ્સેતિ, મહારાજાતિ. છાયારૂપે દિટ્ઠે સતિ દિટ્ઠો એવ નનુ, ભન્તેતિ. તિટ્ઠતેતં, મહારાજ, હદયરૂપં દિસ્વા બુજ્ઝનકસત્તો ભવેય્ય, હદયમંસં નીહરિત્વા દસ્સેય્ય સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. કલ્લોસિ, ભન્તે, નાગસેના’’તિ (મિ. પ. ૪.૩.૩).

નિન્નામેત્વાતિ નીહરિત્વા. કણ્ણસોતાનુમસનેન ચેત્થ દીઘભાવો, નાસિકાસોતાનુમસનેન તનુભાવો, નલાટચ્છાદનેન પુથુલભાવો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો. આચરિયપાચરિયાનન્તિ આચરિયાનઞ્ચેવ આચરિયાચરિયાનઞ્ચ. સકે વણ્ણેતિ અત્તનો ગુણે.

૫૫૪. પરિપુણ્ણકાયોતિ લક્ખણેહિ પરિપુણ્ણતાય અહીનઙ્ગપચ્ચઙ્ગતાય ચ પરિપુણ્ણસરીરો. સુરુચીતિ સુન્દરસરીરપ્પભો. સુજાતોતિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા સણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ સુનિબ્બત્તો. ચારુદસ્સનોતિ સુચિરમ્પિ પસ્સન્તાનં અતિત્તિજનકં અપ્પટિકૂલં રમણીયં ચારુ એવ દસ્સનં અસ્સાતિ ચારુદસ્સનો. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘ચારુદસ્સનોતિ સુન્દરનેત્તો’’તિ. સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણસદિસવણ્ણો. અસીતિ ભવસિ. એતં સબ્બપદેહિ યોજેતબ્બં. સુસુક્કદાઠોતિ સુટ્ઠુ સુક્કદાઠો. ભગવતો હિ દાઠાહિ ચન્દકિરણા વિય અતિવિય પણ્ડરરંસિયો નિચ્છરન્તિ. તેનાહ – ‘‘સુસુક્કદાઠોસી’’તિ.

૫૫૫. મહાપુરિસલક્ખણાતિ પુબ્બે વુત્તબ્યઞ્જનાનેવ વચનન્તરેન નિગમેન્તો આહ.

૫૫૬. ઇદાનિ તેસુ લક્ખણેસુ અત્તનો અભિરુચિતેહિ લક્ખણેહિ ભગવન્તં થુનન્તો આહ – ‘‘પસન્નનેત્તો’’તિઆદિ. ભગવા હિ પઞ્ચવણ્ણપસાદસમ્પત્તિયા પસન્નનેત્તો, પરિપુણ્ણચન્દમણ્ડલસદિસમુખત્તા સુમુખો, આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા બ્રહા, બહ્મુજુગત્તતાય ઉજુ, જુતિમન્તતાય પતાપવા. યમ્પિ ચેત્થ પુબ્બે વુત્તં, તં ‘‘મજ્ઝે સમણસઙ્ઘસ્સા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન થુનતા પુન વુત્તં. ઈદિસો હિ એવં વિરોચતિ. એસ નયો ઉત્તરગાથાયપિ.

૫૫૭-૮. ઉત્તમવણ્ણિનોતિ ઉત્તમવણ્ણસમ્પન્નસ્સ. જમ્બુસણ્ડસ્સાતિ જમ્બુદીપસ્સ. પાકટેન ઇસ્સરિયં વણ્ણયન્તો આહ, અપિચ ચક્કવત્તિ ચતુન્નમ્પિ દીપાનં ઇસ્સરો હોતિ.

૫૫૯. ખત્તિયાતિ જાતિખત્તિયા. ભોજાતિ ભોગિયા. રાજાનોતિ યે કેચિ રજ્જં કારેન્તા. અનુયન્તાતિ અનુગામિનો સેવકા. રાજાભિરાજાતિ રાજૂનં પૂજનિયો રાજા હુત્વા, ચક્કવત્તીતિ અધિપ્પાયો. મનુજિન્દોતિ મનુસ્સાધિપતિ પરમિસ્સરો હુત્વા.

૫૬૦. એવં વુત્તે ભગવા ‘‘યે તે ભવન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તે સકે વણ્ણે ભઞ્ઞમાને અત્તાનં પાતુકરોન્તી’’તિ ઇમં સેલસ્સ મનોરથં પૂરેન્તો આહ ‘‘રાજાહમસ્મી’’તિ. તત્રાયમધિપ્પાયો – યં ખો મં ત્વં સેલ યાચસિ ‘‘રાજા અરહસિ ભવિતું ચક્કવત્તી’’તિ, એત્થ અપ્પોસ્સુક્કો હોતિ, રાજાહમસ્મિ, સતિ ચ રાજત્તે યથા અઞ્ઞો રાજા સમાનોપિ યોજનસતં વા અનુસાસતિ, દ્વે તીણિ વા ચત્તારિ વા પઞ્ચ વા યોજનસતાનિ યોજનસહસ્સં વા ચક્કવત્તિ હુત્વાપિ ચતુદીપપરિયન્તમત્તં વા, નાહમેવં પરિચ્છિન્નવિસયો. અહઞ્હિ ધમ્મરાજા અનુત્તરો ભવગ્ગતો અવીચિપરિયન્તં કત્વા તિરિયં અપ્પમેય્યા લોકધાતુયો અનુસાસામિ. યાવતા હિ અપદદ્વિપદાદિભેદા સત્તા, અહં તેસં અગ્ગો. ન હિ મે કોચિ સીલેન વા…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન વા પટિભાગો અત્થિ. સ્વાહં એવં ધમ્મરાજા અનુત્તરો અનુત્તરેનેવ ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદબોધિપક્ખિયસઙ્ખાતેન ધમ્મેન ચક્કં વત્તેમિ ‘‘ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’તિઆદિના આણાચક્કં, ‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪) પરિયત્તિધમ્મેન ધમ્મચક્કમેવ વા. ચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ યં ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં હોતિ સમણેન વા…પે… કેનચિ લોકસ્મિન્તિ.

૫૬૧-૨. એવં અત્તાનં આવિકરોન્તં ભગવન્તં દિસ્વા પીતિસોમનસ્સજાતો સેલો દળ્હિકરણત્થં ‘‘સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસી’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કો નુ સેનાપતીતિ ધમ્મરઞ્ઞો ભોતો, ધમ્મેન પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ અનુપ્પવત્તકો સેનાપતિ કોતિ પુચ્છિ.

૫૬૩. તેન ચ સમયેન ભગવતો દક્ખિણપસ્સે આયસ્મા સારિપુત્તો નિસિન્નો હોતિ સુવણ્ણપુઞ્જો વિય સિરિયા સોભમાનો, તં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘મયા પવત્તિત’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ અનુજાતો તથાગતન્તિ તથાગતહેતુ અનુજાતો, તથાગતેન હેતુના જાતોતિ અત્થો.

૫૬૪. એવં ‘‘કો નુ સેનાપતી’’તિ પઞ્હં બ્યાકરિત્વા યં સેલો આહ – ‘‘સમ્બુદ્ધો પટિજાનાસી’’તિ, તત્ર નં નિક્કઙ્ખં કાતુકામો ‘‘નાહં પટિઞ્ઞામત્તેનેવ પટિજાનામિ, અપિચાહં ઇમિના કારણેન બુદ્ધો’’તિ ઞાપેતું ‘‘અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યન્તિ વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ. મગ્ગસચ્ચસમુદયસચ્ચાનિ પન ભાવેતબ્બપહાતબ્બાનિ, હેતુવચનેન પન ફલસિદ્ધિતો તેસં ફલાનિ નિરોધસચ્ચદુક્ખસચ્ચાનિપિ વુત્તાનેવ ભવન્તિ. યતો સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં, પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાતન્તિ એવમ્પેત્થ વુત્તમેવ હોતિ. એવં ચતુસચ્ચભાવનાફલઞ્ચ વિજ્જાવિમુત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘બુજ્ઝિતબ્બં બુજ્ઝિત્વા બુદ્ધો જાતોસ્મી’’તિ યુત્તેન હેતુના બુદ્ધત્તં સાધેતિ.

૫૬૫-૭. એવં નિપ્પરિયાયેન અત્તાનં પાતુકત્વા અત્તનિ કઙ્ખાવિતરણત્થં બ્રાહ્મણં અભિત્થરયમાનો ‘‘વિનયસ્સૂ’’તિ ગાથાત્તયમાહ. તત્થ સલ્લકત્તોતિ રાગસલ્લાદિસત્તસલ્લકત્તનો. બ્રહ્મભૂતોતિ સેટ્ઠભૂતો. અતિતુલોતિ તુલં અતીતો ઉપમં અતીતો, નિરૂપમોતિ અત્થો. મારસેનપ્પમદ્દનોતિ ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિકાય ‘‘પરે ચ અવજાનાતી’’તિ (સુ. નિ. ૪૪૦; મહાનિ. ૨૮; ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭) એવં વુત્તાય મારપરિસસઙ્ખાતાય મારસેનાય પમદ્દનો. સબ્બામિત્તેતિ ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારાદિકે સબ્બપચ્ચત્થિકે. વસીકત્વાતિ અત્તનો વસે વત્તેત્વા. અકુતોભયોતિ કુતોચિ અભયો.

૫૬૮-૭૦. એવં વુત્તે સેલો બ્રાહ્મણો તાવદેવ ભગવતિ સઞ્જાતપ્પસાદો પબ્બજ્જાપેક્ખો હુત્વા ‘‘ઇમં ભવન્તો’’તિ ગાથાત્તયમાહ યથા તં પરિપાકગતાય ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સમ્મા ચોદિયમાનો. તત્થ કણ્હાભિજાતિકોતિ ચણ્ડાલાદિનીચકુલે જાતો.

૫૭૧. તતો તેપિ માણવકા તથેવ પબ્બજ્જાપેક્ખા હુત્વા ‘‘એતઞ્ચે રુચ્ચતિ ભોતો’’તિ ગાથમાહંસુ યથા તં તેન સદ્ધિં કતાધિકારા કુલપુત્તા.

૫૭૨. અથ સેલો તેસુ માણવકેસુ તુટ્ઠચિત્તો તે દસ્સેન્તો પબ્બજ્જં યાચમાનો ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ ગાથમાહ.

૫૭૩. તતો ભગવા યસ્મા સેલો અતીતે પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સાસને તેસંયેવ તિણ્ણં પુરિસસતાનં ગણસેટ્ઠો હુત્વા તેહિ સદ્ધિં પરિવેણં કારાપેત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ ચ કત્વા કમેન દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં અનુભવમાનો પચ્છિમે ભવે તેસંયેવ આચરિયો હુત્વા નિબ્બત્તો, તઞ્ચ નેસં કમ્મં વિમુત્તિપરિપાકાય પરિપક્કં એહિભિક્ખુભાવસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભૂતં, તસ્મા તે સબ્બેવ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેન્તો ‘‘સ્વાક્ખાત’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ સન્દિટ્ઠિકન્તિ પચ્ચક્ખં. અકાલિકન્તિ મગ્ગાનન્તરફલુપ્પત્તિતો ન કાલન્તરે પત્તબ્બફલં. યત્થાતિ યન્નિમિત્તા. મગ્ગબ્રહ્મચરિયનિમિત્તા હિ પબ્બજ્જા અપ્પમત્તસ્સ સતિવિપ્પવાસવિરહિતસ્સ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખતો અમોઘા હોતિ. તેનાહ – ‘‘સ્વાક્ખાતં…પે… સિક્ખતો’’તિ.

એવઞ્ચ વત્વા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ ભગવા અવોચ. તે સબ્બે પત્તચીવરધરા હુત્વા આકાસેનાગમ્મ ભગવન્તં અભિવાદેસું. એવમિમં તેસં એહિભિક્ખુભાવં સન્ધાય સઙ્ગીતિકારા ‘‘અલત્થ ખો સેલો…પે… ઉપસમ્પદ’’ન્તિ આહંસુ.

ભુત્તાવિન્તિ ભુત્તવન્તં. ઓનીતપત્તપાણિન્તિ પત્તતો ઓનીતપાણિં, અપનીતહત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ ‘‘ઉપગન્ત્વા’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. ઇતરથા હિ ભગવન્તં એકમન્તં નિસીદીતિ ન યુજ્જતિ.

૫૭૪. અગ્ગિહુત્તમુખાતિ ભગવા કેણિયસ્સ ચિત્તાનુકૂલવસેન અનુમોદન્તો એવમાહ. તત્થ અગ્ગિપરિચરિયં વિના બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો ‘‘અગ્ગિહુત્તમુખા યઞ્ઞા’’તિ વુત્તં. અગ્ગિહુત્તસેટ્ઠા અગ્ગિહુત્તપધાનાતિ અત્થો. વેદે સજ્ઝાયન્તેહિ પઠમં સજ્ઝાયિતબ્બતો સાવિત્તી ‘‘છન્દસો મુખ’’ન્તિ વુત્તા. મનુસ્સાનં સેટ્ઠતો રાજા ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. નદીનં આધારતો પટિસરણતો ચ સાગરો ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. ચન્દયોગવસેન ‘‘અજ્જ કત્તિકા અજ્જ રોહિની’’તિ સઞ્જાનનતો આલોકકરણતો સોમ્મભાવતો ચ ‘‘નક્ખત્તાનં મુખં ચન્દો’’તિ વુત્તો. તપન્તાનં અગ્ગત્તા આદિચ્ચો ‘‘તપતં મુખ’’ન્તિ વુત્તો. દક્ખિણેય્યાનં પન અગ્ગત્તા વિસેસેન તસ્મિં સમયે બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનાનં, સઙ્ઘો વે યજતં મુખ’’ન્તિ વુત્તો. તેન સઙ્ઘો પુઞ્ઞસ્સ આયમુખન્તિ દસ્સેતિ.

૫૭૬. યં તં સરણન્તિ અઞ્ઞબ્યાકરણગાથમાહ. તસ્સત્થો – પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા ભગવા, યસ્મા મયં ઇતો અટ્ઠમે દિવસે તં સરણં અગમમ્હ, તસ્મા સત્તરત્તેન તવ સાસને અનુત્તરેન દમથેન દન્તમ્હ. અહો તે સરણસ્સ આનુભાવોતિ.

૫૭૭-૮. તતો પરં ભગવન્તં દ્વીહિ ગાથાહિ થુનિત્વા તતિયાય વન્દનં યાચતિ –

૫૭૯. ‘‘ભિક્ખવો તિસતા ઇમે, તિટ્ઠન્તિ પઞ્જલીકતા;

પાદે વીર પસારેહિ, નાગા વન્દન્તુ સત્થુનો’’તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સેલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.