૧૧. વિજયસુત્તવણ્ણના

ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠન્તિ નન્દસુત્તં. ‘‘વિજયસુત્તં કાયવિચ્છન્દનિકસુત્ત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. કા ઉપ્પત્તિ? ઇદં કિર સુત્તં દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તં, તસ્મા અસ્સ દુવિધા ઉપ્પત્તિ. તત્થ ભગવતા અનુપુબ્બેન કપિલવત્થું અનુપ્પત્વા, સાકિયે વિનેત્વા નન્દાદયો પબ્બાજેત્વા, અનુઞ્ઞાતાય માતુગામસ્સ પબ્બજ્જાય આનન્દત્થેરસ્સ ભગિની નન્દા, ખેમકસક્કરઞ્ઞો ધીતા અભિરૂપનન્દા, જનપદકલ્યાણી નન્દાતિ તિસ્સો નન્દાયો પબ્બજિંસુ. તેન ચ સમયેન ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. અભિરૂપનન્દા અભિરૂપા એવ અહોસિ દસ્સનીયા પાસાદિકા, તેનેવસ્સા અભિરૂપનન્દાતિ નામમકંસુ. જનપદકલ્યાણી નન્દાપિ રૂપેન અત્તના સદિસં ન પસ્સતિ. તા ઉભોપિ રૂપમદમત્તા ‘‘ભગવા રૂપં વિવણ્ણેતિ, ગરહતિ, અનેકપરિયાયેન રૂપે આદીનવં દસ્સેતી’’તિ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છન્તિ, દટ્ઠુમ્પિ ન ઇચ્છન્તિ. એવં અપ્પસન્ના કસ્મા પબ્બજિતાતિ ચે? અગતિયા. અભિરૂપનન્દાય હિ વારેય્યદિવસેયેવ સામિકો સક્યકુમારો કાલમકાસિ. અથ નં માતાપિતરો અકામકં પબ્બાજેસું. જનપદકલ્યાણી નન્દાપિ આયસ્મન્તે નન્દે અરહત્તં પત્તે નિરાસા હુત્વા ‘‘મય્હં સામિકો ચ માતા ચ મહાપજાપતિ અઞ્ઞે ચ ઞાતકા પબ્બજિતા, ઞાતીહિ વિના દુક્ખો ઘરાવાસો’’તિ ઘરાવાસે અસ્સાદમલભન્તી પબ્બજિતા, ન સદ્ધાય.

અથ ભગવા તાસં ઞાણપરિપાકં વિદિત્વા મહાપજાપતિં આણાપેસિ ‘‘સબ્બાપિ ભિક્ખુનિયો પટિપાટિયા ઓવાદં આગચ્છન્તૂ’’તિ. તા અત્તનો વારે સમ્પત્તે અઞ્ઞં પેસેન્તિ. તતો ભગવા ‘‘સમ્પત્તે વારે અત્તનાવ આગન્તબ્બં, ન અઞ્ઞા પેસેતબ્બા’’તિ આહ. અથેકદિવસં અભિરૂપનન્દા અગમાસિ. તં ભગવા નિમ્મિતરૂપેન સંવેજેત્વા ‘‘અટ્ઠીનં નગરં કત’’ન્તિ ઇમાય ધમ્મપદગાથાય –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિપત્થિતં. (થેરીગા. ૧૯);

‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહ;

તતો માનાભિસમયા, ઉપસન્તા ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૩૪૪; થેરીગા. ૨૦) –

ઇમાહિ થેરીગાથાહિ ચ અનુપુબ્બેન અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. અથેકદિવસં સાવત્થિવાસિનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા સમાદિન્નુપોસથા સુનિવત્થા સુપારુતા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય જેતવનં ગન્ત્વા ધમ્મસ્સવનપરિયોસાને ભગવન્તં વન્દિત્વા નગરં પવિસન્તિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ ધમ્મકથં સુત્વા ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગચ્છતિ. તત્થ મનુસ્સા ચ ભિક્ખુનિયો ચ ભગવતો વણ્ણં ભાસન્તિ. ચતુપ્પમાણિકે હિ લોકસન્નિવાસે સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા અપ્પસીદન્તો નામ નત્થિ. રૂપપ્પમાણિકા હિ પુગ્ગલા ભગવતો લક્ખણખચિતમનુબ્યઞ્જનવિચિત્રં સમુજ્જલિતકેતુમાલાબ્યામપ્પભાવિનદ્ધમલઙ્કારત્થમિવ લોકસ્સ સમુપ્પન્નં રૂપં દિસ્વા પસીદન્તિ, ઘોસપ્પમાણિકા અનેકસતેસુ જાતકેસુ કિત્તિઘોસં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં કરવીકમધુરનિગ્ઘોસં બ્રહ્મસ્સરઞ્ચ સુત્વા, લૂખપ્પમાણિકા પત્તચીવરાદિલૂખતં દુક્કરકારિકલૂખતં વા દિસ્વા, ધમ્મપ્પમાણિકા સીલક્ખન્ધાદીસુ યંકિઞ્ચિ ધમ્મક્ખન્ધં ઉપપરિક્ખિત્વા. તસ્મા સબ્બટ્ઠાનેસુ ભગવતો વણ્ણં ભાસન્તિ. જનપદકલ્યાણી નન્દા ભિક્ખુનિપસ્સયં પત્વાપિ અનેકપરિયાયેન ભગવતો વણ્ણં ભાસન્તાનં તેસં સુત્વા ભગવન્તં ઉપગન્તુકામા હુત્વા ભિક્ખુનીનં આરોચેસિ. ભિક્ખુનિયો તં ગહેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ.

ભગવા પટિકચ્ચેવ તસ્સાગમનં વિદિત્વા કણ્ટકેન કણ્ટકં, આણિયા ચ આણિં નીહરિતુકામો પુરિસો વિય રૂપેનેવ રૂપમદં વિનેતું અત્તનો ઇદ્ધિબલેન પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકં અતિદસ્સનીયં ઇત્થિં પસ્સે ઠત્વા બીજમાનં અભિનિમ્મિનિ. નન્દા ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમિત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અન્તરે નિસીદિત્વા, પાદતલા પભુતિ યાવ કેસગ્ગા ભગવતો રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા પુન તં ભગવતો પસ્સે ઠિતં નિમ્મતરૂપઞ્ચ દિસ્વા ‘‘અહો અયં ઇત્થી રૂપવતી’’તિ અત્તનો રૂપમદં જહિત્વા તસ્સા રૂપે અભિરત્તભાવા અહોસિ. તતો ભગવા તં ઇત્થિં વીસતિવસ્સપ્પમાણં કત્વા દસ્સેસિ. માતુગામો હિ સોળસવસ્સુદ્દેસિકોયેવ સોભતિ, ન તતો ઉદ્ધં. અથ તસ્સા રૂપપરિહાનિં દિસ્વા નન્દાય તસ્મિં રૂપે છન્દરાગો તનુકો અહોસિ. તતો ભગવા અવિજાતવણ્ણં, સકિંવિજાતવણ્ણં, મજ્ઝિમિત્થિવણ્ણં, મહિત્થિવણ્ણન્તિ એવં યાવ વસ્સસતિકં ઓભગ્ગં દણ્ડપરાયણં તિલકાહતગત્તં કત્વા, દસ્સેત્વા પસ્સમાનાયેવ નન્દાય તસ્સા મરણં ઉદ્ધુમાતકાદિભેદં કાકાદીહિ સમ્પરિવારેત્વા ખજ્જમાનં દુગ્ગન્ધં જેગુચ્છપટિકૂલભાવઞ્ચ દસ્સેસિ. નન્દાય તં કમં દિસ્વા ‘‘એવમેવં મમપિ અઞ્ઞેસમ્પિ સબ્બસાધારણો અયં કમો’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞા સણ્ઠાસિ, તદનુસારેન ચ દુક્ખનત્તસઞ્ઞાપિ, તયો ભવા આદિત્તમિવ અગારં અપ્પટિસરણા હુત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. અથ ભગવા ‘‘કમ્મટ્ઠાને પક્ખન્તં નન્દાય ચિત્ત’’ન્તિ ઞત્વા તસ્સા સપ્પાયવસેન ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિપત્થિતં. (થેરીગા. ૧૯);

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

ધાતુસો સુઞ્ઞતો પસ્સ, મા લોકં પુનરાગમિ;

ભવે છન્દં વિરાજેત્વા, ઉપસન્તા ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૨૦૫);

ગાથાપરિયોસાને નન્દા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. અથસ્સા ભગવા ઉપરિમગ્ગાધિગમત્થં સુઞ્ઞતપરિવારં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો ઇમં સુત્તમભાસિ. અયં તાવસ્સ એકા ઉપ્પત્તિ.

ભગવતિ પન રાજગહે વિહરન્તે યા સા ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૬) વિત્થારતો વુત્તસમુટ્ઠાનાય સાલવતિયા ગણિકાય ધીતા જીવકસ્સ કનિટ્ઠા સિરિમા નામ માતુ અચ્ચયેન તં ઠાનં લભિત્વા ‘‘અક્કોધેન જિને કોધ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૨૩; જા. ૧.૨.૧) ઇમિસ્સા ગાથાય વત્થુમ્હિ પુણ્ણકસેટ્ઠિધીતરં અવમઞ્ઞિત્વા, ભગવન્તં ખમાપેન્તી ધમ્મદેસનં સુત્વા, સોતાપન્ના હુત્વા અટ્ઠ નિચ્ચભત્તાનિ પવત્તેસિ. તં આરબ્ભ અઞ્ઞતરો નિચ્ચભત્તિકો ભિક્ખુ રાગં ઉપ્પાદેસિ. આહારકિચ્ચમ્પિ ચ કાતું અસક્કોન્તો નિરાહારો નિપજ્જીતિ ધમ્મપદગાથાવત્થુમ્હિ વુત્તં. તસ્મિં તથાનિપન્નેયેવ સિરિમા કાલં કત્વા યામભવને સુયામસ્સ દેવી અહોસિ. અથ તસ્સા સરીરસ્સ અગ્ગિકિચ્ચં નિવારેત્વા આમકસુસાને રઞ્ઞા નિક્ખિપાપિતં સરીરં દસ્સનાય ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અગમાસિ, તમ્પિ ભિક્ખું આદાય, તથા નાગરા ચ રાજા ચ. તત્થ મનુસ્સા ભણન્તિ ‘‘પુબ્બે સિરિમાય અટ્ઠુત્તરસહસ્સેનાપિ દસ્સનં દુલ્લભં, તં દાનજ્જ કાકણિકાયાપિ દટ્ઠુકામો નત્થી’’તિ. સિરિમાપિ દેવકઞ્ઞા પઞ્ચહિ રથસતેહિ પરિવુતા તત્રાગમાસિ. તત્રાપિ ભગવા સન્નિપતિતાનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તં તસ્સ ભિક્ખુનો ઓવાદત્થં ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બ’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૪૭) ઇમઞ્ચ ધમ્મપદગાથં અભાસિ. અયમસ્સ દુતિયા ઉપ્પત્તિ.

૧૯૫. તત્થ ચરં વાતિ સકલરૂપકાયસ્સ ગન્તબ્બદિસાભિમુખેનાભિનીહારેન ગચ્છન્તો વા. યદિ વા તિટ્ઠન્તિ તસ્સેવ ઉસ્સાપનભાવેન તિટ્ઠન્તો વા. નિસિન્નો ઉદ વા સયન્તિ તસ્સેવ હેટ્ઠિમભાગસમિઞ્જનઉપરિમભાગસમુસ્સાપનભાવેન નિસિન્નો વા, તિરિયં પસારણભાવેન સયન્તો વા. સમિઞ્જેતિ પસારેતીતિ તાનિ તાનિ પબ્બાનિ સમિઞ્જેતિ ચ પસારેતિ ચ.

એસા કાયસ્સ ઇઞ્જનાતિ સબ્બાપેસા ઇમસ્સેવ સવિઞ્ઞાણકસ્સ કાયસ્સ ઇઞ્જના ચલના ફન્દના, નત્થેત્થ અઞ્ઞો કોચિ ચરન્તો વા પસારેન્તો વા, અપિચ ખો પન ‘‘ચરામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે તંસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ કાયં ફરતિ, તેનસ્સ ગન્તબ્બદિસાભિમુખો અભિનીહારો હોતિ, દેસન્તરે રૂપન્તરપાતુભાવોતિ અત્થો. તેન ‘‘ચર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા ‘‘તિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે તંસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ કાયં ફરતિ, તેનસ્સ સમુસ્સાપનં હોતિ, ઉપરૂપરિટ્ઠાનેન રૂપપાતુભાવોતિ અત્થો. તેન ‘‘તિટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા ‘‘નિસીદામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે તંસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ કાયં ફરતિ, તેનસ્સ હેટ્ઠિમભાગસમિઞ્જનઞ્ચ ઉપરિમભાગસમુસ્સાપનઞ્ચ હોતિ, તથાભાવેન રૂપપાતુભાવોતિ અત્થો. તેન ‘‘નિસિન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. તથા ‘‘સયામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જન્તે તંસમુટ્ઠાના વાયોધાતુ કાયં ફરતિ, તેનસ્સ તિરિયં પસારણં હોતિ, તથાભાવેન રૂપપાતુભાવોતિ અત્થો. તેન ‘‘સય’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

એવં ચાયમાયસ્મા યો કોચિ ઇત્થન્નામો ચરં વા યદિ વા તિટ્ઠં, નિસિન્નો ઉદ વા સયં યમેતં તત્થ તત્થ ઇરિયાપથે તેસં તેસં પબ્બાનં સમિઞ્જનપ્પસારણવસેન સમિઞ્જેતિ પસારેતીતિ વુચ્ચતિ. તમ્પિ યસ્મા સમિઞ્જનપ્પસારણચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને યથાવુત્તેનેવ નયેન હોતિ, તસ્મા એસા કાયસ્સ ઇઞ્જના, નત્થેત્થ અઞ્ઞો કોચિ, સુઞ્ઞમિદં કેનચિ ચરન્તેન વા પસારેન્તેન વા સત્તેન વા પુગ્ગલેન વા. કેવલં પન –

‘‘ચિત્તનાનત્તમાગમ્મ, નાનત્તં હોતિ વાયુનો;

વાયુનાનત્તતો નાના, હોતિ કાયસ્સ ઇઞ્જના’’તિ. –

અયમેત્થ પરમત્થો.

એવમેતાય ગાથાય ભગવા યસ્મા એકસ્મિં ઇરિયાપથે ચિરવિનિયોગેન કાયપીળનં હોતિ, તસ્સ ચ વિનોદનત્થં ઇરિયાપથપરિવત્તનં કરીયતિ, તસ્મા ‘‘ચરં વા’’તિઆદીહિ ઇરિયાપથપટિચ્છન્નં દુક્ખલક્ખણં દીપેતિ, તથા ચરણકાલે ઠાનાદીનમભાવતો સબ્બમેતં ચરણાદિભેદં ‘‘એસા કાયસ્સ ઇઞ્જના’’તિ ભણન્તો સન્તતિપટિચ્છન્નં અનિચ્ચલક્ખણં. તાય તાય સામગ્ગિયા પવત્તાય ‘‘એસા કાયસ્સ ઇઞ્જના’’તિ ચ અત્તપટિક્ખેપેન ભણન્તો અત્તસઞ્ઞાઘનપટિચ્છન્નં અનત્તલક્ખણં દીપેતિ.

૧૯૬. એવં લક્ખણત્તયદીપનેન સુઞ્ઞતકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા પુન સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકઅસુભદસ્સનત્થં ‘‘અટ્ઠિનહારુસંયુત્તો’’તિ આરભિ. તસ્સત્થો – યસ્સ ચેસા કાયસ્સ ઇઞ્જના, સ્વાયં કાયો વિસુદ્ધિમગ્ગે દ્વત્તિંસાકારવણ્ણનાયં વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદભેદેન અબ્યાપારનયેન ચ પકાસિતેહિ સટ્ઠાધિકેહિ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ નવહિ ન્હારુસતેહિ ચ સંયુત્તત્તા અટ્ઠિનહારુસંયુત્તો. તત્થેવ પકાસિતેન અગ્ગપાદઙ્ગુલિતચાદિના તચેન ચ નવપેસિસતપ્પભેદેન ચ મંસેન અવલિત્તત્તા તચમંસાવલેપનો પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિકૂલોતિ વેદિતબ્બો. કિઞ્ચેત્થ વેદિતબ્બં સિયા, યદિ એસ યા સા મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સકલસરીરતો સંકડ્ઢિતા બદરટ્ઠિપ્પમાણા ભવેય્ય, તાય મક્ખિકાપત્તસુખુમચ્છવિયા નીલાદિરઙ્ગજાતેન ગેહભિત્તિ વિય પટિચ્છન્નો ન ભવેય્ય, અયં પન એવં સુખુમાયપિ છવિયા કાયો પટિચ્છન્નો પઞ્ઞાચક્ખુવિરહિતેહિ બાલપુથુજ્જનેહિ યથાભૂતં ન દિસ્સતિ. છવિરાગરઞ્જિતો હિસ્સ પરમજેગુચ્છપટિકૂલધમ્મસઙ્ખાતો તચોપિ તચપલિવેઠિતં યં તં પભેદતો –

‘‘નવપેસિસતા મંસા, અવલિત્તા કળેવરે;

નાનાકિમિકુલાકિણ્ણં, મિળ્હટ્ઠાનંવ પૂતિકા’’તિ. –

એવં વુત્તં નવમંસસતમ્પિ, મંસાવલિત્તા યે તે –

‘‘નવન્હારુસતા હોન્તિ, બ્યામમત્તે કળેવરે;

બન્ધન્તિ અટ્ઠિસઙ્ઘાતં, અગારમિવ વલ્લિયા’’તિ. –

તેપિ, ન્હારુસમુટ્ઠિતાનિ પટિપાટિયા અવટ્ઠિતાનિ પૂતીનિ દુગ્ગન્ધાનિ તીણિ સટ્ઠાધિકાનિ અટ્ઠિસતાનિપિ યથાભૂતં ન દિસ્સન્તિ યતો અનાદિયિત્વા તં મક્ખિકાપત્તસુખુમચ્છવિં. યાનિ પનસ્સ છવિરાગરત્તેન તચેન પલિવેઠિતત્તા સબ્બલોકસ્સ અપાકટાનિ નાનપ્પકારાનિ અબ્ભન્તરકુણપાનિ પરમાસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છનીયપટિકૂલાનિ, તાનિપિ પઞ્ઞાચક્ખુના પટિવિજ્ઝિત્વા એવં પસ્સિતબ્બો ‘‘અન્તપૂરો ઉદરપૂરો…પે… પિત્તસ્સ ચ વસાય ચા’’તિ.

૧૯૭. તત્થ અન્તસ્સ પૂરો અન્તપૂરો. ઉદરસ્સ પૂરો ઉદરપૂરો. ઉદરન્તિ ચ ઉદરિયસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ ઠાનનામેન ‘‘ઉદર’’ન્તિ વુત્તં. યકનપેળસ્સાતિ યકનપિણ્ડસ્સ. વત્થિનોતિ મુત્તસ્સ. ઠાનૂપચારેન પનેતં ‘‘વત્થી’’તિ વુત્તં. પૂરોતિ અધિકારો, તસ્મા યકનપેળસ્સ પૂરો વત્થિનો પૂરોતિ એવં યોજેતબ્બં. એસ નયો હદયસ્સાતિઆદીસુ. સબ્બાનેવ ચેતાનિ અન્તાદીનિ વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદભેદેન અબ્યાપારનયેન ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયવસેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

૧૯૯-૨૦૦. એવં ભગવા ‘‘ન કિઞ્ચેત્થ એકમ્પિ ગય્હૂપગં મુત્તામણિસદિસં અત્થિ, અઞ્ઞદત્થુ અસુચિપરિપૂરોવાયં કાયો’’તિ અબ્ભન્તરકુણપં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમેવ અબ્ભન્તરકુણપં બહિનિક્ખમનકુણપેન પાકટં કત્વા દસ્સેન્તો પુબ્બે વુત્તઞ્ચ સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘અથસ્સ નવહિ સોતેહી’’તિ ગાથાદ્વયમાહ.

તત્થ અથાતિ પરિયાયન્તરનિદસ્સનં, અપરેનાપિ પરિયાયેન અસુચિભાવં પસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. અસ્સાતિ ઇમસ્સ કાયસ્સ. નવહિ સોતેહીતિ ઉભોઅક્ખિચ્છિદ્દકણ્ણચ્છિદ્દનાસાછિદ્દમુખવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગેહિ. અસુચિ સવતીતિ સબ્બલોકપાકટનાનપ્પકારપરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છઅસુચિયેવ સવતિ, સન્દતિ, પગ્ઘરતિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અગરુચન્દનાદિગન્ધજાતં વા મણિમુત્તાદિરતનજાતં વા. સબ્બદાતિ તઞ્ચ ખો સબ્બદા રત્તિમ્પિ દિવાપિ પુબ્બણ્હેપિ સાયન્હેપિ તિટ્ઠતોપિ ગચ્છતોપીતિ. કિં તં અસુચીતિ ચે? ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિ. એતસ્સ હિ દ્વીહિ અક્ખિચ્છિદ્દેહિ અપનીતતચમંસસદિસો અક્ખિગૂથકો, કણ્ણચ્છિદ્દેહિ રજોજલ્લસદિસો કણ્ણગૂથકો, નાસાછિદ્દેહિ પુબ્બસદિસા સિઙ્ઘાણિકા ચ સવતિ, મુખેન ચ વમતિ. કિં વમતીતિ ચે? એકદા પિત્તં, યદા અબદ્ધપિત્તં કુપ્પિતં હોતિ, તદા તં વમતીતિ અધિપ્પાયો. સેમ્હઞ્ચાતિ ન કેવલઞ્ચ પિત્તં, યમ્પિ ઉદરપટલે એકપત્થપૂરપ્પમાણં સેમ્હં તિટ્ઠતિ, તમ્પિ એકદા વમતિ. તં પનેતં વણ્ણાદિતો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦૩-૨૦૪, ૨૧૦-૨૧૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘સેમ્હઞ્ચા’’તિ ચ-સદ્દેન સેમ્હઞ્ચ અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપં ઉદરિયલોહિતાદિઅસુચિં વમતીતિ દસ્સેતિ. એવં સત્તહિ દ્વારેહિ અસુચિવમનં દસ્સેત્વા કાલઞ્ઞૂ પુગ્ગલઞ્ઞૂ પરિસઞ્ઞૂ ચ ભગવા તદુત્તરિ દ્વે દ્વારાનિ વિસેસવચનેન અનામસિત્વા અપરેન પરિયાયેન સબ્બસ્માપિ કાયા અસુચિસવનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયમ્હા સેદજલ્લિકા’’તિ. તત્થ સેદજલ્લિકાતિ સેદો ચ લોણપટલમલભેદા જલ્લિકા ચ, તસ્સ ‘‘સવતિ સબ્બદા’’તિ ઇમિના સદ્ધિં સમ્બન્ધો.

૨૦૧. એવં ભગવા યથા નામ ભત્તે પચ્ચમાને તણ્ડુલમલઞ્ચ ઉદકમલઞ્ચ ફેણેન સદ્ધિં ઉટ્ઠહિત્વા ઉક્ખલિમુખં મક્ખેત્વા બહિ ગળતિ, તથા અસિતપીતાદિભેદે આહારે કમ્મજેન અગ્ગિના પચ્ચમાને યં અસિતપીતાદિમલં ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના ભેદેન નિક્ખમન્તં અક્ખિઆદીનિ મક્ખેત્વા બહિ ગળતિ, તસ્સાપિ વસેન ઇમસ્સ કાયસ્સ અસુચિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યં લોકે ઉત્તમઙ્ગસમ્મતં સીસં અતિવિસિટ્ઠભાવતો પચ્ચેન્તા વન્દનેય્યાનમ્પિ વન્દનં ન કરોન્તિ, તસ્સાપિ નિસ્સારતાય અસુચિતાય ચસ્સ અસુચિભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અથસ્સ સુસિરં સીસ’’ન્તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ સુસિરન્તિ છિદ્દં. મત્થલુઙ્ગસ્સ પૂરિતન્તિ દધિભરિતઅલાબુકં વિય મત્થલુઙ્ગભરિતં. તઞ્ચ પનેતં મત્થલુઙ્ગં વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સુભતો નં મઞ્ઞતિ બાલોતિ તમેનં એવં નાનાવિધકુણપભરિતમ્પિ કાયં દુચ્ચિન્તિતચિન્તી બાલો સુભતો મઞ્ઞતિ, સુભં સુચિં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપન્તિ તીહિપિ તણ્હાદિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતિ. કસ્મા? યસ્મા અવિજ્જાય પુરક્ખતો ચતુસચ્ચપટિચ્છાદકેન મોહેન પુરક્ખતો, ચોદિતો, પવત્તિતો, ‘‘એવં આદિય, એવં અભિનિવિસ એવં મઞ્ઞાહી’’તિ ગાહિતોતિ અધિપ્પાયો. પસ્સ યાવ અનત્થકરા ચાયં અવિજ્જાતિ.

૨૦૨. એવં ભગવા સવિઞ્ઞાણકવસેન અસુભં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અવિઞ્ઞાણકવસેન દસ્સેતું, યસ્મા વા ચક્કવત્તિરઞ્ઞોપિ કાયો યથાવુત્તકુણપભરિતોયેવ હોતિ, તસ્મા સબ્બપ્પકારેનપિ સમ્પત્તિભવે અસુભં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિપત્તિભવે દસ્સેતું ‘‘યદા ચ સો મતો સેતી’’તિ ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – સ્વાયમેવંવિધો કાયો યદા આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાપગમેન મતો વાતભરિતભસ્તા વિય ઉદ્ધુમાતકો વણ્ણપરિભેદેન વિનીલકો સુસાનસ્મિં નિરત્થંવ કલિઙ્ગરં છડ્ડિતત્તા અપવિદ્ધો સેતિ, અથ ‘‘ન દાનિસ્સ પુન ઉટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ એકંસતોયેવ અનપેક્ખા હોન્તિ ઞાતયો. તત્થ મતોતિ અનિચ્ચતં દસ્સેતિ, સેતીતિ નિરીહકત્તં. તદુભયેન ચ જીવિતબલમદપ્પહાને નિયોજેતિ. ઉદ્ધુમાતોતિ સણ્ઠાનવિપત્તિં દસ્સેતિ, વિનીલકોતિ છવિરાગવિપત્તિં. તદુભયેન ચ રૂપમદપ્પહાને વણ્ણપોક્ખરતં પટિચ્ચ માનપ્પહાને ચ નિયોજેતિ. અપવિદ્ધોતિ ગહેતબ્બાભાવં દસ્સેતિ, સુસાનસ્મિન્તિ અન્તો અધિવાસેતુમનરહં જિગુચ્છનીયભાવં. તદુભયેનપિ ‘‘મમ’’ન્તિ ગાહસ્સ સુભસઞ્ઞાય ચ પહાને નિયોજેતિ. અનપેક્ખા હોન્તિ ઞાતયોતિ પટિકિરિયાભાવં દસ્સેતિ, તેન ચ પરિવારમદપ્પહાને નિયોજેતિ.

૨૦૩. એવમિમાય ગાથાય અપરિભિન્નાવિઞ્ઞાણકવસેન અસુભં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિભિન્નવસેનાપિ દસ્સેતું ‘‘ખાદન્તિ ન’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ યે ચઞ્ઞેતિ યે ચ અઞ્ઞેપિ કાકકુલલાદયો કુણપભક્ખા પાણિનો સન્તિ, તેપિ નં ખાદન્તીતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૨૦૪. એવં ‘‘ચરં વા’’તિઆદિના નયેન સુઞ્ઞતકમ્મટ્ઠાનવસેન, ‘‘અટ્ઠિનહારુસંયુત્તો’’તિઆદિના સવિઞ્ઞાણકાસુભવસેન ‘‘યદા ચ સો મતો સેતી’’તિઆદિના અવિઞ્ઞાણકાસુભવસેન કાયં દસ્સેત્વા એવં નિચ્ચસુખત્તભાવસુઞ્ઞે એકન્તઅસુભે ચાપિ કાયસ્મિં ‘‘સુભતો નં મઞ્ઞતિ બાલો, અવિજ્જાય પુરક્ખતો’’તિ ઇમિના બાલસ્સ વુત્તિં પકાસેત્વા અવિજ્જામુખેન ચ વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ પણ્ડિતસ્સ વુત્તિં પરિઞ્ઞામુખેન ચ વિવટ્ટં દસ્સેતું ‘‘સુત્વાન બુદ્ધવચન’’ન્તિ આરભિ.

તત્થ સુત્વાનાતિ યોનિસો નિસામેત્વા. બુદ્ધવચનન્તિ કાયવિચ્છન્દનકરં બુદ્ધવચનં. ભિક્ખૂતિ સેક્ખો વા પુથુજ્જનો વા. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞાણં વુચ્ચતિ વિપસ્સના અનિચ્ચાદિપ્પકારેસુ પવત્તત્તા, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. ઇધાતિ સાસને. સો ખો નં પરિજાનાતીતિ સો ઇમં કાયં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ. કથં? યથા નામ કુસલો વાણિજો ઇદઞ્ચિદઞ્ચાતિ ભણ્ડં ઓલોકેત્વા ‘‘એત્તકેન ગહિતે એત્તકો નામ ઉદયો ભવિસ્સતી’’તિ તુલયિત્વા તથા કત્વા પુન સઉદયં મૂલં ગણ્હન્તો તં ભણ્ડં છડ્ડેતિ, એવમેવં ‘‘અટ્ઠિન્હારુઆદયો ઇમે કેસલોમાદયો ચા’’તિ ઞાણચક્ખુના ઓલોકેન્તો ઞાતપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ, ‘‘અનિચ્ચા એતે ધમ્મા દુક્ખા અનત્તા’’તિ તુલયન્તો તીરણપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ, એવં તીરયિત્વા અરિયમગ્ગં પાપુણન્તો તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન પહાનપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ. સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકઅસુભવસેન વા પસ્સન્તો ઞાતપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન પસ્સન્તો તીરણપરિઞ્ઞાય, અરહત્તમગ્ગેન તતો છન્દરાગં અપકડ્ઢિત્વા તં પજહન્તો પહાનપરિઞ્ઞાય પરિજાનાતિ.

કસ્મા સો એવં પરિજાનાતીતિ ચે? યથાભૂતઞ્હિ પસ્સતિ, યસ્મા યથાભૂતં પસ્સતીતિ અત્થો. ‘‘પઞ્ઞાણવા’’તિઆદિના એવ ચ એતસ્મિં અત્થે સિદ્ધે યસ્મા બુદ્ધવચનં સુત્વા તસ્સ પઞ્ઞાણવત્તં હોતિ, યસ્મા ચ સબ્બજનસ્સ પાકટોપાયં કાયો અસુત્વા બુદ્ધવચનં ન સક્કા પરિજાનિતું, તસ્મા તસ્સ ઞાણહેતું ઇતો બાહિરાનં એવં દટ્ઠું અસમત્થતઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સુત્વાન બુદ્ધવચન’’ન્તિ આહ. નન્દાભિક્ખુનિં તઞ્ચ વિપલ્લત્થચિત્તં ભિક્ખું આરબ્ભ દેસનાપવત્તિતો અગ્ગપરિસતો તપ્પટિપત્તિપ્પત્તાનં ભિક્ખુભાવદસ્સનતો ચ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ આહ.

૨૦૫. ઇદાનિ ‘‘યથાભૂતઞ્હિ પસ્સતી’’તિ એત્થ યથા પસ્સન્તો યથાભૂતં પસ્સતિ, તં દસ્સેતું આહ ‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – યથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકાસુભં આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાનં અનપગમા ચરતિ, તિટ્ઠતિ, નિસીદતિ, સયતિ; તથા એતં એતરહિ સુસાને સયિતં અવિઞ્ઞાણકમ્પિ પુબ્બે તેસં ધમ્માનં અનપગમા અહોસિ. યથા ચ એતં એતરહિ મતસરીરં તેસં ધમ્માનં અપગમા ન ચરતિ, ન તિટ્ઠતિ, ન નિસીદતિ, ન સેય્યં કપ્પેતિ, તથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકમ્પિ તેસં ધમ્માનં અપગમા ભવિસ્સતિ. યથા ચ ઇદં સવિઞ્ઞાણકં એતરહિ ન સુસાને મતં સેતિ, ન ઉદ્ધુમાતકાદિભાવમુપગતં, તથા એતં એતરહિ મતસરીરમ્પિ પુબ્બે અહોસિ. યથા પનેતં એતરહિ અવિઞ્ઞાણકાસુભં મતં સુસાને સેતિ, ઉદ્ધુમાતકાદિભાવઞ્ચ ઉપગતં, તથા ઇદં સવિઞ્ઞાણકમ્પિ ભવિસ્સતીતિ.

તત્થ યથા ઇદં તથા એતન્તિ અત્તના મતસ્સ સરીરસ્સ સમાનભાવં કરોન્તો બાહિરે દોસં પજહતિ. યથા એતં તથા ઇદન્તિ મતસરીરેન અત્તનો સમાનભાવં કરોન્તો અજ્ઝત્તિકે રાગં પજહતિ. યેનાકારેન ઉભયં સભં કરોતિ, તં પજાનન્તો ઉભયત્થ મોહં પજહતિ. એવં યથાભૂતદસ્સનેન પુબ્બભાગેયેવ અકુસલમૂલપ્પહાનં સાધેત્વા, યસ્મા એવં પટિપન્નો ભિક્ખુ અનુપુબ્બેન અરહત્તમગ્ગં પત્વા સબ્બં છન્દરાગં વિરાજેતું સમત્થો હોતિ, તસ્મા આહ ‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, કાયે છન્દં વિરાજયે’’તિ. એવં પટિપન્નો ભિક્ખુ અનુપુબ્બેનાતિ પાઠસેસો.

૨૦૬. એવં સેક્ખભૂમિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અસેક્ખભૂમિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘છન્દરાગવિરત્તો સો’’તિ. તસ્સત્થો – સો ભિક્ખુ અરહત્તમગ્ગઞાણેન પઞ્ઞાણવા મગ્ગાનન્તરં ફલં પાપુણાતિ, અથ સબ્બસો છન્દરાગસ્સ પહીનત્તા ‘‘છન્દરાગવિરત્તો’’તિ ચ, મરણાભાવેન પણીતટ્ઠેન વા અમતં સબ્બસઙ્ખારવૂપસમનતો સન્તિં તણ્હાસઙ્ખાતવાનાભાવતો નિબ્બાનં, ચવનાભાવતો અચ્ચુતન્તિ સંવણ્ણિતં પદમજ્ઝગાતિ ચ વુચ્ચતિ. અથ વા સો ભિક્ખુ અરહત્તમગ્ગઞાણેન પઞ્ઞાણવા મગ્ગાનન્તરફલે ઠિતો છન્દરાગવિરત્તો નામ હોતિ, વુત્તપ્પકારઞ્ચ પદમજ્ઝગાતિ વેદિતબ્બો. તેન ‘‘ઇદમસ્સ પહીનં, ઇદઞ્ચાનેન લદ્ધ’’ન્તિ દીપેતિ.

૨૦૭-૨૦૮. એવં સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન અસુભકમ્મટ્ઠાનં સહ નિપ્ફત્તિયા કથેત્વા પુન સઙ્ખેપદેસનાય એવં મહતો આનિસંસસ્સ અન્તરાયકરં પમાદવિહારં ગરહન્તો ‘‘દ્વિપાદકોય’’ન્તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અપાદકાદયોપિ કાયા અસુચીયેવ, ઇધાધિકારવસેન પન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન વા, યસ્મા વા અઞ્ઞે અસુચિભૂતાપિ કાયા લોણમ્બિલાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા મનુસ્સાનં ભોજનેપિ ઉપનીયન્તિ, ન ત્વેવ મનુસ્સકાયો, તસ્મા અસુચિતરભાવમસ્સ દસ્સેન્તોપિ ‘‘દ્વિપાદકો’’તિ આહ.

અયન્તિ મનુસ્સકાયં દસ્સેતિ. દુગ્ગન્ધો પરિહીરતીતિ દુગ્ગન્ધો સમાનો પુપ્ફગન્ધાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા પરિહીરતિ. નાનાકુણપપરિપૂરોતિ કેસાદિઅનેકપ્પકારકુણપભરિતો. વિસ્સવન્તો તતો તતોતિ પુપ્ફગન્ધાદીહિ પટિચ્છાદેતું ઘટેન્તાનમ્પિ તં વાયામં નિપ્ફલં કત્વા નવહિ દ્વારેહિ ખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ, લોમકૂપેહિ ચ સેદજલ્લિકં વિસ્સવન્તોયેવ. તત્થ દાનિ પસ્સથ – એતાદિસેન કાયેન યો પુરિસો વા ઇત્થી વા કોચિ બાલો મઞ્ઞે ઉણ્ણમેતવે તણ્હાદિટ્ઠિમાનમઞ્ઞનાહિ ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ‘‘નિચ્ચો’’તિ વાતિઆદિના નયેન યો ઉણ્ણમિતું મઞ્ઞેય્ય, પરં વા જાતિઆદીહિ અવજાનેય્ય અત્તાનં ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તો, કિમઞ્ઞત્ર અદસ્સના ઠપેત્વા અરિયમગ્ગેન અરિયસચ્ચદસ્સનાભાવં કિમઞ્ઞં તસ્સ એવં ઉણ્ણમાવજાનનકારણં સિયાતિ.

દેસનાપરિયોસાને નન્દા ભિક્ખુની સંવેગમાપાદિ – ‘‘અહો વત રે, અહં બાલા, યા મંયેવ આરબ્ભ એવં વિવિધધમ્મદેસનાપવત્તકસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં નાગમાસિ’’ન્તિ. એવં સંવિગ્ગા ચ તમેવ ધમ્મદેસનં સમન્નાહરિત્વા તેનેવ કમ્મટ્ઠાનેન કતિપયદિવસબ્ભન્તરે અરહત્તં સચ્છાકાસિ. દુતિયટ્ઠાનેપિ કિર દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સિરિમા દેવકઞ્ઞા અનાગામિફલં પત્તા, સો ચ ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય વિજયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.