૪. પૂરળાસસુત્ત-(સુન્દરિકભારદ્વાજસુત્ત)-વણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ પૂરળાસસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા પચ્છાભત્તકિચ્ચાવસાને બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો સુન્દરિકભારદ્વાજબ્રાહ્મણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે કથા પવત્તિસ્સતિ, તતો કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસ બ્રાહ્મણો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ચ ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ એવં મે સુતન્તિઆદિ સઙ્ગીતિકારકાનં વચનં. કિંજચ્ચો ભવન્તિઆદિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ, ન બ્રાહ્મણો નોમ્હીતિઆદિ ભગવતો. તં સબ્બમ્પિ સમોધાનેત્વા ‘‘પૂરળાસસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ વુત્તસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, અવુત્તં વણ્ણયિસ્સામ, તઞ્ચ ખો ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ અનામસન્તા. કોસલેસૂતિ કોસલા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા. તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિસદ્દેન ‘‘કોસલા’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં કોસલેસુ જનપદે. કેચિ પન ‘‘યસ્મા પુબ્બે મહાપનાદં રાજકુમારં નાનાનાટકાદીનિ દિસ્વા સિતમત્તમ્પિ અકરોન્તં સુત્વા રાજા આણાપેસિ ‘યો મમ પુત્તં હસાપેતિ, સબ્બાભરણેહિ નં અલઙ્કરોમી’તિ. તતો નઙ્ગલાનિ છડ્ડેત્વા મહાજનકાયો સન્નિપતિ. તે ચ મનુસ્સા અતિરેકસત્તવસ્સાનિ નાનાકીળિકાદયો દસ્સેન્તાપિ તં નાસક્ખિંસુ હસાપેતું. તતો સક્કો દેવનટં પેસેસિ, સો દિબ્બનાટકં દસ્સેત્વા હસાપેસિ. અથ તે મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો વસનોકાસાભિમુખા પક્કમિંસુ. તે પટિપથે મિત્તસુહજ્જાદયો દિસ્વા પટિસન્થારમકંસુ ‘કચ્ચિ ભો કુસલં, કચ્ચિ ભો કુસલ’ન્તિ. તસ્મા તં ‘કુસલ’ન્તિ સદ્દં ઉપાદાય સો પદેસો ‘કોસલો’તિ વુચ્ચતી’’તિ વણ્ણયન્તિ. સુન્દરિકાય નદિયા તીરેતિ સુન્દરિકાતિ એવંનામિકાય નદિયા તીરે.

તેન ખો પનાતિ યેન સમયેન ભગવા તં બ્રાહ્મણં વિનેતુકામો ગન્ત્વા તસ્સા નદિયા તીરે સસીસં પારુપિત્વા રુક્ખમૂલે નિસજ્જાસઙ્ખાતેન ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ સો બ્રાહ્મણો તસ્સા નદિયા તીરે વસતિ અગ્ગિઞ્ચ જુહતિ, ભારદ્વાજોતિ ચસ્સ ગોત્તં, તસ્મા એવં વુચ્ચતિ. અગ્ગિં જુહતીતિ આહુતિપક્ખિપનેન જાલેતિ. અગ્ગિહુત્તં પરિચરતીતિ અગ્યાયતનં સમ્મજ્જનૂપલેપનબલિકમ્માદિના પયિરુપાસતિ. કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યાતિ સો કિર બ્રાહ્મણો અગ્ગિમ્હિ જુહિત્વા અવસેસં પાયાસં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અગ્ગિમ્હિ તાવ પક્ખિત્તપાયાસો મહાબ્રહ્મુના ભુત્તો, અયં પન અવસેસો અત્થિ. તં યદિ બ્રહ્મુનો મુખતો જાતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સેવ દદેય્યં, એવં મે પિતરા સહ પુત્તોપિ સન્તપ્પિતો ભવેય્ય, સુવિસોધિતો ચ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગો અસ્સ, હન્દાહં બ્રાહ્મણં ગવેસામી’’તિ. તતો બ્રાહ્મણદસ્સનત્થં ઉટ્ઠાયાસના ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેસિ – ‘‘કો નુ ખો ઇમં હબ્યસેસં ભુઞ્જેય્યા’’તિ.

અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે સેટ્ઠરુક્ખમૂલે. સસીસં પારુતન્તિ સહ સીસેન પારુતકાયં. કસ્મા પન ભગવા એવમકાસિ, કિં નારાયનસઙ્ખાતબલોપિ હુત્વા નાસક્ખિ હિમપાતં સીતવાતઞ્ચ પટિબાહિતુન્તિ? અત્થેતં કારણં. ન હિ બુદ્ધા સબ્બસો કાયપટિજગ્ગનં કરોન્તિ એવ, અપિચ ભગવા ‘‘આગતે બ્રાહ્મણે સીસં વિવરિસ્સામિ, મં દિસ્વા બ્રાહ્મણો કથં પવત્તેસ્સતિ, અથસ્સ કથાનુસારેન ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ કથાપવત્તનત્થં એવમકાસિ. દિસ્વાન વામેન…પે… તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર ભગવન્તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો ‘‘અયં સસીસં પારુપિત્વા સબ્બરત્તિં પધાનમનુયુત્તો, ઇમસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા ઇમં હબ્યસેસં દસ્સામી’’તિ બ્રાહ્મણસઞ્ઞી હુત્વા એવ ઉપસઙ્કમિ. મુણ્ડો અયં ભવં, મુણ્ડકો અયં ભવન્તિ સીસે વિવરિતમત્તેવ કેસન્તં દિસ્વા ‘‘મુણ્ડો’’તિ આહ. તતો સુટ્ઠુતરં ઓલોકેન્તો પરિત્તમ્પિ સિખં અદિસ્વા હીળેન્તો ‘‘મુણ્ડકો’’તિ આહ. એવરૂપા હિ નેસં બ્રાહ્મણાનં દિટ્ઠિ. તતો વાતિ યત્થ ઠિતો અદ્દસ, તમ્હા પદેસા મુણ્ડાપીતિ કેનચિ કારણેન મુણ્ડિતસીસાપિ હોન્તિ.

૪૫૮. ન બ્રાહ્મણો નોમ્હીતિ એત્થ નકારો પટિસેધે, નોકારો અવધારણે ‘‘ન નો સમ’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) વિય. તેન નેવમ્હિ બ્રાહ્મણોતિ દસ્સેતિ. ન રાજપુત્તોતિ ખત્તિયો નમ્હિ. ન વેસ્સાયનોતિ વેસ્સોપિ નમ્હિ. ઉદકોચિ નોમ્હીતિ અઞ્ઞોપિ સુદ્દો વા ચણ્ડાલો વા કોચિ ન હોમીતિ એવં એકંસેનેવ જાતિવાદસમુદાચારં પટિક્ખિપતિ. કસ્મા? મહાસમુદ્દં પત્તા વિય હિ નદિયો પબ્બજ્જૂપગતા કુલપુત્તા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ. પહારાદસુત્તઞ્ચેત્થ (અ. નિ. ૮.૧૯) સાધકં. એવં જાતિવાદં પટિક્ખિપિત્વા યથાભૂતમત્તાનં આવિકરોન્તો આહ – ‘‘ગોત્તં પરિઞ્ઞાય પુથુજ્જનાનં, અકિઞ્ચનો મન્ત ચરામિ લોકે’’તિ. કથં ગોત્તં પરિઞ્ઞાસીતિ ચે? ભગવા હિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાસિ, તેસુ ચ પરિઞ્ઞાતેસુ ગોત્તં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ. રાગાદિકિઞ્ચનાનં પન અભાવેન સો અકિઞ્ચનો મન્તા જાનિત્વા ઞાણાનુપરિવત્તીહિ કાયકમ્માદીહિ ચરતિ. તેનાહ – ‘‘ગોત્તં…પે… લોકે’’તિ. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ચેસ ચરતિ. તેનેવાહ – ‘‘મન્તં ચરામિ લોકે’’તિ છન્દવસેન રસ્સં કત્વા.

૪૫૯-૬૦. એવં અત્તાનં આવિકત્વા ઇદાનિ ‘‘એવં ઓળારિકં લિઙ્ગમ્પિ દિસ્વા પુચ્છિતબ્બાપુચ્છિતબ્બં ન જાનાસી’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ ઉપારમ્ભં આરોપેન્તો આહ – ‘‘સઙ્ઘાટિવાસી…પે… ગોત્તપઞ્હ’’ન્તિ. એત્થ ચ છિન્નસઙ્ઘટિતટ્ઠેન તીણિપિ ચીવરાનિ ‘‘સઙ્ઘાટી’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તાનિ નિવાસેતિ પરિદહતીતિ સઙ્ઘાટિવાસી. અગહોતિ અગેહો, નિત્તણ્હોતિ અધિપ્પાયો. નિવાસાગારં પન ભગવતો જેતવને મહાગન્ધકુટિકરેરિમણ્ડલમાળકોસમ્બકુટિચન્દનમાલાદિઅનેકપ્પકારં, તં સન્ધાય ન યુજ્જતિ. નિવુત્તકેસોતિ અપનીતકેસો, ઓહારિતકેસમસ્સૂતિ વુત્તં હોતિ. અભિનિબ્બુતત્તોતિ અતીવ વૂપસન્તપરિળાહચિત્તો, ગુત્તચિત્તો વા. અલિપ્પમાનો ઇધ માણવેહીતિ ઉપકરણસિનેહસ્સ પહીનત્તા મનુસ્સેહિ અલિત્તો અસંસટ્ઠો એકન્તવિવિત્તો. અકલ્લં મં બ્રાહ્મણાતિ ય્વાહં એવં સઙ્ઘાટિવાસી…પે… અલિપ્પમાનો ઇધ માણવેહિ, તં મં ત્વં, બ્રાહ્મણ, પાકતિકાનિ નામગોત્તાનિ અતીતં પબ્બજિતં સમાનં અપ્પતિરૂપં ગોત્તપઞ્હં પુચ્છસીતિ.

એવં વુત્તે ઉપારમ્ભં મોચેન્તો બ્રાહ્મણો આહ – પુચ્છન્તિ વે, ભો બ્રાહ્મણા, બ્રાહ્મણેભિ સહ ‘‘બ્રાહ્મણો નો ભવ’’ન્તિ. તત્થ બ્રાહ્મણો નોતિ બ્રાહ્મણો નૂતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – નાહં ભો અકલ્લં પુચ્છામિ. અમ્હાકઞ્હિ બ્રાહ્મણસમયે બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણેહિ સહ સમાગન્ત્વા ‘‘બ્રાહ્મણો નુ ભવં, ભારદ્વાજો નુ ભવ’’ન્તિ એવં જાતિમ્પિ ગોત્તમ્પિ પુચ્છન્તિ એવાતિ.

૪૬૧-૨. એવં વુત્તે ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ ચિત્તમુદુભાવકરણત્થં મન્તેસુ અત્તનો પકતઞ્ઞુતં પકાસેન્તો આહ – ‘‘બ્રાહ્મણો હિ ચે ત્વં બ્રૂસિ…પે… ચતુવીસતક્ખર’’ન્તિ. તસ્સત્થો – સચે ત્વં ‘‘બ્રાહ્મણો અહં’’તિ બ્રૂસિ, મઞ્ચ અબ્રાહ્મણં બ્રૂસિ, તસ્મા ભવન્તં સાવિત્તિં પુચ્છામિ તિપદં ચતુવીસતક્ખરં, તં મે બ્રૂહીતિ. એત્થ ચ ભગવા પરમત્થવેદાનં તિણ્ણં પિટકાનં આદિભૂતં પરમત્થબ્રાહ્મણેહિ સબ્બબુદ્ધેહિ પકાસિતં અત્થસમ્પન્નં બ્યઞ્જનસમ્પન્નઞ્ચ ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ ઇમં અરિયસાવિત્તિં સન્ધાય પુચ્છતિ. યદિપિ હિ બ્રાહ્મણો અઞ્ઞં વદેય્ય, અદ્ધા નં ભગવા ‘‘નાયં, બ્રાહ્મણ, અરિયસ્સ વિનયે સાવિત્તીતિ વુચ્ચતી’’તિ તસ્સ અસારકત્તં દસ્સેત્વા ઇધેવ પતિટ્ઠાપેય્ય. બ્રાહ્મણો પન ‘‘સાવિત્તિં પુચ્છામિ તિપદં ચતુવીસતક્ખર’’ન્તિ ઇદં અત્તનો સમયસિદ્ધં સાવિત્તિલક્ખણબ્યઞ્જનકં બ્રહ્મસ્સરેન નિચ્છારિતવચનં સુત્વાવ ‘‘અદ્ધાયં સમણો બ્રાહ્મણસમયે નિટ્ઠં ગતો, અહં પન અઞ્ઞાણેન ‘અબ્રાહ્મણો અય’ન્તિ પરિભવિં, સાધુરૂપો મન્તપારગૂ બ્રાહ્મણોવ એસો’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘હન્દ નં યઞ્ઞવિધિં દક્ખિણેય્યવિધિઞ્ચ પુચ્છામી’’તિ તમત્થં પુચ્છન્તો ‘‘કિંનિસ્સિતા…પે… લોકે’’તિ ઇમં વિસમગાથાપદત્તયમાહ. તસ્સત્થો – કિંનિસ્સિતા કિમધિપ્પાયા કિં પત્થેન્તા ઇસયો ચ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ અઞ્ઞે ચ મનુજા દેવતાનં અત્થાય યઞ્ઞં અકપ્પયિંસુ. યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂતિ મકારો પદસન્ધિકરો. અકપ્પયિંસૂતિ સંવિદહિંસુ અકંસુ. પુથૂતિ બહૂ અન્નપાનદાનાદિના ભેદેન અનેકપ્પકારે પુથૂ વા ઇસયો મનુજા ખત્તિયા બ્રાહ્મણા ચ કિંનિસ્સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ. કથં નેસં તં કમ્મં સમિજ્ઝતીતિ ઇમિનાધિપ્પાયેન પુચ્છતિ.

૪૬૩. અથસ્સ ભગવા તમત્થં બ્યાકરોન્તો ‘‘યદન્તગૂ વેદગૂ યઞ્ઞકાલે. યસ્સાહુતિં લભે તસ્સિજ્ઝેતિ બ્રૂમી’’તિ ઇદં સેસપદદ્વયમાહ. તત્થ યદન્તગૂતિ યો અન્તગૂ, ઓકારસ્સ અકારો, દકારો ચ પદસન્ધિકરો ‘‘અસાધારણમઞ્ઞેસ’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૮.૯) મકારો વિય. અયં પન અત્થો – યો વટ્ટદુક્ખસ્સ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અન્તગતત્તા અન્તગૂ, ચતૂહિ ચ મગ્ગઞાણવેદેહિ કિલેસે વિજ્ઝિત્વા ગતત્તા વેદગૂ, સો યસ્સ ઇસિમનુજખત્તિયબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરસ્સ યઞ્ઞકાલે યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ આહારે પચ્ચુપટ્ઠિતે અન્તમસો વનપણ્ણમૂલફલાદિમ્હિપિ આહુતિં લભે, તતો કિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં લભેય્ય, તસ્સ તં યઞ્ઞકમ્મં ઇજ્ઝે સમિજ્ઝેય્ય, મહપ્ફલં ભવેય્યાતિ બ્રૂમીતિ.

૪૬૪. અથ બ્રાહ્મણો તં ભગવતો પરમત્થયોગગમ્ભીરં અતિમધુરગિરનિબ્બિકારસરસમ્પન્નં દેસનં સુત્વા સરીરસમ્પત્તિસૂચિતઞ્ચસ્સ સબ્બગુણસમ્પત્તિં સમ્ભાવયમાનો પીતિસોમનસ્સજાતો ‘‘અદ્ધા હિ તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ઇતિ બ્રાહ્મણોતિ સઙ્ગીતિકારાનં વચનં, સેસં બ્રાહ્મણસ્સ. તસ્સત્થો – અદ્ધા હિ તસ્સ મય્હં હુતમિજ્ઝે, અયં અજ્જ દેય્યધમ્મો ઇજ્ઝિસ્સતિ સમિજ્ઝિસ્સતિ મહપ્ફલો ભવિસ્સતિ યં તાદિસં વેદગુમદ્દસામ, યસ્મા તાદિસં ભવન્તરૂપં વેદગું અદ્દસામ. ત્વઞ્ઞેવ હિ સો વેદગૂ, ન અઞ્ઞો. ઇતો પુબ્બે પન તુમ્હાદિસાનં વેદગૂનં અન્તગૂનઞ્ચ અદસ્સનેન અમ્હાદિસાનં યઞ્ઞે પટિયત્તં અઞ્ઞો જનો ભુઞ્જતિ પૂરળાસં ચરુકઞ્ચ પૂવઞ્ચાતિ.

૪૬૫. તતો ભગવા અત્તનિ પસન્નં વચનપટિગ્ગહણસજ્જં બ્રાહ્મણં વિદિત્વા યથાસ્સ સુટ્ઠુ પાકટા હોન્તિ, એવં નાનપ્પકારેહિ દક્ખિણેય્યે પકાસેતુકામો ‘‘તસ્માતિહ ત્વ’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યસ્મા મયિ પસન્નોસિ, તસ્મા પન ઇહ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છાતિ અત્તાનં દસ્સેન્તો આહ. ઇદાનિ ઇતો પુબ્બં અત્થેનઅત્થિકપદં પરપદેન સમ્બન્ધિતબ્બં – અત્થેન અત્થિકો તસ્સ અત્થત્થિકભાવસ્સ અનુરૂપં કિલેસગ્ગિવૂપસમેન સન્તં, કોધધૂમવિગમેન વિધૂમં, દુક્ખાભાવેન અનીઘં, અનેકવિધઆસાભાવેન નિરાસં અપ્પેવિધ એકંસેન ઇધ ઠિતોવ ઇધ વા સાસને અભિવિન્દે લચ્છસિ અધિગચ્છિસ્સસિ સુમેધં વરપઞ્ઞં ખીણાસવદક્ખિણેય્યન્તિ. અથ વા યસ્મા મયિ પસન્નોસિ, તસ્માતિહ, ત્વં બ્રાહ્મણ, અત્થેન અત્થિકો સમાનો ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છ સન્તં વિધૂમં અનીઘં નિરાસન્તિ અત્તાનં દસ્સેન્તો આહ. એવં પુચ્છન્તો અપ્પેવિધ અભિવિન્દે સુમેધં ખીણાસવદક્ખિણેય્યન્તિ એવમ્પેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

૪૬૬. અથ બ્રાહ્મણો યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો ભગવન્તં આહ – ‘‘યઞ્ઞે રતોહં…પે… બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ. તત્થ યઞ્ઞો યાગો દાનન્તિ અત્થતો એકં. તસ્મા દાનરતો અહં, તાય એવ દાનારામતાય દાનં દાતુકામો, ન પન જાનામિ, એવં અજાનન્તં અનુસાસતુ મં ભવં. અનુસાસન્તો ચ ઉત્તાનેનેવ નયેન યત્થ હુતં ઇજ્ઝતે બ્રૂહિ મેતન્તિ એવમેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. ‘‘યથાહુત’’ન્તિપિ પાઠો.

૪૬૭. અથસ્સ ભગવા વત્તુકામો આહ – ‘‘તેન હિ…પે… દેસેસ્સામી’’તિ. ઓહિતસોતસ્સ ચસ્સ અનુસાસનત્થં તાવ ‘‘મા જાતિં પુચ્છી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ મા જાતિં પુચ્છીતિ યદિ હુતસમિદ્ધિં દાનમહપ્ફલતં પચ્ચાસીસસિ, જાતિં મા પુચ્છ. અકારણઞ્હિ દક્ખિણેય્યવિચારણાય જાતિ. ચરણઞ્ચ પુચ્છાતિ અપિચ ખો સીલાદિગુણભેદં ચરણં પુચ્છ. એતઞ્હિ દક્ખિણેય્યવિચારણાય કારણં.

ઇદાનિસ્સ તમત્થં વિભાવેન્તો નિદસ્સનમાહ – ‘‘કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો’’તિઆદિ. તત્રાયમધિપ્પાયો – ઇધ કટ્ઠા અગ્ગિ જાયતિ, ન ચ સો સાલાદિકટ્ઠા જાતો એવ અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, સાપાનદોણિઆદિકટ્ઠા જાતો ન કરોતિ, અપિચ ખો અત્તનો અચ્ચિઆદિગુણસમ્પન્નત્તા એવ કરોતિ. એવં ન બ્રાહ્મણકુલાદીસુ જાતો એવ દક્ખિણેય્યો હોતિ, ચણ્ડાલકુલાદીસુ જાતો ન હોતિ, અપિચ ખો નીચાકુલીનોપિ ઉચ્ચાકુલીનોપિ ખીણાસવમુનિ ધિતિમા હિરીનિસેધો આજાનિયો હોતિ, ઇમાય ધિતિહિરિપમુખાય ગુણસમ્પત્તિયા જાતિમા ઉત્તમદક્ખિણેય્યો હોતિ. સો હિ ધિતિયા ગુણે ધારયતિ, હિરિયા દોસે નિસેધેતિ. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘હિરિયા હિ સન્તો ન કરોન્તિ પાપ’’ન્તિ. તેન તે બ્રૂમિ –

‘‘મા જાતિં પુચ્છી ચરણઞ્ચ પુચ્છ,

કટ્ઠા હવે જાયતિ જાતવેદો;

નીચાકુલીનોપિ મુની ધિતીમા,

આજાનિયો હોતિ હિરીનિસેધો’’તિ. –

એસ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન અસ્સલાયનસુત્તાનુસારેન (મ. નિ. ૨.૪૦૧ આદયો) વેદિતબ્બો.

૪૬૮. એવમેતં ભગવા ચાતુવણ્ણિસુદ્ધિયા અનુસાસિત્વા ઇદાનિ યત્થ હુતં ઇજ્ઝતે, યથા ચ હુતં ઇજ્ઝતે, તમત્થં દસ્સેતું ‘‘સચ્ચેન દન્તો’’તિઆદિગાથમાહ. તત્થ સચ્ચેનાતિ પરમત્થસચ્ચેન. તઞ્હિ પત્તો દન્તો હોતિ. તેનાહ – ‘‘સચ્ચેન દન્તો’’તિ. દમસા ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન સમન્નાગતો. વેદન્તગૂતિ વેદેહિ વા કિલેસાનં અન્તં ગતો, વેદાનં વા અન્તં ચતુત્થમગ્ગઞાણં ગતો. વૂસિતબ્રહ્મચરિયોતિ પુન વસિતબ્બાભાવતો વુત્થમગ્ગબ્રહ્મચરિયો. કાલેન તમ્હિ હબ્યં પવેચ્છેતિ અત્તનો દેય્યધમ્મટ્ઠિતકાલં તસ્સ સમ્મુખીભાવકાલઞ્ચ ઉપલક્ખેત્વા તેન કાલેન તાદિસે દક્ખિણેય્યે દેય્યધમ્મં પવેચ્છેય્ય, પવેસેય્ય પટિપાદેય્ય.

૪૬૯-૭૧. કામેતિ વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ. સુસમાહિતિન્દ્રિયાતિ સુટ્ઠુ સમાહિતઇન્દ્રિયા, અવિક્ખિત્તઇન્દ્રિયાતિ વુત્તં હોતિ. ચન્દોવ રાહુગ્ગહણા પમુત્તાતિ યથા ચન્દો રાહુગ્ગહણા, એવં કિલેસગ્ગહણા પમુત્તા યે અતીવ ભાસન્તિ ચેવ તપન્તિ ચ. સતાતિ સતિસમ્પન્ના. મમાયિતાનીતિ તણ્હાદિટ્ઠિમમાયિતાનિ.

૪૭૨. યો કામે હિત્વાતિ ઇતો પભુતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. તત્થ કામે હિત્વાતિ કિલેસકામે પહાય. અભિભુય્યચારીતિ તેસં પહીનત્તા વત્થુકામે અભિભુય્યચારી. જાતિમરણસ્સ અન્તં નામ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ, તઞ્ચ યો વેદિ અત્તનો પઞ્ઞાબલેન અઞ્ઞાસિ. ઉદકરહદો વાતિ યે ઇમે અનોતત્તદહો કણ્ણમુણ્ડદહો રથકારદહો છદ્દન્તદહો કુણાલદહો મન્દાકિનિદહો સીહપ્પપાતદહોતિ હિમવતિ સત્ત મહારહદા અગ્ગિસૂરિયસન્તાપેહિ અસમ્ફુટ્ઠત્તા નિચ્ચં સીતલા, તેસં અઞ્ઞતરો ઉદકરહદોવ સીતો પરિનિબ્બુતકિલેસપરિળાહત્તા.

૪૭૩. સમોતિ તુલ્યો. સમેહીતિ વિપસ્સિઆદીહિ બુદ્ધેહિ. તે હિ પટિવેધસમત્તા ‘‘સમા’’તિ વુચ્ચન્તિ. નત્થિ તેસં પટિવેધેનાધિગન્તબ્બેસુ ગુણેસુ, પહાતબ્બેસુ વા દોસેસુ વેમત્તતા, અદ્ધાનઆયુકુલપ્પમાણાભિનિક્ખમનપધાનબોધિરસ્મીહિ પન નેસં વેમત્તતા હોતિ. તથા હિ તે હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચતૂહિ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પસતસહસ્સેન ચ પારમિયો પૂરેન્તિ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસહિ અસઙ્ખ્યેય્યેહિ કપ્પસતસહસ્સેન ચ. અયં નેસં અદ્ધાનવેમત્તતા. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચ વસ્સસતાયુકકાલે ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન વસ્સસતસહસ્સાયુકકાલે. અયં નેસં આયુવેમત્તતા. ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા ઉપ્પજ્જન્તિ. અયં કુલવેમત્તતા. ઉચ્ચા વા હોન્તિ અટ્ઠાસીતિહત્થપ્પમાણા, નીચા વા પન્નરસઅટ્ઠારસહત્થપ્પમાણા. અયં પમાણવેમત્તતા. હત્થિઅસ્સરથસિવિકાદીહિ નિક્ખમન્તિ વેહાસેન વા. તથા હિ વિપસ્સિકકુસન્ધા અસ્સરથેન નિક્ખમિંસુ, સિખીકોણાગમના હત્થિક્ખન્ધેન, વેસ્સભૂ સિવિકાય, કસ્સપો વેહાસેન, સક્યમુનિ અસ્સપિટ્ઠિયા. અયં નેક્ખમ્મવેમત્તતા. સત્તાહં વા પધાનમનુયુઞ્જન્તિ, અડ્ઢમાસં, માસં, દ્વેમાસં, તેમાસં, ચતુમાસં, પઞ્ચમાસં, છમાસં, એકવસ્સં દ્વિતિચતુપઞ્ચછવસ્સાનિ વા. અયં પધાનવેમત્તતા. અસ્સત્થો વા બોધિરુક્ખો હોતિ નિગ્રોધાદીનં વા અઞ્ઞતરો. અયં બોધિવેમત્તતા. બ્યામાસીતિઅનન્તપભાયુત્તા હોન્તિ. તત્થ બ્યામપ્પભા વા અસીતિપ્પભા વા સબ્બેસં સમાના, અનન્તપ્પભા પન દૂરમ્પિ ગચ્છતિ આસન્નમ્પિ, એકગાવુતં દ્વિગાવુતં યોજનં અનેકયોજનં ચક્કવાળપરિયન્તમ્પિ, મઙ્ગલસ્સ બુદ્ધસ્સ સરીરપ્પભા દસસહસ્સચક્કવાળં અગમાસિ. એવં સન્તેપિ મનસા ચિન્તાયત્તાવ સબ્બબુદ્ધાનં, યો યત્તકમિચ્છતિ, તસ્સ તત્તકં ગચ્છતિ. અયં રસ્મિવેમત્તતા. ઇમા અટ્ઠ વેમત્તતા ઠપેત્વા અવસેસેસુ પટિવેધેનાધિગન્તબ્બેસુ ગુણેસુ, પહાતબ્બેસુ વા દોસેસુ નત્થિ નેસં વિસેસો, તસ્મા ‘‘સમા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવમેતેહિ સમો સમેહિ.

વિસમેહિ દૂરેતિ ન સમા વિસમા, પચ્ચેકબુદ્ધાદયો અવસેસસબ્બસત્તા. તેહિ વિસમેહિ અસદિસતાય દૂરે. સકલજમ્બુદીપં પૂરેત્વા પલ્લઙ્કેન પલ્લઙ્કં સઙ્ઘટ્ટેત્વા નિસિન્ના પચ્ચેકબુદ્ધાપિ હિ ગુણેહિ એકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, કો પન વાદો સાવકાદીસુ. તેનાહ – ‘‘વિસમેહિ દૂરે’’તિ. તથાગતો હોતીતિ ઉભયપદેહિ દૂરેતિ યોજેતબ્બં. અનન્તપઞ્ઞોતિ અપરિમિતપઞ્ઞો. લોકિયમનુસ્સાનઞ્હિ પઞ્ઞં ઉપનિધાય અટ્ઠમકસ્સ પઞ્ઞા અધિકા, તસ્સ પઞ્ઞં ઉપનિધાય સોતાપન્નસ્સ. એવં યાવ અરહતો પઞ્ઞં ઉપનિધાય પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞા અધિકા, પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પઞ્ઞં પન ઉપનિધાય તથાગતસ્સ પઞ્ઞા અધિકાતિ ન વત્તબ્બા, અનન્તા ઇચ્ચેવ પન વત્તબ્બા. તેનાહ – ‘‘અનન્તપઞ્ઞો’’તિ. અનૂપલિત્તોતિ તણ્હાદિટ્ઠિલેપેહિ અલિત્તો. ઇધ વા હુરં વાતિ ઇધલોકે વા પરલોકે વા. યોજના પનેત્થ – સમો સમેહિ વિસમેહિ દૂરે તથાગતો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા અનન્તપઞ્ઞો અનુપલિત્તો ઇધ વા હુરં વા, તેન તથાગતો અરહતિ પૂરળાસન્તિ.

૪૭૪. યમ્હિ ન માયાતિ અયં પન ગાથા અઞ્ઞા ચ ઈદિસા માયાદિદોસયુત્તેસુ બ્રાહ્મણેસુ દક્ખિણેય્યસઞ્ઞાપહાનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ અમમોતિ સત્તસઙ્ખારેસુ ‘‘ઇદં મમા’’તિ પહીનમમાયિતભાવો.

૪૭૫. નિવેસનન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિનિવેસનં. તેન હિ મનો તીસુ ભવેસુ નિવિસતિ, તેન તં ‘‘નિવેસનં મનસો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થેવ વા નિવિસતિ તં હિત્વા ગન્તું અસમત્થતાય. તેનપિ ‘‘નિવેસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પરિગ્ગહાતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો એવ, તાહિ પરિગ્ગહિતધમ્મા વા. કેચીતિ અપ્પમત્તકાપિ. અનુપાદિયાનોતિ તેસં નિવેસનપરિગ્ગહાનં અભાવા કઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયમાનો.

૪૭૬. સમાહિતો મગ્ગસમાધિના. ઉદતારીતિ ઉત્તિણ્ણો. ધમ્મં ચઞ્ઞાસીતિ સબ્બઞ્ચ ઞેય્યધમ્મં અઞ્ઞાસિ. પરમાય દિટ્ઠિયાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન.

૪૭૭. ભવાસવાતિ ભવતણ્હાઝાનનિકન્તિસસ્સતદિટ્ઠિસહગતા રાગા. વચીતિ વાચા. ખરાતિ કક્ખળા ફરુસા. વિધૂપિતાતિ દડ્ઢા. અત્થગતાતિ અત્થઙ્ગતા. ન સન્તીતિ વિધૂપિતત્તા અત્થઙ્ગતત્તા ચ. ઉભયેહિ પન ઉભયં યોજેતબ્બં સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધાયતનાદીસુ.

૪૭૮. માનસત્તેસૂતિ માનેન લગ્ગેસુ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાયાતિ વટ્ટદુક્ખં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. સખેત્તવત્થુન્તિ સહેતુપચ્ચયં, સદ્ધિં કમ્મકિલેસેહીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૭૯. આસં અનિસ્સાયાતિ તણ્હં અનલ્લીયિત્વા. વિવેકદસ્સીતિ નિબ્બાનદસ્સી. પરવેદિયન્તિ પરેહિ ઞાપેતબ્બં. દિટ્ઠિમુપાતિવત્તોતિ દ્વાસટ્ઠિભેદમ્પિ મિચ્છાદિટ્ઠિં અતિક્કન્તો. આરમ્મણાતિ પચ્ચયા, પુનબ્ભવકારણાનીતિ વુત્તં હોતિ.

૪૮૦. પરોપરાતિ વરાવરા સુન્દરાસુન્દરા. પરા વા બાહિરા, અપરા અજ્ઝત્તિકા. સમેચ્ચાતિ ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા. ધમ્માતિ ખન્ધાયતનાદયો ધમ્મા. ઉપાદાનખયે વિમુત્તોતિ નિબ્બાને નિબ્બાનારમ્મણતો વિમુત્તો, નિબ્બાનારમ્મણવિમુત્તિલાભીતિ અત્થો.

૪૮૧. સંયોજનંજાતિખયન્તદસ્સીતિ સંયોજનક્ખયન્તદસ્સી જાતિક્ખયન્તદસ્સી ચ. સંયોજનક્ખયન્તેન ચેત્થ સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ, જાતિક્ખયન્તેન અનુપાદિસેસા વુત્તા. ખયન્તોતિ હિ અચ્ચન્તખયસ્સ સમુચ્છેદપ્પહાનસ્સેતં અધિવચનં. અનુનાસિકલોપો ચેત્થ ‘‘વિવેકજં પીતિસુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન કતો. યોપાનુદીતિ યો અપનુદિ. રાગપથન્તિ રાગારમ્મણં, રાગમેવ વા. રાગોપિ હિ દુગ્ગતીનં પથત્તા ‘‘રાગપથો’’તિ વુચ્ચતિ કમ્મપથો વિય. સુદ્ધો નિદોસો વિમલો અકાચોતિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિતાય સુદ્ધો. યેહિ ‘‘રાગદોસા અયં પજા, દોસદોસા, મોહદોસા’’તિ વુચ્ચતિ. તેસં અભાવા નિદોસો. અટ્ઠપુરિસમલવિગમા વિમલો, ઉપક્કિલેસાભાવતો અકાચો. ઉપક્કિલિટ્ઠો હિ ઉપક્કિલેસેન ‘‘સકાચો’’તિ વુચ્ચતિ. સુદ્ધો વા યસ્મા નિદ્દોસો, નિદ્દોસતાય વિમલો, બાહિરમલાભાવેન વિમલત્તા અકાચો. સમલો હિ ‘‘સકાચો’’તિ વુચ્ચતિ. વિમલત્તા વા આગું ન કરોતિ, તેન અકાચો. આગુકિરિયા હિ ઉપઘાતકરણતો ‘‘કાચો’’તિ વુચ્ચતિ.

૪૮૨. અત્તનો અત્તાનં નાનુપસ્સતીતિ ઞાણસમ્પયુત્તેન ચિત્તેન વિપસ્સન્તો અત્તનો ખન્ધેસુ અઞ્ઞં અત્તાનં નામ ન પસ્સતિ, ખન્ધમત્તમેવ પસ્સતિ. યા ચાયં ‘‘અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’’તિ તસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સા અભાવા અત્તનો અત્તાનં નાનુપસ્સતિ, અઞ્ઞદત્થુ પઞ્ઞાય ખન્ધે પસ્સતિ. મગ્ગસમાધિના સમાહિતો, કાયવઙ્કાદીનં અભાવા ઉજ્જુગતો, લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયતો ઠિતત્તો, તણ્હાસઙ્ખાતાય એજાય પઞ્ચન્નં ચેતોખિલાનઞ્ચ અટ્ઠટ્ઠાનાય કઙ્ખાય ચ અભાવા અનેજો અખિલો અકઙ્ખો.

૪૮૩. મોહન્તરાતિ મોહકારણા મોહપચ્ચયા, સબ્બકિલેસાનમેતં અધિવચનં. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ચ ઞાણદસ્સીતિ સચ્છિકતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો. તઞ્હિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં, તઞ્ચ ભગવા પસ્સિ, ‘‘અધિગતં મે’’તિ સચ્છિકત્વા વિહાસિ. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સબ્બેસુ ધમ્મેસુ ચ ઞાણદસ્સી’’તિ. સમ્બોધિન્તિ અરહત્તં. અનુત્તરન્તિ પચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ અસાધારણં. સિવન્તિ ખેમં નિરુપદ્દવં સસ્સિરિકં વા. યક્ખસ્સાતિ પુરિસસ્સ. સુદ્ધીતિ વોદાનતા. એત્થ હિ મોહન્તરાભાવેન સબ્બદોસાભાવો, તેન સંસારકારણસમુચ્છેદો અન્તિમસરીરધારિતા, ઞાણદસ્સિતાય સબ્બગુણસમ્ભવો. તેન અનુત્તરા સમ્બોધિપત્તિ, ઇતો પરઞ્ચ પહાતબ્બમધિગન્તબ્બં વા નત્થિ. તેનાહ – ‘‘એત્તાવતા યક્ખસ્સ સુદ્ધી’’તિ.

૪૮૪. એવં વુત્તે બ્રાહ્મણો ભિય્યોસોમત્તાય ભગવતિ પસન્નો પસન્નાકારં કરોન્તો આહ ‘‘હુતઞ્ચ મય્હ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – યમહં ઇતો પુબ્બે બ્રહ્માનં આરબ્ભ અગ્ગિમ્હિ અજુહં, તં મે હુતં સચ્ચં વા હોતિ, અલિકં વાતિ ન જાનામિ. અજ્જ પન ઇદં હુતઞ્ચ મય્હં હુતમત્થુ સચ્ચં, સચ્ચહુતમેવ અત્થૂતિ યાચન્તો ભણતિ. યં તાદિસં વેદગુનં અલત્થં, યસ્મા ઇધેવ ઠિતો ભવન્તરૂપં વેદગું અલત્થં. બ્રહ્મા હિ સક્ખિ, પચ્ચક્ખમેવ હિ ત્વં બ્રહ્મા, યતો પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભગવા, પટિગ્ગહેત્વા ચ ભુઞ્જતુ મે ભગવા પૂરળાસન્તિ તં હબ્યસેસં ઉપનામેન્તો આહ.

૪૮૭. અથ ભગવા કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયેન ગાથાદ્વયમભાસિ. તતો બ્રાહ્મણો ‘‘અયં અત્તના ન ઇચ્છતિ, કમ્પિ ચઞ્ઞં સન્ધાય ‘કેવલિનં મહેસિં ખીણાસવં કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં અન્નેન પાનેન ઉપટ્ઠહસ્સૂ’તિ ભણતી’’તિ એવં ગાથાય અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા તં ઞાતુકામો આહ ‘‘સાધાહં ભગવા’’તિ. તત્થ સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો. તથાતિ યેન ત્વમાહ, તેન પકારેન. વિજઞ્ઞન્તિ જાનેય્યં. યન્તિ યં દક્ખિણેય્યં યઞ્ઞકાલે પરિયેસમાનો ઉપટ્ઠહેય્યન્તિ પાઠસેસો. પપ્પુય્યાતિ પત્વા. તવ સાસનન્તિ તવ ઓવાદં. ઇદં વુત્તં હોતિ. સાધાહં ભગવા તવ ઓવાદં આગમ્મ તથા વિજઞ્ઞં આરોચેહિ મે તં કેવલિનન્તિ અધિપ્પાયો. યો દક્ખિણં ભુઞ્જેય્ય માદિસસ્સ, યં ચાહં યઞ્ઞકાલે પરિયેસમાનો ઉપટ્ઠહેય્યં, તથારૂપં મે દક્ખિણેય્યં દસ્સેહિ, સચે ત્વં ન ભુઞ્જસીતિ.

૪૮૮-૯૦. અથસ્સ ભગવા પાકટેન નયેન તથારૂપં દક્ખિણેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘સારમ્ભા યસ્સા’’તિ ગાથાત્તયમાહ. તત્થ સીમન્તાનં વિનેતારન્તિ સીમાતિ મરિયાદા સાધુજનવુત્તિ, તસ્સા અન્તા પરિયોસાના અપરભાગાતિ કત્વા સીમન્તા વુચ્ચન્તિ કિલેસા, તેસં વિનેતારન્તિ અત્થો. સીમન્તાતિ બુદ્ધવેનેય્યા સેક્ખા ચ પુથુજ્જના ચ, તેસં વિનેતારન્તિપિ એકે. જાતિમરણકોવિદન્તિ ‘‘એવં જાતિ એવં મરણ’’ન્તિ એત્થ કુસલં. મોનેય્યસમ્પન્નન્તિ પઞ્ઞાસમ્પન્નં, કાયમોનેય્યાદિસમ્પન્નં વા. ભકુટિં વિનયિત્વાનાતિ યં એકચ્ચે દુબ્બુદ્ધિનો યાચકં દિસ્વા ભકુટિં કરોન્તિ, તં વિનયિત્વા, પસન્નમુખા હુત્વાતિ અત્થો. પઞ્જલિકાતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિનો હુત્વા.

૪૯૧. અથ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં થોમયમાનો ‘‘બુદ્ધો ભવ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ આયાગોતિ આયજિતબ્બો, તતો તતો આગમ્મ વા યજિતબ્બમેત્થાતિપિ આયાગો, દેય્યધમ્માનં અધિટ્ઠાનભૂતોતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઇતો પુરિમગાથાસુ ચ યં ન વણ્ણિતં, તં સક્કા અવણ્ણિતમ્પિ જાનિતુન્તિ ઉત્તાનત્થત્તાયેવ ન વણ્ણિતં. ઇતો પરં પન કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય પૂરળાસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.