૩. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ સુભાસિતસુત્તં. અત્તજ્ઝાસયતો ચસ્સ ઉપ્પત્તિ. ભગવા હિ સુભાસિતપ્પિયો, સો અત્તનો સુભાસિતસમુદાચારપ્પકાસનેન સત્તાનં દુબ્ભાસિતસમુદાચારં પટિસેધેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ. તત્થ એવં મે સુતન્તિઆદિ સઙ્ગીતિકારવચનં. તત્થ તત્ર ખો ભગવા…પે… ભદન્તેતિ તે ભિક્ખૂતિ એતં અપુબ્બં, સેસં વુત્તનયમેવ. તસ્મા અપુબ્બપદવણ્ણનત્થમિદં વુચ્ચતિ – તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે, યસ્મિઞ્ચ આરામે વિહરતિ, તત્ર આરામેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે વા ધમ્મં ભાસતિ. ‘‘અકાલો ખો, તાવ, બાહિયા’’તિઆદિ (ઉદા. ૧૦) ચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણાદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુપરિદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલપરિદીપનં. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસિ.

ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારપરિદીપનં. તઞ્ચ ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધત્તા વુત્તં. તેન નેસં હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ‘‘ભિક્ખવો’’તિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરિત્વા તેનેવ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન તેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ, તેનેવ ચ સમ્બોધનત્થેન વચનેન સાધુકસવનમનસિકારેપિ તે નિયોજેતિ. સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ. અપરેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂ એવ આમન્તેસીતિ ચે? જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ અયં ધમ્મદેસના, ન પાટિપુગ્ગલિકા. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ પઠમુપ્પન્નત્તા, સેટ્ઠા અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ. આસન્ના તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુ સન્તિકત્તા, સદા સન્નિહિતા સત્થુ સન્તિકાવચરત્તા. તેન ભગવા સબ્બપરિસસાધારણં ધમ્મં દેસેન્તો ભિક્ખૂ એવ આમન્તેસિ. અપિચ ભાજનં તે ઇમાય કથાય યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતોતિપિ તે એવ આમન્તેસિ. ભદન્તેતિ ગારવાધિવચનમેતં. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ, તે એવં ભગવન્તં આલપન્તા ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ.

ચતૂહિ અઙ્ગેહીતિ ચતૂહિ કારણેહિ અવયવેહિ વા. મુસાવાદાવેરમણિઆદીનિ હિ ચત્તારિ સુભાસિતવાચાય કારણાનિ. સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા, કારણત્થે ચ અઙ્ગસદ્દો. ચતૂહીતિ નિસ્સક્કવચનં હોતિ, અવયવત્થે કરણવચનં. સમન્નાગતાતિ સમનુઆગતા પવત્તા યુત્તા ચ. વાચાતિ સમુલ્લપનવાચા. યા સા ‘‘વાચા ગિરા બ્યપ્પથો’’તિ (ધ. સ. ૬૩૬) ચ, ‘‘નેલા કણ્ણસુખા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯; મ. નિ. ૩.૧૪) ચ એવમાદીસુ આગચ્છતિ. યા પન ‘‘વાચાય ચે કતં કમ્મ’’ન્તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કાયકમ્મદ્વાર) એવં વિઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘યા ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ સમ્માવાચા’’તિ (ધ. સ. ૨૯૯; વિભ. ૨૦૬) એવં વિરતિ ચ, ‘‘ફરુસવાચા, ભિક્ખવે, આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકતા નિરયસંવત્તનિકા હોતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૪૦) એવં ચેતના ચ વાચાતિ આગચ્છતિ, સા ઇધ ન અધિપ્પેતા. કસ્મા? અભાસિતબ્બતો. સુભાસિતા હોતીતિ સુટ્ઠુ ભાસિતા હોતિ. તેનસ્સા અત્થાવહનતં દીપેતિ. ન દુબ્ભાસિતાતિ ન દુટ્ઠુ ભાસિતા. તેનસ્સા અનત્થાનાવહનતં દીપેતિ. અનવજ્જાતિ વજ્જસઙ્ખાતરાગાદિદોસવિરહિતા. તેનસ્સા કારણસુદ્ધિં વુત્તદોસાભાવઞ્ચ દીપેતિ. અનનુવજ્જા ચાતિ અનુવાદવિમુત્તા. તેનસ્સા સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ. વિઞ્ઞૂનન્તિ પણ્ડિતાનં. તેન નિન્દાપસંસાસુ બાલા અપ્પમાણાતિ દીપેતિ.

કતમેહિ ચતૂહીતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભિક્ખવેતિ યેસં કથેતુકામો, તદાલપનં. ભિક્ખૂતિ વુત્તપ્પકારવાચાભાસનકપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુભાસિતંયેવ ભાસતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય ચતૂસુ વાચઙ્ગેસુ અઞ્ઞતરઙ્ગનિદ્દેસવચનં. નો દુબ્ભાસિતન્તિ તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણં. તેન ‘‘મુસાવાદાદયોપિ કદાચિ વત્તબ્બા’’તિ દિટ્ઠિં નિસેધેતિ. ‘‘નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના વા મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતિ, ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ ઇમિના પહીનમિચ્છાવાચેન સતા ભાસિતબ્બવચનલક્ખણં. તથા પાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદં. અઙ્ગપરિદીપનત્થં પન અભાસિતબ્બં પુબ્બે અવત્વા ભાસિતબ્બમેવાહ. એસ નયો ધમ્મંયેવાતિઆદીસુપિ.

એત્થ ચ ‘‘સુભાસિતંયેવ ભાસતિ નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના પિસુણદોસરહિતં સમગ્ગકરણવચનં વુત્તં, ‘‘ધમ્મંયેવ ભાસતિ નો અધમ્મ’’ન્તિ ઇમિના સમ્ફદોસરહિતં ધમ્મતો અનપેતં મન્તાવચનં વુત્તં, ઇતરેહિ દ્વીહિ ફરુસાલિકરહિતાનિ પિયસચ્ચવચનાનિ વુત્તાનિ. ઇમેહિ ખોતિઆદિના પન તાનિ અઙ્ગાનિ પચ્ચક્ખતો દસ્સેન્તો તં વાચં નિગમેતિ. વિસેસતો ચેત્થ ‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતી’’તિ ભણન્તો યદઞ્ઞે પટિઞ્ઞાદીહિ અવયવેહિ નામાદીહિ પદેહિ લિઙ્ગવચનવિભત્તિકાલકારકાદીહિ સમ્પત્તીહિ ચ સમન્નાગતં વાચં ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ મઞ્ઞન્તિ, તં ધમ્મતો પટિસેધેતિ. અવયવાદિસમ્પન્નાપિ હિ પેસુઞ્ઞાદિસમન્નાગતા વાચા દુબ્ભાસિતાવ હોતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ અનત્થાવહત્તા. ઇમેહિ પન ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વા હોતિ, તથાપિ સુભાસિતા એવ લોકિયલોકુત્તરહિતસુખાવહત્તા. સીહળદીપે મગ્ગપસ્સે સસ્સં રક્ખન્તિયા સીહળચેટિકાય સીહળકેનેવ જાતિજરામરણપટિસંયુત્તં ગીતં ગાયન્તિયા સુત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા સટ્ઠિમત્તા વિપસ્સકભિક્ખૂ ચેત્થ અરહત્તં પત્તા નિદસ્સનં. તથા તિસ્સો નામ આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખુ પદુમસરસમીપેન ગચ્છન્તો પદુમસરે પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા –

‘‘પાતો ફુલ્લં કોકનદં, સૂરિયાલોકેન ભજ્જિયતે;

એવં મનુસ્સત્તગતા સત્તા, જરાભિવેગેન મદ્દીયન્તી’’તિ. –

ઇમં ગીતં ગાયન્તિયા ચેટિકાય સુત્વા અરહત્તં પત્તો, બુદ્ધન્તરે ચ અઞ્ઞતરો પુરિસો સત્તહિ પુત્તેહિ સદ્ધિં વના આગમ્મ અઞ્ઞતરાય ઇત્થિયા મુસલેન તણ્ડુલે કોટ્ટેન્તિયા –

‘‘જરાય પરિમદ્દિતં એતં, મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતં;

મરણેન ભિજ્જતિ એતં, મચ્ચુસ્સ ઘસમામિસં.

‘‘કિમીનં આલયં એતં, નાનાકુણપેન પૂરિતં;

અસુચિસ્સ ભાજનં એતં, કદલિક્ખન્ધસમં ઇદ’’ન્તિ. –

ઇમં ગીતિકં સુત્વા સહ પુત્તેહિ પચ્ચેકબોધિં પત્તો, અઞ્ઞે ચ ઈદિસેહિ ઉપાયેહિ અરિયભૂમિં પત્તા નિદસ્સનં. અનચ્છરિયં પનેતં, યં ભગવતા આસયાનુસયકુસલેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા ગાથાયો સુત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ, અઞ્ઞે ચ ખન્ધાયતનાદિપટિસંયુત્તા કથા સુત્વા અનેકે દેવમનુસ્સાતિ. એવં ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સચેપિ મિલક્ખુભાસાપરિયાપન્ના, ઘટચેટિકાગીતિકપરિયાપન્ના વા હોતિ, તથાપિ ‘‘સુભાસિતા’’તિ વેદિતબ્બા. સુભાસિતત્તા એવ ચ અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં અત્થત્થિકાનં કુલપુત્તાનં અત્થપટિસરણાનં, નો બ્યઞ્જનપટિસરણાનન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવાતિ ઇદં સુભાસિતલક્ખણં ભગવા અવોચ. ઇદં વત્વાન સુગતો, અથાપરં એતદવોચ સત્થાતિ ઇદઞ્ચ લક્ખણં વત્વા અથ અઞ્ઞમ્પિ એતં અવોચ સત્થા. ઇદાનિ વત્તબ્બગાથં દસ્સેત્વા સબ્બમેતં સઙ્ગીતિકારકા આહંસુ. તત્થ અપરન્તિ ગાથાબન્ધવચનં સન્ધાય વુચ્ચતિ. તં દુવિધં હોતિ – પચ્છા આગતપરિસં અસ્સવનસુસ્સવનઆધારણદળ્હીકરણાદીનિ વા સન્ધાય તદત્થદીપકમેવ ચ. પુબ્બે કેનચિ કારણેન પરિહાપિતસ્સ અત્થસ્સ દીપનેન અત્થવિસેસદીપકઞ્ચ ‘‘પુરિસસ્સ હિ જાતસ્સ, કુઠારી જાયતે મુખે’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૬૬૨) વિય. ઇધ પન તદત્થદીપકમેવ.

૪૫૩. તત્થ સન્તોતિ બુદ્ધાદયો. તે હિ સુભાસિતં ‘‘ઉત્તમં સેટ્ઠ’’ન્તિ વણ્ણયન્તિ. દુતિયં તતિયં ચતુત્થન્તિ ઇદં પન પુબ્બે નિદ્દિટ્ઠક્કમં ઉપાદાય વુત્તં. ગાથાપરિયોસાને પન વઙ્ગીસત્થેરો ભગવતો સુભાસિતે પસીદિ.

સો યં પસન્નાકારં અકાસિ, યઞ્ચ વચનં ભગવા અભાસિ, તં દસ્સેન્તા સઙ્ગીતિકારકા ‘‘અથ ખો આયસ્મા’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ પટિભાતિ મન્તિ મમ ભાગો પકાસતિ. પટિભાતુ તન્તિ તવ ભાગો પકાસતુ. સારુપ્પાહીતિ અનુચ્છવિકાહિ. અભિત્થવીતિ પસંસિ.

૪૫૪. ન તાપયેતિ વિપ્પટિસારેન ન તાપેય્ય. ન વિહિંસેય્યાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દન્તો ન બાધેય્ય. સા વે વાચાતિ સા વાચા એકંસેનેવ સુભાસિતા. એત્તાવતા અપિસુણવાચાય ભગવન્તં થોમેતિ.

૪૫૫. પટિનન્દિતાતિ હટ્ઠેન હદયેન પટિમુખં ગન્ત્વા નન્દિતા સમ્પિયાયિતા. યં અનાદાય પાપાનિ, પરેસં ભાસતે પિયન્તિ યં વાચં ભાસન્તો પરેસં પાપાનિ અપ્પિયાનિ પટિક્કૂલાનિ ફરુસવચનાનિ અનાદાય અત્થબ્યઞ્જનમધુરં પિયમેવ વચનં ભાસતિ, તં પિયવાચમેવ ભાસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમાય ગાથાય પિયવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવિ.

૪૫૬. અમતાતિ અમતસદિસા સાદુભાવેન. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સચ્ચં હવે સાદુતરં રસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩; સુ. નિ. ૧૮૪). નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા અમતા. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ યાયં સચ્ચવાચા નામ, એસ પોરાણો ધમ્મો ચરિયા પવેણી, ઇદમેવ હિ પોરાણાનં આચિણ્ણં, ન તે અલિકં ભાસિંસુ. તેનેવાહ – ‘‘સચ્ચે અત્થે ચ ધમ્મે ચ, અહુ સન્તો પતિટ્ઠિતા’’તિ. તત્થ સચ્ચે પતિટ્ઠિતત્તા એવ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા. અત્થે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ચ ધમ્મે પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. પરં વા દ્વયં સચ્ચવિસેસનમિચ્ચેવ વેદિતબ્બં. સચ્ચે પતિટ્ઠિતા. કીદિસે? અત્થે ચ ધમ્મે ચ, યં પરેસં અત્થતો અનપેતત્તા અત્થં અનુપરોધં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. સતિપિ ચ અનુપરોધકરત્તે ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મં, યં ધમ્મિકમેવ અત્થં સાધેતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇમાય ગાથાય સચ્ચવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવિ.

૪૫૭. ખેમન્તિ અભયં નિરુપદ્દવં. કેન કારણેનાતિ ચે? નિબ્બાનપ્પત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, યસ્મા કિલેસનિબ્બાનં પાપેતિ, વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અન્તકિરિયાય સંવત્તતીતિ અત્થો. અથ વા યં બુદ્ધો નિબ્બાનપ્પત્તિયા દુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ દ્વિન્નં નિબ્બાનધાતૂનમત્થાય ખેમમગ્ગપ્પકાસનતો ખેમં વાચં ભાસતિ, સા વે વાચાનમુત્તમાતિ સા વાચા સબ્બવાચાનં સેટ્ઠાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમાય ગાથાય મન્તાવચનેન ભગવન્તં અભિત્થવન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ અયમેત્થ અપુબ્બપદવણ્ણના. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સુભાસિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.