૧. ઉરગવગ્ગો

૧. ઉરગસુત્તવણ્ણના

એવં સમધિગતસઙ્ખો ચ યસ્મા એસ વગ્ગતો ઉરગવગ્ગો, ચૂળવગ્ગો, મહાવગ્ગો, અટ્ઠકવગ્ગો, પારાયનવગ્ગોતિ પઞ્ચ વગ્ગા હોન્તિ; તેસુ ઉરગવગ્ગો આદિ. સુત્તતો ઉરગવગ્ગે દ્વાદસ સુત્તાનિ, ચૂળવગ્ગે ચુદ્દસ, મહાવગ્ગે દ્વાદસ, અટ્ઠકવગ્ગે સોળસ, પારાયનવગ્ગે સોળસાતિ સત્તતિ સુત્તાનિ. તેસં ઉરગસુત્તં આદિ. પરિયત્તિપમાણતો અટ્ઠ ભાણવારા. એવં વગ્ગસુત્તપરિયત્તિપમાણવતો પનસ્સ –

‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં, વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ;

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં, ઉરગો જિણ્ણમિવ તચં પુરાણ’’ન્તિ. –

અયં ગાથા આદિ. તસ્મા અસ્સા ઇતો પભુતિ અત્થવણ્ણનં કાતું ઇદં વુચ્ચતિ –

‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, વુત્તા ગાથા અયં ઇમં;

વિધિં પકાસયિત્વાસ્સા, કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ.

કેન પનાયં ગાથા વુત્તા, કત્થ, કદા, કસ્મા ચ વુત્તાતિ? વુચ્ચતે – યો સો ભગવા ચતુવીસતિબુદ્ધસન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો યાવ વેસ્સન્તરજાતકં, તાવ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવને ઉપ્પજ્જિ, તતોપિ ચવિત્વા સક્યરાજકુલે ઉપપત્તિં ગહેત્વા, અનુપુબ્બેન કતમહાભિનિક્ખમનો બોધિરુક્ખમૂલે સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા, ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા દેવ-મનુસ્સાનં હિતાય ધમ્મં દેસેસિ, તેન ભગવતા સયમ્ભુના અનાચરિયકેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન વુત્તા. સા ચ પન આળવિયં. યદા ચ ભૂતગામસિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તદા તત્થ ઉપગતાનં ધમ્મદેસનત્થં વુત્તાતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપવિસ્સજ્જના. વિત્થારતો પન દૂરેનિદાનઅવિદૂરેનિદાનસન્તિકેનિદાનવસેન વેદિતબ્બા. તત્થ દૂરેનિદાનં નામ દીપઙ્કરતો યાવ પચ્ચુપ્પન્નવત્થુકથા, અવિદૂરેનિદાનં નામ તુસિતભવનતો યાવ પચ્ચુપ્પન્નવત્થુકથા, સન્તિકેનિદાનં નામ બોધિમણ્ડતો યાવ પચ્ચુપ્પન્નવત્થુકથાતિ.

તત્થ યસ્મા અવિદૂરેનિદાનં સન્તિકેનિદાનઞ્ચ દૂરેનિદાનેયેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ, તસ્મા દૂરેનિદાનવસેનેવેત્થ વિત્થારતો વિસ્સજ્જના વેદિતબ્બા. સા પનેસા જાતકટ્ઠકથાયં વુત્તાતિ ઇધ ન વિત્થારિતા. તતો તત્થ વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – તત્થ પઠમગાથાય સાવત્થિયં વત્થુ ઉપ્પન્નં, ઇધ આળવિયં. યથાહ –

‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા આળવિયં વિહરતિ અગ્ગાળવે ચેતિયે. તેન ખો પન સમયેન આળવકા ભિક્ખૂ નવકમ્મં કરોન્તા રુક્ખં છિન્દન્તિપિ છેદાપેન્તિપિ. અઞ્ઞતરોપિ આળવકો ભિક્ખુ રુક્ખં છિન્દતિ. તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘મા, ભન્તે, અત્તનો ભવનં કત્તુકામો મય્હં ભવનં છિન્દી’તિ. સો ભિક્ખુ અનાદિયન્તો છિન્દિયેવ. તસ્સા ચ દેવતાય દારકસ્સ બાહું આકોટેસિ. અથ ખો તસ્સા દેવતાય એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું ઇધેવ જીવિતા વોરોપેય્ય’ન્તિ. અથ ખો તસ્સા દેવતાય એતદહોસિ – ‘ન ખો મેતં પતિરૂપં, યાહં ઇમં ભિક્ખું ઇધેવ જીવિતા વોરોપેય્યં, યંનૂનાહં ભગવતો એતમત્થં આરોચેય્ય’ન્તિ. અથ ખો સા દેવતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. ‘સાધુ, સાધુ દેવતે, સાધુ ખો ત્વં, દેવતે, તં ભિક્ખું જીવિતા ન વોરોપેસિ. સચજ્જ ત્વં, દેવતે, તં ભિક્ખું જીવિતા વોરોપેય્યાસિ, બહુઞ્ચ ત્વં, દેવતે, અપુઞ્ઞં પસવેય્યાસિ. ગચ્છ ત્વં, દેવતે, અમુકસ્મિં ઓકાસે રુક્ખો વિવિત્તો, તસ્મિં ઉપગચ્છા’’’તિ (પાચિ. ૮૯).

એવઞ્ચ પન વત્વા પુન ભગવા તસ્સા દેવતાય ઉપ્પન્નકોધવિનયનત્થં –

‘‘યો વે ઉપ્પતિતં કોધં, રથં ભન્તંવ વારયે’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૨) –

ઇમં ગાથં અભાસિ. તતો ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા રુક્ખં છિન્દિસ્સન્તિપિ, છેદાપેસ્સન્તિપિ, એકિન્દ્રિયં સમણા સક્યપુત્તિયા જીવં વિહેઠેન્તી’’તિ એવં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયિતં સુત્વા ભિક્ખૂહિ આરોચિતો ભગવા – ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૯૦) ઇમં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેત્વા તત્થ ઉપગતાનં ધમ્મદેસનત્થં –

‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં,

વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહી’’તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ. એવમિદં એકંયેવ વત્થુ તીસુ ઠાનેસુ સઙ્ગહં ગતં – વિનયે, ધમ્મપદે, સુત્તનિપાતેતિ. એત્તાવતા ચ યા સા માતિકા ઠપિતા –

‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, વુત્તા ગાથા અયં ઇમં;

વિધિ પકાસયિત્વાસ્સા, કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ. –

સા સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ પકાસિતા હોતિ ઠપેત્વા અત્થવણ્ણનં.

૧. અયં પનેત્થ અત્થવણ્ણના. યોતિ યો યાદિસો ખત્તિયકુલા વા પબ્બજિતો, બ્રાહ્મણકુલા વા પબ્બજિતો, નવો વા મજ્ઝિમો વા થેરો વા. ઉપ્પતિતન્તિ ઉદ્ધમુદ્ધં પતિતં ગતં, પવત્તન્તિ અત્થો, ઉપ્પન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉપ્પન્નઞ્ચ નામેતં વત્તમાનભુત્વાપગતોકાસકતભૂમિલદ્ધવસેન અનેકપ્પભેદં. તત્થ સબ્બમ્પિ સઙ્ખતં ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિ વત્તમાનુપ્પન્નં નામ, યં સન્ધાય ‘‘ઉપ્પન્ના ધમ્મા, અનુપ્પન્ના ધમ્મા, ઉપ્પાદિનો ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૭) વુત્તં. આરમ્મણરસમનુભવિત્વા નિરુદ્ધં અનુભુત્વાપગતસઙ્ખાતં કુસલાકુસલં, ઉપ્પાદાદિત્તયમનુપ્પત્વા નિરુદ્ધં ભુત્વાપગતસઙ્ખાતં સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભુત્વાપગતુપ્પન્નં નામ. તદેતં ‘‘એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭) ચ, ‘‘યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાપારિપૂરી હોતી’’તિ ચ એવમાદીસુ સુત્તન્તેસુ દટ્ઠબ્બં. ‘‘યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે કતાનિ કમ્માની’’તિ એવમાદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮; નેત્તિ. ૧૨૦) નયેન વુત્તં કમ્મં અતીતમ્પિ સમાનં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સોકાસં કત્વા ઠિતત્તા, તથા કતોકાસઞ્ચ વિપાકં અનુપ્પન્નમ્પિ એવં કતે ઓકાસે અવસ્સમુપ્પત્તિતો ઓકાસકતુપ્પન્નં નામ. તાસુ તાસુ ભૂમીસુ અસમૂહતમકુસલં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ.

એત્થ ચ ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં – ભૂમિ નામ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ઉપ્પત્તારહં કિલેસજાતં. તેન હિ સા ભૂમિલદ્ધા નામ હોતીતિ. તસ્મા ‘‘ભૂમિલદ્ધ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ પન ન આરમ્મણવસેન. આરમ્મણવસેન હિ સબ્બેપિ અતીતાદિભેદે પરિઞ્ઞાતેપિ ચ ખીણાસવાનં ખન્ધે આરબ્ભ કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ મહાકચ્ચાયનઉપ્પલવણ્ણાદીનં ખન્ધે આરબ્ભ સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તનન્દમાણવકાદીનં વિય. યદિ ચેતં ભૂમિલદ્ધં નામ સિયા, તસ્સ અપ્પહેય્યતો ન કોચિ ભવમૂલં જહેય્ય. વત્થુવસેન પન ભૂમિલદ્ધં નામ વેદિતબ્બં. યત્થ યત્થ હિ વિપસ્સનાય અપરિઞ્ઞાતા ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થ ઉપ્પાદતો પભુતિ તેસુ વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં અનુસેતિ. તં અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ ચ યસ્સ ખન્ધેસુ અપ્પહીનાનુસયિતા કિલેસા, તસ્સ તે એવ ખન્ધા તેસં કિલેસાનં વત્થુ, ન ઇતરે ખન્ધા. અતીતક્ખન્ધેસુ ચસ્સ અપ્પહીનાનુસયિતાનં કિલેસાનં અતીતક્ખન્ધા એવ વત્થુ, ન ઇતરે. એસેવ નયો અનાગતાદીસુ. તથા કામાવચરક્ખન્ધેસુ અપ્પહીનાનુસયિતાનં કિલેસાનં કામાવચરક્ખન્ધા એવ વત્થુ, ન ઇતરે. એસ નયો રૂપારૂપાવચરેસુ.

સોતાપન્નાદીનં પન યસ્સ યસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ ખન્ધેસુ તં તં વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં તેન તેન મગ્ગેન પહીનં, તસ્સ તસ્સ તે તે ખન્ધા પહીનાનં તેસં તેસં વટ્ટમૂલકિલેસાનં અવત્થુતો ભૂમીતિ સઙ્ખં ન લભન્તિ. પુથુજ્જનસ્સ પન સબ્બસો વટ્ટમૂલાનં કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા યં કિઞ્ચિ કરિયમાનં કમ્મં કુસલં વા અકુસલં વા હોતિ, ઇચ્ચસ્સ કિલેસપ્પચ્ચયા વટ્ટં વડ્ઢતિ. તસ્સેતં વટ્ટમૂલં રૂપક્ખન્ધે એવ, ન વેદનાક્ખન્ધાદીસુ…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે એવ વા, ન રૂપક્ખન્ધાદીસૂતિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અવિસેસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અનુસયિતત્તા. કથં? પથવીરસાદિમિવ રુક્ખે. યથા હિ મહારુક્ખે પથવીતલં અધિટ્ઠાય પથવીરસઞ્ચ આપોરસઞ્ચ નિસ્સાય તપ્પચ્ચયા મૂલખન્ધસાખપસાખપત્તપલ્લવપલાસપુપ્ફફલેહિ વડ્ઢિત્વા નભં પૂરેત્વા યાવકપ્પાવસાનં બીજપરમ્પરાય રુક્ખપવેણીસન્તાને ઠિતે ‘‘તં પથવીરસાદિ મૂલે એવ, ન ખન્ધાદીસુ, ફલે એવ વા, ન મૂલાદીસૂ’’તિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અવિસેસેન સબ્બેસ્વેવ મૂલાદીસુ અનુગતત્તા, એવં. યથા પન તસ્સેવ રુક્ખસ્સ પુપ્ફફલાદીસુ નિબ્બિન્નો કોચિ પુરિસો ચતૂસુ દિસાસુ મણ્ડૂકકણ્ટકં નામ રુક્ખે વિસં પયોજેય્ય, અથ સો રુક્ખો તેન વિસસમ્ફસ્સેન ફુટ્ઠો પથવીરસઆપોરસપરિયાદિન્નેન અપ્પસવનધમ્મતં આગમ્મ પુન સન્તાનં નિબ્બત્તેતું સમત્થો ન ભવેય્ય, એવમેવં ખન્ધપ્પવત્તિયં નિબ્બિન્નો કુલપુત્તો તસ્સ પુરિસસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ રુક્ખે વિસપ્પયોજનં વિય અત્તનો સન્તાને ચતુમગ્ગભાવનં આરભતિ. અથસ્સ સો ખન્ધસન્તાનો તેન ચતુમગ્ગવિસસમ્ફસ્સેન સબ્બસો વટ્ટમૂલકિલેસાનં પરિયાદિન્નત્તા કિરિયભાવમત્તમુપગતકાયકમ્માદિ સબ્બકમ્મપ્પભેદો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તધમ્મતમાગમ્મ ભવન્તરસન્તાનં નિબ્બત્તેતું સમત્થો ન હોતિ. કેવલં પન ચરિમવિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરિન્ધનો વિય જાતવેદો અનુપાદાનો પરિનિબ્બાતિ. એવં ભૂમિયા ભૂમિલદ્ધસ્સ ચ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અપિચ અપરમ્પિ સમુદાચારારમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતવસેન ચતુબ્બિધમુપ્પન્નં. તત્થ વત્તમાનુપ્પન્નમેવ સમુદાચારુપ્પન્નં. ચક્ખાદીનં પન આપાથગતે આરમ્મણે પુબ્બભાગે અનુપ્પજ્જમાનમ્પિ કિલેસજાતં આરમ્મણસ્સ અધિગ્ગહિતત્તા એવ અપરભાગે અવસ્સમુપ્પત્તિતો આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ. કલ્યાણિગામે પિણ્ડાય ચરતો મહાતિસ્સત્થેરસ્સ વિસભાગરૂપદસ્સનેન ઉપ્પન્નકિલેસજાતઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. તસ્સ ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૬.૫૮) પયોગો દટ્ઠબ્બો. સમથવિપસ્સનાનં અઞ્ઞતરવસેન અવિક્ખમ્ભિતકિલેસજાતં ચિત્તસન્તતિમનારૂળ્હં ઉપ્પત્તિનિવારકસ્સ હેતુનો અભાવા અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં નામ. તં ‘‘અયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આનાપાનસ્સતિસમાધિ ભાવિતો બહુલીકતો સન્તો ચેવ પણીતો ચ અસેચનકો ચ સુખો ચ વિહારો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઠાનસો અન્તરધાપેતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૬૫) દટ્ઠબ્બં. સમથવિપસ્સનાવસેન વિક્ખમ્ભિતમ્પિ કિલેસજાતં અરિયમગ્ગેન અસમૂહતત્તા ઉપ્પત્તિધમ્મતં અનતીતન્તિ કત્વા અસમૂહતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ. આકાસેન ગચ્છન્તસ્સ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો થેરસ્સ કુસુમિતરુક્ખે ઉપવને પુપ્ફાનિ ઓચિનન્તસ્સ મધુરસ્સરેન ગાયતો માતુગામસ્સ ગીતસ્સરં સુતવતો ઉપ્પન્નકિલેસજાતઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. તસ્સ ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૧૫૭) પયોગો દટ્ઠબ્બો. તિવિધમ્પિ ચેતં આરમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતુપ્પન્નં ભૂમિલદ્ધેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં.

એવમેતસ્મિં યથાવુત્તપ્પભેદે ઉપ્પન્ને ભૂમિલદ્ધારમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતુપ્પન્નવસેનાયં કોધો ઉપ્પન્નોતિ વેદિતબ્બો. કસ્મા? એવંવિધસ્સ વિનેતબ્બતો. એવંવિધમેવ હિ ઉપ્પન્નં યેન કેનચિ વિનયેન વિનેતું સક્કા હોતિ. યં પનેતં વત્તમાનભુત્વાપગતોકાસકતસમુદાચારસઙ્ખાતં ઉપ્પન્નં, એત્થ અફલો ચ અસક્યો ચ વાયામો. અફલો હિ ભુત્વાપગતે વાયામો વાયામન્તરેનાપિ તસ્સ નિરુદ્ધત્તા. તથા ઓકાસકતે. અસક્યો ચ વત્તમાનસમુદાચારુપ્પન્ને કિલેસવોદાનાનં એકજ્ઝમનુપ્પત્તિતોતિ.

વિનેતીતિ એત્થ પન –

‘‘દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

તેસુ અટ્ઠવિધેનેસ, વિનેતીતિ પવુચ્ચતિ’’.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો, પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધે વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૧૧) સીલસંવરો, ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

આદીસુ ઞાણસંવરો, ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪) ખન્તિસંવરો, ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪) વીરિયસંવરો વેદિતબ્બો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયવચીદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરો, વિનયનતો વિનયોતિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનઙ્ગેસુ યાવ અત્તનો અપરિહાનવસેન પવત્તિ, તાવ તેન તેન ઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસન્તાનસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયેસુ અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનેન અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકમ્યતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ. યં પન ઉપચારપ્પનાભેદસ્સ સમાધિનો યાવ અત્તનો અપરિહાનિપવત્તિ, તાવ તેનાભિહતાનં નીવરણાનં યથાસકં વિતક્કાદિપચ્ચનીકધમ્માનઞ્ચ અનુપ્પત્તિસઙ્ખાતં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં પન ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને યથાસકં ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગહનસ્સ પુન અચ્ચન્તઅપ્પવત્તિભાવેન સમુચ્છેદસઙ્ખાતં પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં પહાનં, ઇદં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં પન સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ, તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો. એવમેકેકસ્સ પઞ્ચધા ભિન્નત્તા દસેતે વિનયા હોન્તિ.

તેસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિનયં નિસ્સરણવિનયઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસેન અટ્ઠવિધેન વિનયેનેસ તેન તેન પરિયાયેન વિનેતીતિ પવુચ્ચતિ. કથં? સીલસંવરેન કાયવચીદુચ્ચરિતાનિ વિનેન્તોપિ હિ તંસમ્પયુત્તં કોધં વિનેતિ, સતિપઞ્ઞાસંવરેહિ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાદીનિ વિનેન્તોપિ દોમનસ્સસમ્પયુત્તં કોધં વિનેતિ, ખન્તિસંવરેન સીતાદીનિ ખમન્તોપિ તંતંઆઘાતવત્થુસમ્ભવં કોધં વિનેતિ, વીરિયસંવરેન બ્યાપાદવિતક્કં વિનેન્તોપિ તંસમ્પયુત્તં કોધં વિનેતિ. યેહિ ધમ્મેહિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપ્પહાનાનિ હોન્તિ, તેસં ધમ્માનં અત્તનિ નિબ્બત્તનેન તે તે ધમ્મે પજહન્તોપિ તદઙ્ગપ્પહાતબ્બં વિક્ખમ્ભેતબ્બં સમુચ્છિન્દિતબ્બઞ્ચ કોધં વિનેતિ. કામઞ્ચેત્થ પહાનવિનયેન વિનયો ન સમ્ભવતિ. યેહિ પન ધમ્મેહિ પહાનં હોતિ, તેહિ વિનેન્તોપિ પરિયાયતો ‘‘પહાનવિનયેન વિનેતી’’તિ વુચ્ચતિ. પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકાલે પન વિનેતબ્બાભાવતો નિસ્સરણપ્પહાનસ્સ ચ અનુપ્પાદેતબ્બતો ન તેહિ કિઞ્ચિ વિનેતીતિ વુચ્ચતિ. એવં તેસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિનયં નિસ્સરણવિનયઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસેન અટ્ઠવિધેન વિનયેનેસ તેન તેન પરિયાયેન વિનેતીતિ પવુચ્ચતીતિ. યે વા –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, મેત્તા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બા…પે… કરુણા… ઉપેક્ખા… અસતિ-અમનસિકારો તસ્મિં પુગ્ગલે આપજ્જિતબ્બો, એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. કમ્મસ્સકતા એવ વા તસ્મિં પુગ્ગલે અધિટ્ઠાતબ્બા કમ્મસ્સકો અયમાયસ્મા…પે… દાયાદો ભવિસ્સતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૧) –

એવં પઞ્ચ આઘાતપટિવિનયા વુત્તા. યે ચ –

‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? ઇધાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૨) –

એવમાદિનાપિ નયેન પઞ્ચ આઘાતપટિવિનયા વુત્તા. તેસુ યેન કેનચિ આઘાતપટિવિનયેન વિનેન્તોપેસ વિનેતીતિ પવુચ્ચતિ. અપિચ યસ્મા –

‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેન ચોરા ઓચરકા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ઓક્કન્તેય્યું, તત્રાપિ યો મનો પદોસેય્ય, ન મે સો તેન સાસનકરો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૨) –-

એવં સત્થુ ઓવાદં,

‘‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જયં.

‘‘ઉભિન્નમત્થં ચરતિ, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ;

પરં સઙ્કુપિતં ઞત્વા, યો સતો ઉપસમ્મતિ’’. (સં. નિ. ૧.૧૮૮);

‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો, વતાયં દુબ્બણ્ણો અસ્સા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ વણ્ણવતાય નન્દતિ. કોધનાયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કિઞ્ચાપિ સો હોતિ સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઓદાતવત્થવસનો, અથ ખો સો દુબ્બણ્ણોવ હોતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા (અ. નિ. ૭.૬૪).

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો, વતાયં દુક્ખં સયેય્યા’તિ…પે… ‘ન પચુરત્થો અસ્સા’તિ…પે… ‘ન ભોગવા અસ્સા’તિ…પે… ‘ન યસવા અસ્સા’તિ…પે… ‘ન મિત્તવા અસ્સા’તિ…પે… ‘કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુગતિગમનેન નન્દતિ. કોધનાયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય… મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા…પે… વાચાય…પે… મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા…પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ કોધાભિભૂતો’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૪).

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ…પે…. (અ. નિ. ૭.૬૪; મહાનિ. ૫);

‘‘યેન કોધેન કુદ્ધાસે, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિં;

તં કોધં સમ્મદઞ્ઞાય, પજહન્તિ વિપસ્સિનો. (ઇતિવુ. ૪);

‘‘કોધં જહે વિપ્પજહેય્ય માનં, સંયોજનં સબ્બમતિક્કમેય્ય. (ધ. પ. ૨૨૧);

‘‘અનત્થજનનો કોધો, કોધો ચિત્તપ્પકોપનો. (અ. નિ. ૭.૬૪; ઇતિવુ. ૮૮);

‘‘એકાપરાધં ખમ ભૂરિપઞ્ઞ, ન પણ્ડિતા કોધબલા ભવન્તી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૧૯) –

એવમાદિના નયેન કોધે આદીનવઞ્ચ પચ્ચવેક્ખતોપિ કોધો વિનયં ઉપેતિ. તસ્મા એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા કોધં વિનેન્તોપિ એસ વિનેતીતિ વુચ્ચતિ.

કોધન્તિ ‘‘અનત્થં મે અચરીતિ આઘાતો જાયતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. ૯.૨૯) નયેન સુત્તે વુત્તાનં નવન્નં, ‘‘અત્થં મે ન ચરી’’તિ આદીનઞ્ચ તપ્પટિપક્ખતો સિદ્ધાનં નવન્નમેવાતિ અટ્ઠારસન્નં, ખાણુકણ્ટકાદિના અટ્ઠાનેન સદ્ધિં એકૂનવીસતિયા આઘાતવત્થૂનં અઞ્ઞતરાઘાતવત્થુસમ્ભવં આઘાતં. વિસટન્તિ વિત્થતં. સપ્પવિસન્તિ સપ્પસ્સ વિસં. ઇવાતિ ઓપમ્મવચનં, ઇ-કાર લોપં કત્વા વ-ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઓસધેહીતિ અગદેહિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વિસતિકિચ્છકો વેજ્જો સપ્પેન દટ્ઠં સબ્બં કાયં ફરિત્વા ઠિતં વિસટં સપ્પવિસં મૂલખન્ધતચપત્તપુપ્ફાદીનં અઞ્ઞતરેહિ નાનાભેસજ્જેહિ પયોજેત્વા કતેહિ વા ઓસધેહિ ખિપ્પમેવ વિનેય્ય, એવમેવં યો યથાવુત્તેનત્થેન ઉપ્પતિતં ચિત્તસન્તાનં બ્યાપેત્વા ઠિતં કોધં યથાવુત્તેસુ વિનયનૂપાયેસુ યેન કેનચિ ઉપાયેન વિનેતિ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતીતિ.

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારન્તિ સો એવં કોધં વિનેન્તો ભિક્ખુ યસ્મા કોધો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો પહીયતિ, તસ્મા ઓરપારસઞ્ઞિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ જહાતીતિ વેદિતબ્બો. અવિસેસેન હિ પારન્તિ તીરસ્સ નામં, તસ્મા ઓરાનિ ચ તાનિ સંસારસાગરસ્સ પારભૂતાનિ ચાતિ કત્વા ‘‘ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અથ વા ‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ’’, સો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો કોધં વિનેત્વા અનાગામિફલે ઠિતો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં. તત્થ ઓરન્તિ સકત્તભાવો, પારન્તિ પરત્તભાવો. ઓરં વા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, પારં છ બાહિરાયતનાનિ. તથા ઓરં મનુસ્સલોકો, પારં દેવલોકો. ઓરં કામધાતુ, પારં રૂપારૂપધાતુ. ઓરં કામરૂપભવો, પારં અરૂપભવો. ઓરં અત્તભાવો, પારં અત્તભાવસુખૂપકરણાનિ. એવમેતસ્મિં ઓરપારે ચતુત્થમગ્ગેન છન્દરાગં પજહન્તો ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ અનાગામિનો કામરાગસ્સ પહીનત્તા ઇધત્તભાવાદીસુ છન્દરાગો એવ નત્થિ; અપિચ ખો પનસ્સ તતિયમગ્ગાદીનં વિય વણ્ણપ્પકાસનત્થં સબ્બમેતં ઓરપારભેદં સઙ્ગહેત્વા તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુત્તં.

ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ વિભાવનત્થાય ઉપમં આહ ‘‘ઉરગો જિણ્ણમિવ તચં પુરાણ’’ન્તિ. તત્થ ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો, સપ્પસ્સેતં અધિવચનં. સો દુવિધો – કામરૂપી ચ અકામરૂપી ચ. કામરૂપીપિ દુવિધો – જલજો થલજો ચ. જલજો જલે એવ કામરૂપં લભતિ, ન થલે, સઙ્ખપાલજાતકે સઙ્ખપાલનાગરાજા વિય. થલજો થલે એવ, ન જલે. સો જજ્જરભાવેન જિણ્ણં, ચિરકાલતાય પુરાણઞ્ચાતિ સઙ્ખં ગતં. તચં જહન્તો ચતુબ્બિધેન જહાતિ – સજાતિયં ઠિતો, જિગુચ્છન્તો, નિસ્સાય, થામેનાતિ. સજાતિ નામ સપ્પજાતિ દીઘત્તભાવો. ઉરગા હિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સજાતિં નાતિવત્તન્તિ – ઉપપત્તિયં, ચુતિયં, વિસ્સટ્ઠનિદ્દોક્કમને, સમાનજાતિયા મેથુનપટિસેવને, જિણ્ણતચાપનયને ચાતિ. સપ્પો હિ યદા તચં જહાતિ, તદા સજાતિયંયેવ ઠત્વા જહાતિ. સજાતિયં ઠિતોપિ ચ જિગુચ્છન્તો જહાતિ. જિગુચ્છન્તો નામ યદા ઉપડ્ઢટ્ઠાને મુત્તો હોતિ, ઉપડ્ઢટ્ઠાને અમુત્તો ઓલમ્બતિ, તદા નં અટ્ટીયન્તો જહાતિ. એવં જિગુચ્છન્તોપિ ચ દણ્ડન્તરં વા મૂલન્તરં વા પાસાણન્તરં વા નિસ્સાય જહાતિ. નિસ્સાય જહન્તોપિ ચ થામં જનેત્વા, ઉસ્સાહં કત્વા, વીરિયેન વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં કત્વા, પસ્સસન્તોવ ફણં કરિત્વા જહાતિ. એવં જહિત્વા યેનકામં પક્કમતિ. એવમેવં અયમ્પિ ભિક્ખુ ઓરપારં જહિતુકામો ચતુબ્બિધેન જહાતિ – સજાતિયં ઠિતો, જિગુચ્છન્તો, નિસ્સાય, થામેનાતિ. સજાતિ નામ ભિક્ખુનો ‘‘અરિયાય જાતિયા જાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧) વચનતો સીલં. તેનેવાહ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપ્પઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩; પેટકો. ૨૨). એવમેતિસ્સં સજાતિયં ઠિતો ભિક્ખુ તં સકત્તભાવાદિભેદં ઓરપારં જિણ્ણપુરાણતચમિવ દુક્ખં જનેન્તં તત્થ તત્થ આદીનવદસ્સનેન જિગુચ્છન્તો કલ્યાણમિત્તે નિસ્સાય અધિમત્તવાયામસઙ્ખાતં થામં જનેત્વા ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૬; વિભ. ૫૧૯) વુત્તનયેન રત્તિન્દિવં છધા વિભજિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો ઉરગો વિય, વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉરગો વિય પસ્સસન્તો, અયમ્પિ અસિથિલપરક્કમતાય વાયમન્તો ઉરગો વિય ફણં કરિત્વા, અયમ્પિ ઞાણવિપ્ફારં જનેત્વા ઉરગોવ તચં ઓરપારં જહાતિ. જહિત્વા ચ ઉરગો વિય ઓહિતતચો યેનકામં અયમ્પિ ઓહિતભારો અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુદિસં પક્કમતીતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં, વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ;

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં, ઉરગો જિણ્ણમિવ તચં પુરાણ’’ન્તિ.

એવમેસા ભગવતા અરહત્તનિકૂટેન પઠમગાથા દેસિતાતિ.

૨. ઇદાનિ દુતિયગાથાય અત્થવણ્ણનાક્કમો અનુપ્પત્તો. તત્રાપિ –

‘‘યેન યત્થ યદા યસ્મા, વુત્તા ગાથા અયં ઇમં;

વિધિં પકાસયિત્વાસ્સા, કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ. –

અયમેવ માતિકા. તતો પરઞ્ચ સબ્બગાથાસુ. અતિવિત્થારભયેન પન ઇતો પભુતિ માતિકં અનિક્ખિપિત્વા ઉપ્પત્તિદસ્સનનયેનેવ તસ્સા તસ્સા અત્થં દસ્સેન્તો અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. સેય્યથિદં યો રાગમુદચ્છિદા અસેસન્તિ અયં દુતિયગાથા.

તસ્સુપ્પત્તિ – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો અઞ્ઞતરો સુવણ્ણકારપુત્તો થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતો. થેરો તસ્સ ‘‘દહરાનં અસુભં સપ્પાય’’ન્તિ મન્ત્વા રાગવિઘાતત્થં અસુભકમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. તસ્સ તસ્મિં આસેવનમત્તમ્પિ ચિત્તં ન લભતિ. સો ‘‘અનુપકારં મમેત’’ન્તિ થેરસ્સ આરોચેસિ. થેરો ‘‘દહરાનમેતં સપ્પાય’’ન્તિ મન્ત્વા પુનપિ તદેવાચિક્ખિ. એવં ચત્તારો માસા અતીતા, સો કિઞ્ચિમત્તમ્પિ વિસેસં ન લભતિ. તતો નં થેરો ભગવતો સન્તિકં નેસિ. ભગવા ‘‘અવિસયો, સારિપુત્ત, તુય્હેતસ્સ સપ્પાયં જાનિતું, બુદ્ધવેનેય્યો એસો’’તિ વત્વા પભસ્સરવણ્ણં પદુમં ઇદ્ધિયા નિમ્મિનિત્વા તસ્સ હત્થે પાદાસિ – ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ, ઇમં વિહારપચ્છાયાયં વાલિકાતલે નાળેન વિજ્ઝિત્વા ઠપેહિ, અભિમુખઞ્ચસ્સ પલ્લઙ્કેન નિસીદ ‘લોહિતં લોહિત’ન્તિ આવજ્જેન્તો’’તિ. અયં કિર પઞ્ચ જાતિસતાનિ સુવણ્ણકારોવ અહોસિ. તેનસ્સ ‘‘લોહિતકનિમિત્તં સપ્પાય’’ન્તિ ઞત્વા ભગવા લોહિતકકમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો તથા કત્વા મુહુત્તેનેવ યથાક્કમં તત્થ ચત્તારિપિ ઝાનાનિ અધિગન્ત્વા અનુલોમપટિલોમાદિના નયેન ઝાનકીળં આરભિ. અથ ભગવા ‘તં પદુમં મિલાયતૂ’તિ અધિટ્ઠાસિ. સો ઝાના વુટ્ઠિતો તં મિલાતં કાળવણ્ણં દિસ્વા ‘‘પભસ્સરરૂપં જરાય પરિમદ્દિત’’ન્તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભિ. તતો નં અજ્ઝત્તમ્પિ ઉપસંહરિ. તતો ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ તયોપિ ભવે આદિત્તે વિય પસ્સિ. એવં પસ્સતો ચસ્સાવિદૂરે પદુમસ્સરો અત્થિ. તત્થ દારકા ઓરોહિત્વા પદુમાનિ ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા રાસિં કરોન્તિ. તસ્સ તાનિ ઉદકે પદુમાનિ નળવને અગ્ગિજાલા વિય ખાયિંસુ, પત્તાનિ પતન્તાનિ પપાતં પવિસન્તાનિ વિય ખાયિંસુ, થલે નિક્ખિત્તપદુમાનં અગ્ગાનિ મિલાતાનિ અગ્ગિડડ્ઢાનિ વિય ખાયિંસુ. અથસ્સ તદનુસારેન સબ્બધમ્મે ઉપનિજ્ઝાયતો ભિય્યોસોમત્તાય તયો ભવા આદિત્તમિવ અગારં અપ્પટિસરણા હુત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. તતો ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપરિ સરીરાભં મુઞ્ચિ. સા ચસ્સ મુખંયેવ અજ્ઝોત્થરિ. તતો સો ‘‘કિમેત’’ન્તિ આવજ્જેન્તો ભગવન્તં આગન્ત્વા સમીપે ઠિતમિવ દિસ્વા ઉટ્ઠાયાસના અઞ્જલિં પણામેસિ. અથસ્સ ભગવા સપ્પાયં વિદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ઓભાસગાથં અભાસિ ‘‘યો રાગમુદચ્છિદા અસેસ’’ન્તિ.

તત્થ રઞ્જનવસેન રાગો, પઞ્ચકામગુણરાગસ્સેતં અધિવચનં. ઉદચ્છિદાતિ ઉચ્છિન્દતિ, ભઞ્જતિ, વિનાસેતિ. અતીતકાલિકાનમ્પિ હિ છન્દસિ વત્તમાનવચનં અક્ખરચિન્તકા ઇચ્છન્તિ. અસેસન્તિ સાનુસયં. ભિસપુપ્ફંવ સરોરુહન્તિ સરે વિરૂળ્હં પદુમપુપ્ફં વિય. વિગય્હાતિ ઓગય્હ, પવિસિત્વાતિ અત્થો. સેસં પુબ્બસદિસમેવ. કિં વુત્તં હોતિ? યથા નામ એતે દારકા સરં ઓરુય્હ ભિસપુપ્ફં સરોરુહં છિન્દન્તિ, એવમેવં યો ભિક્ખુ ઇમં તેધાતુકલોકસન્નિવાસં ઓગય્હ –

‘‘નત્થિ રાગસમો અગ્ગિ’’; (ધ. પ. ૨૦૨);

‘‘કામરાગેન દય્હામિ, ચિત્તં મે પરિદય્હતિ’’; (સં. નિ. ૧.૨૧૨);

‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં, સયં કતં મક્કટકોવ જાલં’’. (ધ. પ. ૩૪૭);

‘‘રત્તો ખો, આવુસો, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૬, ૭૨) –

એવમાદિનયમનુગન્ત્વા રાગાદીનવપચ્ચવેક્ખણેન યથાવુત્તપ્પકારેહિ સીલસંવરાદીહિ સંવરેહિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકેસુ વત્થૂસુ અસુભસઞ્ઞાય ચ થોકં થોકં રાગં સમુચ્છિન્દન્તો અનાગામિમગ્ગેન અવસેસં અરહત્તમગ્ગેન ચ તતો અનવસેસમ્પિ ઉચ્છિન્દતિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારેનેવ સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં ઉરગો જિણ્ણમિવ તચં પુરાણન્તિ. એવમેસા ભગવતા અરહત્તનિકૂટેન ગાથા દેસિતા. દેસનાપરિયોસાને ચ સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠિતોતિ.

૩. યો તણ્હમુદચ્છિદાતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે વિહરન્તો તણ્હાવસેન અકુસલવિતક્કં વિતક્કેતિ. ભગવા તસ્સજ્ઝાસયં વિદિત્વા ઇમં ઓભાસગાથમભાસિ.

તત્થ તસ્સતીતિ તણ્હા. વિસયેહિ તિત્તિં ન ઉપેતીતિ અત્થો. કામભવવિભવતણ્હાનમેતં અધિવચનં. સરિતન્તિ ગતં પવત્તં, યાવ ભવગ્ગા અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતન્તિ વુત્તં હોતિ. સીઘસરન્તિ સીઘગામિનિં, સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકં આદીનવં અગણેત્વા મુહુત્તેનેવ પરચક્કવાળમ્પિ ભવગ્ગમ્પિ સમ્પાપુણિતું સમત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. એવમેતં સરિતં સીઘસરં સબ્બપ્પકારમ્પિ તણ્હં –

‘‘ઉપરિવિસાલા દુપ્પૂરા, ઇચ્છા વિસટગામિની;

યે ચ તં અનુગિજ્ઝન્તિ, તે હોન્તિ ચક્કધારિનો’’તિ.

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાનસંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ. (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭);

‘‘ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસોતિ ખો, મહારાજા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) ચ –

એવમાદીનવપચ્ચવેક્ખણેન વુત્તપ્પકારેહિ સીલસંવરાદીહિ ચ યો થોકં થોકં વિસોસયિત્વા અરહત્તમગ્ગેન અસેસં ઉચ્છિજ્જતિ, સો ભિક્ખુ તસ્મિંયેવ ખણે સબ્બપ્પકારમ્પિ જહાતિ ઓરપારન્તિ. દેસનાપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠિતોતિ.

૪. યો માનમુદબ્બધીતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ગઙ્ગાય તીરે વિહરન્તો ગિમ્હકાલે અપ્પોદકે સોતે કતં નળસેતું પચ્છા આગતેન મહોઘેન વુય્હમાનં દિસ્વા ‘‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા’’તિ સંવિગ્ગો અટ્ઠાસિ. તસ્સજ્ઝાસયં વિદિત્વા ભગવા ઇમં ઓભાસગાથં અભાસિ.

તત્થ માનોતિ જાતિઆદિવત્થુકો ચેતસો ઉણ્ણામો. સો ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો, ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનોતિ એવં તિવિધો હોતિ. પુન ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ, સેય્યસ્સ સદિસો, સેય્યસ્સ હીનો, સદિસસ્સ સેય્યો, સદિસસ્સ સદિસો, સદિસસ્સ હીનો, હીનસ્સ સેય્યો, હીનસ્સ સદિસો, હીનસ્સ હીનોહમસ્મી’’તિ માનોતિ એવં નવવિધો હોતિ. તં સબ્બપ્પકારમ્પિ માનં –

‘‘યેન માનેન મત્તાસે, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિ’’ન્તિ. (ઇતિવુ. ૬) –

આદિના નયેન તત્થ આદીનવપચ્ચવેક્ખણેન વુત્તપ્પકારેહિ સીલસંવરાદીહિ ચ યો થોકં થોકં વધેન્તો કિલેસાનં અબલદુબ્બલત્તા નળસેતુસદિસં લોકુત્તરધમ્માનં અતિબલત્તા મહોઘસદિસેન અરહત્તમગ્ગેન અસેસં ઉદબ્બધિ, અનવસેસપ્પહાનવસેન ઉચ્છિન્દન્તો વધેતીતિ વુત્તં હોતિ. સો ભિક્ખુ તસ્મિંયેવ ખણે સબ્બપ્પકારમ્પિ જહાતિ ઓરપારન્તિ. દેસનાપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠિતોતિ.

૫. તિ કા ઉપ્પત્તિ? ઇમિસ્સા ગાથાય ઇતો પરાનઞ્ચ દ્વાદસન્નં એકાયેવ ઉપ્પત્તિ. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો અત્તનો ધીતુયા વારેય્યે પચ્ચુપટ્ઠિતે ચિન્તેસિ – ‘‘કેનચિ વસલેન અપરિભુત્તપુબ્બેહિ પુપ્ફેહિ દારિકં અલઙ્કરિત્વા પતિકુલં પેસેસ્સામી’’તિ. સો સન્તરબાહિરં સાવત્થિં વિચિનન્તો કિઞ્ચિ તિણપુપ્ફમ્પિ અપરિભુત્તપુબ્બં નાદ્દસ. અથ સમ્બહુલે ધુત્તકજાતિકે બ્રાહ્મણદારકે સન્નિપતિતે દિસ્વા ‘‘એતે પુચ્છિસ્સામિ, અવસ્સં સમ્બહુલેસુ કોચિ જાનિસ્સતી’’તિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. તે તં બ્રાહ્મણં ઉપ્પણ્ડેન્તા આહંસુ – ‘‘ઉદુમ્બરપુપ્ફં નામ, બ્રાહ્મણ, લોકે ન કેનચિ પરિભુત્તપુબ્બં. તેન ધીતરં અલઙ્કરિત્વા દેહી’’તિ. સો દુતિયદિવસે કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ભત્તવિસ્સગ્ગં કત્વા અચિરવતિયા નદિયા તીરે ઉદુમ્બરવનં ગન્ત્વા એકમેકં રુક્ખં વિચિનન્તો પુપ્ફસ્સ વણ્ટમત્તમ્પિ નાદ્દસ. અથ વીતિવત્તે મજ્ઝન્હિકે દુતિયતીરં અગમાસિ. તત્થ ચ અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અઞ્ઞતરસ્મિં મનુઞ્ઞે રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસિન્નો કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. સો તત્થ ઉપસઙ્કમિત્વા અમનસિકરિત્વા, સકિં નિસીદિત્વા, સકિં ઉક્કુટિકો હુત્વા, સકિં ઠત્વા, તં રુક્ખં સબ્બસાખાવિટપપત્તન્તરેસુ વિચિનન્તો કિલમતિ. તતો નં સો ભિક્ખુ આહ – ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં મગ્ગસી’’તિ? ‘‘ઉદુમ્બરપુપ્ફં, ભો’’તિ. ‘‘ઉદુમ્બરપુપ્ફં નામ, બ્રાહ્મણ, લોકે નત્થિ, મુસા એતં વચનં, મા કિલમા’’તિ. અથ ભગવા તસ્સ ભિક્ખુનો અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ઓભાસં મુઞ્ચિત્વા સમુપ્પન્નસમન્નાહારબહુમાનસ્સ ઇમા ઓભાસગાથાયો અભાસિ ‘‘યો નાજ્ઝગમા ભવેસુ સાર’’ન્તિ સબ્બા વત્તબ્બા.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ નાજ્ઝગમાતિ નાધિગચ્છિ, નાધિગચ્છતિ વા. ભવેસૂતિ કામરૂપારૂપસઞ્ઞીઅસઞ્ઞીનેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીએકવોકારચતુવોકારપઞ્ચવોકારભવેસુ. સારન્તિ નિચ્ચભાવં અત્તભાવં વા. વિચિનન્તિ પઞ્ઞાય ગવેસન્તો. પુપ્ફમિવ ઉદુમ્બરેસૂતિ યથા ઉદુમ્બરરુક્ખેસુ પુપ્ફં વિચિનન્તો એસ બ્રાહ્મણો નાજ્ઝગમા, એવં યો યોગાવચરોપિ પઞ્ઞાય વિચિનન્તો સબ્બભવેસુ કિઞ્ચિ સારં નાજ્ઝગમા. સો અસારકટ્ઠેન તે ધમ્મે અનિચ્ચતો અનત્તતો ચ વિપસ્સન્તો અનુપુબ્બેન લોકુત્તરધમ્મે અધિગચ્છન્તો જહાતિ ઓરપારં ઉરગો જિણ્ણમિવ તચં પુરાણન્તિ અયમત્થો યોજના ચ. અવસેસગાથાસુ પનસ્સ યોજનં અવત્વા વિસેસત્થમત્તમેવ વક્ખામ.

૬. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા,

ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તો’’તિ. (ઉદા. ૨૦) –

એત્થ તાવ અયં ‘અન્તરસદ્દો’ –

‘‘નદીતીરેસુ સણ્ઠાને, સભાસુ રથિયાસુ ચ;

જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૨૮);

‘‘અપ્પમત્તકેન વિસેસાધિગમેન અન્તરા વોસાનમાપાદિ’’ (અ. નિ. ૧૦.૮૪);

‘‘અનત્થજનનો કોધો, કોધો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતી’’તિ. (અ. નિ. ૭.૬૪; ઇતિવુ. ૮૮) –

એવં કારણવેમજ્ઝચિત્તાદીસુ સમ્બહુલેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. ઇધ પન ચિત્તે. તતો યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપાતિ તતિયમગ્ગેન સમૂહતત્તા યસ્સ ચિત્તે ન સન્તિ કોપાતિ અત્થો. યસ્મા પન ભવોતિ સમ્પત્તિ, વિભવોતિ વિપત્તિ. તથા ભવોતિ વુદ્ધિ, વિભવોતિ હાનિ. ભવોતિ સસ્સતો, વિભવોતિ ઉચ્છેદો. ભવોતિ પુઞ્ઞં, વિભવોતિ પાપં. વિભવો અભવોતિ ચ અત્થતો એકમેવ. તસ્મા ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તોતિ એત્થ યા એસા સમ્પત્તિવિપત્તિવુડ્ઢિહાનિસસ્સતુચ્છેદપુઞ્ઞપાપવસેન ઇતિ અનેકપ્પકારા ભવાભવતા વુચ્ચતિ. ચતૂહિપિ મગ્ગેહિ યથાસમ્ભવં તેન તેન નયેન તં ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તોતિ એવમત્થો ઞાતબ્બો.

૭. યસ્સ વિતક્કાતિ એત્થ પન યસ્સ ભિક્ખુનો તયો કામબ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કા, તયો ઞાતિજનપદામરવિતક્કા, તયો પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તલાભસક્કારસિલોકઅનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તવિતક્કાતિ એતે નવ વિતક્કા સમન્તભદ્દકે વુત્તનયેન તત્થ તત્થ આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિપક્ખવવત્થાનેન તસ્સ તસ્સ પહાનસમત્થેહિ તીહિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ ચ વિધૂપિતા ભુસં ધૂપિતા સન્તાપિતા દડ્ઢાતિ અત્થો. એવં વિધૂપેત્વા ચ અજ્ઝત્તં સુવિકપ્પિતા અસેસા, નિયકજ્ઝત્તભૂતે અત્તનો ખન્ધસન્તાને અજ્ઝત્તજ્ઝત્તભૂતે ચિત્તે ચ યથા ન પુન સમ્ભવન્તિ, એવં અરહત્તમગ્ગેન અસેસા છિન્ના. છિન્નઞ્હિ કપ્પિતન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૨૨; ૪.૩૬૫). એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૮. ઇદાનિ યો નાચ્ચસારીતિ એત્થ યો નાચ્ચસારીતિ યો નાતિધાવિ. ન પચ્ચસારીતિ ન ઓહીયિ. કિં વુત્તં હોતિ? અચ્ચારદ્ધવીરિયેન હિ ઉદ્ધચ્ચે પતન્તો અચ્ચાસરતિ, અતિસિથિલેન કોસજ્જે પતન્તો પચ્ચાસરતિ. તથા ભવતણ્હાય અત્તાનં કિલમેન્તો અચ્ચાસરતિ, કામતણ્હાય કામસુખમનુયુઞ્જન્તો પચ્ચાસરતિ. સસ્સતદિટ્ઠિયા અચ્ચાસરતિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા પચ્ચાસરતિ. અતીતં અનુસોચન્તો અચ્ચાસરતિ, અનાગત પટિકઙ્ખન્તો પચ્ચાસરતિ. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયા અચ્ચાસરતિ, અપરન્તાનુદિટ્ઠિયા પચ્ચાસરતિ. તસ્મા યો એતે ઉભો અન્તે વજ્જેત્વા મજ્ઝિમં પટિપદં પટિપજ્જન્તો નાચ્ચસારી ન પચ્ચસારીતિ એવં વુત્તં હોતિ. સબ્બં અચ્ચગમા ઇમં પપઞ્ચન્તિ તાય ચ પન અરહત્તમગ્ગવોસાનાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય સબ્બં ઇમં વેદનાસઞ્ઞાવિતક્કપ્પભવં તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતં તિવિધં પપઞ્ચં અચ્ચગમા અતિક્કન્તો, સમતિક્કન્તોતિ અત્થો.

૯. તદનન્તરગાથાય પન સબ્બં વિતથમિદન્તિ ઞત્વા લોકેતિ અયમેવ વિસેસો. તસ્સત્થો – સબ્બન્તિ અનવસેસં, સકલમનૂનન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં સન્તેપિ પન વિપસ્સનુપગં લોકિયખન્ધાયતનધાતુપ્પભેદં સઙ્ખતમેવ ઇધાધિપ્પેતં. વિતથન્તિ વિગતતથભાવં. નિચ્ચન્તિ વા સુખન્તિ વા સુભન્તિ વા અત્તાતિ વા યથા યથા કિલેસવસેન બાલજનેહિ ગય્હતિ, તથાતથાભાવતો વિતથન્તિ વુત્તં હોતિ. ઇદન્તિ તમેવ સબ્બં પચ્ચક્ખભાવેન દસ્સેન્તો આહ. ઞત્વાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા, તઞ્ચ પન અસમ્મોહતો, ન વિસયતો. લોકેતિ ઓકાસલોકે સબ્બં ખન્ધાદિભેદં ધમ્મજાતં ‘‘વિતથમિદ’’ન્તિ ઞત્વાતિ સમ્બન્ધો.

૧૦-૧૩. ઇદાનિ ઇતો પરાસુ ચતૂસુ ગાથાસુ વીતલોભો વીતરાગો વીતદોસો વીતમોહોતિ એતે વિસેસા. એત્થ લુબ્ભનવસેન લોભો. સબ્બસઙ્ગાહિકમેતં પઠમસ્સ અકુસલમૂલસ્સ અધિવચનં, વિસમલોભસ્સ વા. યો સો ‘‘અપ્પેકદા માતુમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ભગિનિમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ધીતુમત્તીસુપિ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૭) એવં વુત્તો. રજ્જનવસેન રાગો, પઞ્ચકામગુણરાગસ્સેતં અધિવચનં. દુસ્સનવસેન દોસો, પુબ્બે વુત્તકોધસ્સેતં અધિવચનં. મુય્હનવસેન મોહો, ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ અઞ્ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ યસ્મા અયં ભિક્ખુ લોભં જિગુચ્છન્તો વિપસ્સનં આરભિ ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં લોભં વિનેત્વા વિગતલોભો વિહરેય્ય’’ન્તિ, તસ્મા તસ્સ લોભપ્પહાનૂપાયં સબ્બસઙ્ખારાનં વિતથભાવદસ્સનં લોભપ્પહાનાનિસંસઞ્ચ ઓરપારપ્પહાનં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ. એસ નયો ઇતો પરાસુપિ. કેચિ પનાહુ – ‘‘યથાવુત્તેનેવ નયેન એતે ધમ્મે જિગુચ્છિત્વા વિપસ્સનમારદ્ધસ્સ તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનો એકમેકાવ એત્થ ગાથા વુત્તા’’તિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં. એસ નયો ઇતો પરાસુ ચતૂસુ ગાથાસુ.

૧૪. અયં પનેત્થ અત્થવણ્ણના – અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને સયન્તીતિ અનુસયા કામરાગપટિઘમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાભવરાગાવિજ્જાનં એતં અધિવચનં. સમ્પયુત્તધમ્માનં અત્તનો આકારાનુવિધાનટ્ઠેન મૂલા; અખેમટ્ઠેન અકુસલા; ધમ્માનં પતિટ્ઠાભૂતાતિપિ મૂલા; સાવજ્જદુક્ખવિપાકટ્ઠેન અકુસલા; ઉભયમ્પેતં લોભદોસમોહાનં અધિવચનં. તે હિ ‘‘લોભો, ભિક્ખવે, અકુસલઞ્ચ અકુસલમૂલઞ્ચા’’તિઆદિના નયેન એવં નિદ્દિટ્ઠા. એવમેતે અનુસયા તેન તેન મગ્ગેન પહીનત્તા યસ્સ કેચિ ન સન્તિ, એતે ચ અકુસલમૂલા તથેવ સમૂહતાસે, સમૂહતા ઇચ્ચેવ અત્થો. પચ્ચત્તબહુવચનસ્સ હિ સે-કારાગમં ઇચ્છન્તિ સદ્દલક્ખણકોવિદા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ‘‘સેતિ નિપાતો’’તિ વણ્ણયન્તિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં. એત્થ પન ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવંવિધો ભિક્ખુ ખીણાસવો હોતિ, ખીણાસવો ચ નેવ આદિયતિ, ન પજહતિ, પજહિત્વા ઠિતો’’તિ વુત્તો. તથાપિ વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનલક્ખણેન ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અથ વા અનુપાદિસેસાય ચ નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તો અત્તનો અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતં જહાતિ ઓરપારન્તિ વેદિતબ્બો.

તત્થ કિલેસપટિપાટિયા મગ્ગપટિપાટિયા ચાતિ દ્વિધા અનુસયાનં અભાવો વેદિતબ્બો. કિલેસપટિપાટિયા હિ કામરાગાનુસયપટિઘાનુસયાનં તતિયમગ્ગેન અભાવો હોતિ, માનાનુસયસ્સ ચતુત્થમગ્ગેન, દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં પઠમમગ્ગેન, ભવરાગાનુસયાવિજ્જાનુસયાનં ચતુત્થમગ્ગેનેવ. મગ્ગપટિપાટિયા પન પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં અભાવો હોતિ. દુતિયમગ્ગેન કામરાગાનુસયપટિઘાનુસયાનં તનુભાવો, તતિયમગ્ગેન સબ્બસો અભાવો, ચતુત્થમગ્ગેન માનાનુસયભવરાગાનુસયાવિજ્જાનુસયાનં અભાવો હોતિ. તત્થ યસ્મા ન સબ્બે અનુસયા અકુસલમૂલા; કામરાગભવરાગાનુસયા એવ હિ લોભાકુસલમૂલેન સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. પટિઘાનુસયાવિજ્જાનુસયા ચ ‘‘દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં’’ ઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, દિટ્ઠિમાનવિચિકિચ્છાનુસયા પન ન કિઞ્ચિ અકુસલમૂલં હોન્તિ, યસ્મા વા અનુસયાભાવવસેન ચ અકુસલમૂલસમુગ્ઘાતવસેન ચ કિલેસપ્પહાનં પટ્ઠપેસિ, તસ્મા –

‘‘યસ્સાનુસયા ન સન્તિ કેચિ, મૂલા ચ અકુસલા સમૂહતાસે’’. –

ઇતિ ભગવા આહ.

૧૫. યસ્સ દરથજાતિ એત્થ પન પઠમુપ્પન્ના કિલેસા પરિળાહટ્ઠેન દરથા નામ, અપરાપરુપ્પન્ના પન તેહિ દરથેહિ જાતત્તા દરથજા નામ. ઓરન્તિ સક્કાયો વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઓરિમં તીરન્તિ ખો, ભિક્ખુ, સક્કાયસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮). આગમનાયાતિ ઉપ્પત્તિયા. પચ્ચયાસેતિ પચ્ચયા એવ. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્સ પન ઉપાદાનક્ખન્ધગ્ગહણાય પચ્ચયભૂતા અરિયમગ્ગેન પહીનત્તા, કેચિ દરથજવેવચના કિલેસા ન સન્તિ, પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારન્તિ.

૧૬. યસ્સ વનથજાતિ એત્થપિ દરથજા વિય વનથજા વેદિતબ્બા. વચનત્થે પન અયં વિસેસો – વનુતે, વનોતીતિ વા વનં યાચતિ સેવતિ ભજતીતિ અત્થો. તણ્હાયેતં અધિવચનં. સા હિ વિસયાનં પત્થનતો સેવનતો ચ ‘‘વન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પરિયુટ્ઠાનવસેન વનં થરતિ તનોતીતિ વનથો, તણ્હાનુસયસ્સેતં અધિવચનં. વનથા જાતાતિ વનથજાતિ. કેચિ પનાહુ ‘‘સબ્બેપિ કિલેસા ગહનટ્ઠેન વનથોતિ વુચ્ચન્તિ, અપરાપરુપ્પન્ના પન વનથજા’’તિ. અયમેવ ચેત્થ ઉરગસુત્તે અત્થો અધિપ્પેતો, ઇતરો પન ધમ્મપદગાથાયં. વિનિબન્ધાય ભવાયાતિ ભવવિનિબન્ધાય. અથ વા ચિત્તસ્સ વિસયેસુ વિનિબન્ધાય આયતિં ઉપ્પત્તિયા ચાતિ અત્થો. હેતુયેવ હેતુકપ્પા.

૧૭. યો નીવરણેતિ એત્થ નીવરણાતિ ચિત્તં, હિતપટિપત્તિં વા નીવરન્તીતિ નીવરણા, પટિચ્છાદેન્તીતિ અત્થો. પહાયાતિ છડ્ડેત્વા. પઞ્ચાતિ તેસં સઙ્ખ્યાપરિચ્છેદો. ઈઘાભાવતો અનીઘો. કથંકથાય તિણ્ણત્તા તિણ્ણકથંકથો. વિગતસલ્લત્તા વિસલ્લો. કિં વુત્તં હોતિ? યો ભિક્ખુ કામચ્છન્દાદીનિ પઞ્ચ નીવરણાનિ સમન્તભદ્દકે વુત્તનયેન સામઞ્ઞતો વિસેસતો ચ નીવરણેસુ આદીનવં દિસ્વા તેન તેન મગ્ગેન પહાય તેસઞ્ચ પહીનત્તા એવ કિલેસદુક્ખસઙ્ખાતસ્સ ઈઘસ્સાભાવેન અનીઘો, ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) નયેન પવત્તાય કથંકથાય તિણ્ણત્તા તિણ્ણકથંકથો, ‘‘તત્થ કતમે પઞ્ચ સલ્લા? રાગસલ્લો, દોસસલ્લો, મોહસલ્લો, માનસલ્લો, દિટ્ઠિસલ્લો’’તિ વુત્તાનં પઞ્ચન્નં સલ્લાનં વિગતત્તા વિસલ્લો. સો ભિક્ખુ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ જહાતિ ઓરપારન્તિ.

અત્રાપિ ચ કિલેસપટિપાટિયા મગ્ગપટિપાટિયા ચાતિ દ્વિધા એવ નીવરણપ્પહાનં વેદિતબ્બં. કિલેસપટિપાટિયા હિ કામચ્છન્દનીવરણસ્સ બ્યાપાદનીવરણસ્સ ચ તતિયમગ્ગેન પહાનં હોતિ, થિનમિદ્ધનીવરણસ્સ ઉદ્ધચ્ચનીવરણસ્સ ચ ચતુત્થમગ્ગેન. ‘‘અકતં વત મે કુસલ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪૮; નેત્તિ. ૧૨૦) નયેન પવત્તસ્સ વિપ્પટિસારસઙ્ખાતસ્સ કુક્કુચ્ચનીવરણસ્સ વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સ ચ પઠમમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા પન કુક્કુચ્ચનીવરણસ્સ વિચિકિચ્છાનીવરણસ્સ ચ પઠમમગ્ગેન પહાનં હોતિ, કામચ્છન્દનીવરણસ્સ બ્યાપાદનીવરણસ્સ ચ દુતિયમગ્ગેન તનુભાવો હોતિ, તતિયેન અનવસેસપ્પહાનં. થિનમિદ્ધનીવરણસ્સ ઉદ્ધચ્ચનીવરણસ્સ ચ ચતુત્થમગ્ગેન પહાનં હોતીતિ. એવં –

‘‘યો નીવરણે પહાય પઞ્ચ, અનીઘો તિણ્ણકથંકથો વિસલ્લો;

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં, ઉરગો જિણ્ણમિવત્તચં પુરાણ’’ન્તિ. –

અરહત્તનિકૂટેનેવ ભગવા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠિતો. ‘‘એકચ્ચે યેન યેન તેસં ભિક્ખૂનં યા યા ગાથા દેસિતા, તેન તેન તસ્સા તસ્સા ગાથાય પરિયોસાને સો સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠિતો’’તિ વદન્તિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ઉરગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ધનિયસુત્તવણ્ણના

૧૮. પક્કોદનોતિ ધનિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. તેન સમયેન ધનિયો ગોપો મહીતીરે પટિવસતિ. તસ્સાયં પુબ્બયોગો – કસ્સપસ્સ ભગવતો પાવચને દિબ્બમાને વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ દિવસે દિવસે સઙ્ઘસ્સ વીસતિ સલાકભત્તાનિ અદાસિ. સો તતો ચુતો દેવેસુ ઉપ્પન્નો. એવં દેવલોકે એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે વિદેહરટ્ઠમજ્ઝે પબ્બતરટ્ઠં નામ અત્થિ તત્થ ધમ્મકોરણ્ડં નામ નગરં, તસ્મિં નગરે સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા અભિનિબ્બત્તો, ગોયૂથં નિસ્સાય જીવતિ. તસ્સ હિ તિંસમત્તાનિ ગોસહસ્સાનિ હોન્તિ, સત્તવીસસહસ્સા ગાવો ખીરં દુય્હન્તિ. ગોપા નામ નિબદ્ધવાસિનો ન હોન્તિ. વસ્સિકે ચત્તારોમાસે થલે વસન્તિ, અવસેસે અટ્ઠમાસે યત્થ તિણોદકં સુખં લબ્ભતિ, તત્થ વસન્તિ. તઞ્ચ નદીતીરં વા જાતસ્સરતીરં વા હોતિ. અથાયમ્પિ વસ્સકાલે અત્તનો વસિતગામતો નિક્ખમિત્વા ગુન્નં ફાસુવિહારત્થાય ઓકાસં ગવેસન્તો મહામહી ભિજ્જિત્વા એકતો કાલમહી એકતો મહામહિચ્ચેવ સઙ્ખં ગન્ત્વા સન્દમાના પુન સમુદ્દસમીપે સમાગન્ત્વા પવત્તા. યં ઓકાસં અન્તરદીપં અકાસિ, તં પવિસિત્વા વચ્છાનં સાલં અત્તનો ચ નિવેસનં માપેત્વા વાસં કપ્પેસિ. તસ્સ સત્ત પુત્તા, સત્ત ધીતરો, સત્ત સુણિસા, અનેકે ચ કમ્મકારા હોન્તિ. ગોપા નામ વસ્સનિમિત્તં જાનન્તિ. યદા સકુણિકા કુલાવકાનિ રુક્ખગ્ગે કરોન્તિ, કક્કટકા ઉદકસમીપે દ્વારં પિદહિત્વા થલસમીપદ્વારેન વળઞ્જેન્તિ, તદા સુવુટ્ઠિકા ભવિસ્સતીતિ ગણ્હન્તિ. યદા પન સકુણિકા કુલાવકાનિ નીચટ્ઠાને ઉદકપિટ્ઠે કરોન્તિ, કક્કટકા થલસમીપે દ્વારં પિદહિત્વા ઉદકસમીપદ્વારેન વળઞ્જેન્તિ, તદા દુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતીતિ ગણ્હન્તિ.

અથ સો ધનિયો સુવુટ્ઠિકનિમિત્તાનિ ઉપસલ્લક્ખેત્વા ઉપકટ્ઠે વસ્સકાલે અન્તરદીપા નિક્ખમિત્વા મહામહિયા પરતીરે સત્તસત્તાહમ્પિ દેવે વસ્સન્તે ઉદકેન અનજ્ઝોત્થરણોકાસે અત્તનો વસનોકાસં કત્વા સમન્તા પરિક્ખિપિત્વા, વચ્છસાલાયો માપેત્વા, તત્થ નિવાસં કપ્પેસિ. અથસ્સ દારુતિણાદિસઙ્ગહે કતે સબ્બેસુ પુત્તદારકમ્મકરપોરિસેસુ સમાનિયેસુ જાતેસુ નાનપ્પકારે ખજ્જભોજ્જે પટિયત્તે સમન્તા ચતુદ્દિસા મેઘમણ્ડલાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. સો ધેનુયો દુહાપેત્વા, વચ્છસાલાસુ વચ્છે સણ્ઠાપેત્વા, ગુન્નં ચતુદ્દિસા ધૂમં કારાપેત્વા, સબ્બપરિજનં ભોજાપેત્વા, સબ્બકિચ્ચાનિ કારાપેત્વા તત્થ તત્થ દીપે ઉજ્જાલાપેત્વા, સયં ખીરેન ભત્તં ભુઞ્જિત્વા, મહાસયને સયન્તો અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં દિસ્વા, તુટ્ઠચિત્તો હુત્વા, અપરદિસાય મેઘત્થનિતસદ્દં સુત્વા નિપન્નો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ ‘‘પક્કોદનો દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ.

તત્રાયં અત્થવણ્ણના – પક્કોદનોતિ સિદ્ધભત્તો. દુદ્ધખીરોતિ ગાવો દુહિત્વા ગહિતખીરો. અહન્તિ અત્તાનં નિદસ્સેતિ, અસ્મીતિ અત્તનો તથાભાવં. પક્કોદનો દુદ્ધખીરો ચ અહમસ્મિ ભવામીતિ અત્થો. ઇતીતિ એવમાહાતિ અત્થો. નિદ્દેસે પન ‘‘ઇતીતિ પદસન્ધિ, પદસંસગ્ગો, પદપારિપૂરિ, અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતામેત’’ન્તિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧) એવમસ્સ અત્થો વણ્ણિતો. સોપિ ઇદમેવ સન્ધાયાતિ વેદિતબ્બો. યં યં હિ પદં પુબ્બપદેન વુત્તં, તસ્સ તસ્સ એવમાહાતિ એતમત્થં પકાસેન્તોયેવ ઇતિસદ્દો પચ્છિમેન પદેન મેત્તેય્યો ઇતિ વા ભગવા ઇતિ વા એવમાદિના પદસન્ધિ હોતિ, નાઞ્ઞથા.

ધનિયો ગોપોતિ તસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ નામસમોધાનં. સો હિ યાનિમાનિ થાવરાદીનિ પઞ્ચ ધનાનિ, તેસુ ઠપેત્વા દાનસીલાદિઅનુગામિકધનં, ખેત્તવત્થુ-આરામાદિતો થાવરધનતોપિ, ગવસ્સાદિતો જઙ્ગમધનતોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિતો સંહારિમધનતોપિ, સિપ્પાયતનાદિતો અઙ્ગસમધનતોપિ યં તં લોકસ્સ પઞ્ચગોરસાનુપ્પદાનેન બહૂપકારં તં સન્ધાય ‘‘નત્થિ ગોસમિતં ધન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૩; નેત્તિ. ૧૨૩) એવં વિસેસિતં ગોધનં, તેન સમન્નાગતત્તા ધનિયો, ગુન્નં પાલનતો ગોપો. યો હિ અત્તનો ગાવો પાલેતિ, સો ‘‘ગોપો’’તિ વુચ્ચતિ. યો પરેસં વેતનેન ભટો હુત્વા, સો ગોપાલકો. અયં પન અત્તનોયેવ, તેન ગોપોતિ વુત્તો.

અનુતીરેતિ તીરસ્સ સમીપે. મહિયાતિ મહામહીનામિકાય નદિયા. સમાનેન અનુકૂલવત્તિના પરિજનેન સદ્ધિં વાસો યસ્સ સો સમાનવાસો, અયઞ્ચ તથાવિધો. તેનાહ ‘‘સમાનવાસો’’તિ. છન્નાતિ તિણપણ્ણચ્છદનેહિ અનોવસ્સકા કતા. કુટીતિ વસનઘરસ્સેતં અધિવચનં. આહિતોતિ આભતો, જાલિતો વા. ગિનીતિ અગ્ગિ. તેસુ તેસુ ઠાનેસુ અગ્ગિ ‘‘ગિની’’તિ વોહરીયતિ. અથ ચે પત્થયસીતિ ઇદાનિ યદિ ઇચ્છસીતિ વુત્તં હોતિ. પવસ્સાતિ સિઞ્ચ, પગ્ઘર, ઉદકં મુઞ્ચાતિ અત્થો. દેવાતિ મેઘં આલપતિ. અયં તાવેત્થ પદવણ્ણના.

અયં પન અત્થવણ્ણના – એવમયં ધનિયો ગોપો અત્તનો સયનઘરે મહાસયને નિપન્નો મેઘત્થનિતં સુત્વા ‘‘પક્કોદનોહમસ્મી’’તિ ભણન્તો કાયદુક્ખવૂપસમૂપાયં કાયસુખહેતુઞ્ચ અત્તનો સન્નિહિતં દીપેતિ. ‘‘દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ ભણન્તો ચિત્તદુક્ખવૂપસમૂપાયં ચિત્તસુખહેતુઞ્ચ. ‘‘અનુતીરે મહિયા’’તિ નિવાસટ્ઠાનસમ્પત્તિં, ‘‘સમાનવાસો’’તિ તાદિસે કાલે પિયવિપ્પયોગપદટ્ઠાનસ્સ સોકસ્સાભાવં. ‘‘છન્ના કુટી’’તિ કાયદુક્ખાપગમપટિઘાતં. ‘‘આહિતો ગિની’’તિ યસ્મા ગોપાલકા પરિક્ખેપધૂમદારુઅગ્ગિવસેન તયો અગ્ગી કરોન્તિ. તે ચ તસ્સ ગેહે સબ્બે કતા, તસ્મા સબ્બદિસાસુ પરિક્ખેપગ્ગિં સન્ધાય ‘‘આહિતો ગિની’’તિ ભણન્તો વાળમિગાગમનનિવારણં દીપેતિ, ગુન્નં મજ્ઝે ગોમયાદીહિ ધૂમગ્ગિં સન્ધાય ડંસમકસાદીહિ ગુન્નં અનાબાધં, ગોપાલકાનં સયનટ્ઠાને દારુઅગ્ગિં સન્ધાય ગોપાલકાનં સીતાબાધપટિઘાતં. સો એવં દીપેન્તો અત્તનો વા ગુન્નં વા પરિજનસ્સ વા વુટ્ઠિપચ્ચયસ્સ કસ્સચિ આબાધસ્સ અભાવતો પીતિસોમનસ્સજાતો આહ – ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ.

૧૯. એવં ધનિયસ્સ ઇમં ગાથં ભાસમાનસ્સ અસ્સોસિ ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય જેતવનમહાવિહારે ગન્ધકુટિયં વિહરન્તો. સુત્વા ચ પન બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ ધનિયઞ્ચ પજાપતિઞ્ચસ્સ ‘‘ઇમે ઉભોપિ હેતુસમ્પન્ના. સચે અહં ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, ઉભોપિ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ. નો ચે ગમિસ્સામિ, સ્વે ઉદકોઘેન વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ તં ખણેયેવ સાવત્થિતો સત્ત યોજનસતાનિ ધનિયસ્સ નિવાસટ્ઠાનં આકાસેન ગન્ત્વા તસ્સ કુટિયા ઉપરિ અટ્ઠાસિ. ધનિયો તં ગાથં પુનપ્પુનં ભાસતિયેવ, ન નિટ્ઠાપેતિ, ભગવતિ ગતેપિ ભાસતિ. ભગવા ચ તં સુત્વા ‘‘ન એત્તકેન સન્તુટ્ઠા વા વિસ્સત્થા વા હોન્તિ, એવં પન હોન્તી’’તિ દસ્સેતું –

‘‘અક્કોધનો વિગતખિલોહમસ્મિ,અનુતીરે મહિયેકરત્તિવાસો;

વિવટા કુટિ નિબ્બુતો ગિનિ,અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ. –

ઇમં પટિગાથં અભાસિ બ્યઞ્જનસભાગં નો અત્થસભાગં. ન હિ ‘‘પક્કોદનો’’તિ, ‘‘અક્કોધનો’’તિ ચ આદીનિ પદાનિ અત્થતો સમેન્તિ મહાસમુદ્દસ્સ ઓરિમપારિમતીરાનિ વિય, બ્યઞ્જનં પનેત્થ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સમેતીતિ બ્યઞ્જનસભાગાનિ હોન્તિ. તત્થ પુરિમગાથાય સદિસપદાનં વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

વિસેસપદાનં પનાયં પદતો અત્થતો ચ વણ્ણના – અક્કોધનોતિ અકુજ્ઝનસભાવો. યો હિ સો પુબ્બે વુત્તપ્પકારઆઘાતવત્થુસમ્ભવો કોધો એકચ્ચસ્સ સુપરિત્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો હદયં સન્તાપેત્વા વૂપસમ્મતિ, યેન ચ તતો બલવતરુપ્પન્નેન એકચ્ચો મુખવિકુણનમત્તં કરોતિ, તતો બલવતરેન એકચ્ચો ફરુસં વત્તુકામો હનુસઞ્ચલનમત્તં કરોતિ, અપરો તતો બલવતરેન ફરુસં ભણતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડં વા સત્થં વા ગવેસન્તો દિસા વિલોકેતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડં વા સત્થં વા આમસતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડાદીનિ ગહેત્વા ઉપધાવતિ, અપરો તતો બલવતરેન એકં વા દ્વે વા પહારે દેતિ, અપરો તતો બલવતરેન અપિ ઞાતિસાલોહિતં જીવિતા વોરોપેતિ, એકચ્ચો તતો બલવતરેન પચ્છા વિપ્પટિસારી અત્તાનમ્પિ જીવિતા વોરોપેતિ સીહળદીપે કાલગામવાસી અમચ્ચો વિય. એત્તાવતા ચ કોધો પરમવેપુલ્લપ્પત્તો હોતિ. સો ભગવતા બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બસો પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો, તસ્મા ભગવા ‘‘અક્કોધનોહમસ્મી’’તિ આહ.

વિગતખિલોતિ અપગતખિલો. યે હિ તે ચિત્તબન્ધભાવેન પઞ્ચ ચેતોખિલા વુત્તા, યે હિ ચ ખિલભૂતે ચિત્તે સેય્યથાપિ નામ ખિલે ભૂમિભાગે ચત્તારો માસે વસ્સન્તેપિ દેવે સસ્સાનિ ન રુહન્તિ, એવમેવં સદ્ધમ્મસ્સવનાદિકુસલહેતુવસ્સે વસ્સન્તેપિ કુસલં ન રુહતિ તે ચ ભગવતા બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બસો પહીના, તસ્મા ભગવા ‘‘વિગતખિલોહમસ્મી’’તિ આહ.

એકરત્તિં વાસો અસ્સાતિ એકરત્તિવાસો. યથા હિ ધનિયો તત્થ ચત્તારો વસ્સિકે માસે નિબદ્ધવાસં ઉપગતો, ન તથા ભગવા. ભગવા હિ તંયેવ રત્તિં તસ્સ અત્થકામતાય તત્થ વાસં ઉપગતો. તસ્મા ‘‘એકરત્તિવાસો’’તિ આહ. વિવટાતિ અપનીતચ્છદના. કુટીતિ અત્તભાવો. અત્તભાવો હિ તં તં અત્થવસં પટિચ્ચ કાયોતિપિ ગુહાતિપિ દેહોતિપિ સન્દેહોતિપિ નાવાતિપિ રથોતિપિ વણોતિપિ ધજોતિપિ વમ્મિકોતિપિ કુટીતિપિ કુટિકાતિપિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ ગેહનામિકા કુટિ વિય અટ્ઠિઆદીનિ પટિચ્ચ સઙ્ખ્યં ગતત્તા ‘‘કુટી’’તિ વુત્તો. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ, વલ્લિઞ્ચ પટિચ્ચ, મત્તિકઞ્ચ પટિચ્ચ, તિણઞ્ચ પટિચ્ચ, આકાસો પરિવારિતો અગારંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ, ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ, મંસઞ્ચ પટિચ્ચ, ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ, આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૬).

ચિત્તમક્કટસ્સ નિવાસતો વા કુટિ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠિકઙ્કલકુટિ ચે સા, મક્કટાવસથો ઇતિ;

મક્કટો પઞ્ચદ્વારાય, કુટિકાય પસક્કિય;

દ્વારેન અનુપરિયાતિ, ઘટ્ટયન્તો પુનપ્પુન’’ન્તિ. (થેરગા. ૧૨૫);

સા કુટિ યેન તણ્હામાનદિટ્ઠિછદનેન સત્તાનં છન્નત્તા પુનપ્પુનં રાગાદિકિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ. યથાહ –

‘‘છન્નમતિવસ્સતિ, વિવટં નાતિવસ્સતિ;

તસ્મા છન્નં વિવરેથ, એવં તં નાતિવસ્સતી’’તિ. (ઉદા. ૪૫; થેરગા. ૪૪૭; પરિ. ૩૩૯);

અયં ગાથા દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તા ખન્ધકે થેરગાથાયઞ્ચ. ખન્ધકે હિ ‘‘યો આપત્તિં પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ કિલેસા ચ પુનપ્પુનં આપત્તિયો ચ અતિવસ્સન્તિ, યો પન ન પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ નાતિવસ્સન્તી’’તિ ઇમં અત્થં પટિચ્ચ વુત્તા. થેરગાથાયં ‘‘યસ્સ રાગાદિચ્છદનં અત્થિ, તસ્સ પુન ઇટ્ઠારમ્મણાદીસુ રાગાદિસમ્ભવતો છન્નમતિવસ્સતિ. યો વા ઉપ્પન્ને કિલેસે અધિવાસેતિ, તસ્સેવ અધિવાસિતકિલેસચ્છદનચ્છન્ના અત્તભાવકુટિ પુનપ્પુનં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ. યસ્સ પન અરહત્તમગ્ગઞાણવાતેન કિલેસચ્છદનસ્સ વિદ્ધંસિતત્તા વિવટા, તસ્સ નાતિવસ્સતી’’તિ. અયમત્થો ઇધ અધિપ્પેતો. ભગવતા હિ યથાવુત્તં છદનં યથાવુત્તેનેવ નયેન વિદ્ધંસિતં, તસ્મા ‘‘વિવટા કુટી’’તિ આહ. નિબ્બુતોતિ ઉપસન્તો. ગિનીતિ અગ્ગિ. યેન હિ એકાદસવિધેન અગ્ગિના સબ્બમિદં આદિત્તં. યથાહ – ‘‘આદિત્તં રાગગ્ગિના’’તિ વિત્થારો. સો અગ્ગિ ભગવતો બોધિમૂલેયેવ અરિયમગ્ગસલિલસેકેન નિબ્બુતો, તસ્મા ‘‘નિબ્બુતો ગિની’’તિ આહ.

એવં વદન્તો ચ ધનિયં અતુટ્ઠબ્બેન તુસ્સમાનં અઞ્ઞાપદેસેનેવ પરિભાસતિ, ઓવદતિ, અનુસાસતિ. કથં? ‘‘અક્કોધનો’’તિ હિ વદમાનો, ધનિય, ત્વં ‘‘પક્કોદનોહમસ્મી’’તિ તુટ્ઠો, ઓદનપાકો ચ યાવજીવં ધનપરિક્ખયેન કત્તબ્બો, ધનપરિક્ખયો ચ આરક્ખાદિદુક્ખપદટ્ઠાનો, એવં સન્તે દુક્ખેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન ‘‘અક્કોધનોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકદુક્ખાભાવેન તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘વિગતખિલો’’તિ વદમાનો ત્વં ‘‘દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો અકતકિચ્ચોવ ‘‘કતકિચ્ચોહમસ્મી’’તિ મન્ત્વા તુટ્ઠો, અહં પન ‘‘વિગતખિલોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો કતકિચ્ચોવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘અનુતીરે મહિયેકરત્તિવાસો’’તિ વદમાનો ત્વં અનુતીરે મહિયા સમાનવાસોતિ તુસ્સન્તો ચતુમાસનિબદ્ધવાસેન તુટ્ઠો. નિબદ્ધવાસો ચ આવાસસઙ્ગેન હોતિ, સો ચ દુક્ખો, એવં સન્તે દુક્ખેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન એકરત્તિવાસોતિ તુસ્સન્તો અનિબદ્ધવાસેન તુટ્ઠો, અનિબદ્ધવાસો ચ આવાસસઙ્ગાભાવેન હોતિ, આવાસસઙ્ગાભાવો ચ સુખોતિ સુખેનેવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ.

‘‘વિવટા કુટી’’તિ વદમાનો ત્વં છન્ના કુટીતિ તુસ્સન્તો છન્નગેહતાય તુટ્ઠો, ગેહે ચ તે છન્નેપિ અત્તભાવકુટિકં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ, યેન સઞ્જનિતેહિ ચતૂહિ મહોઘેહિ વુય્હમાનો અનયબ્યસનં પાપુણેય્યાસિ, એવં સન્તે અતુટ્ઠબ્બેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન ‘‘વિવટા કુટી’’તિ તુસ્સન્તો અત્તભાવકુટિયા કિલેસચ્છદનાભાવેન તુટ્ઠો. એવઞ્ચ મે વિવટાય કુટિયા ન તં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ, યેન સઞ્જનિતેહિ ચતૂહિ મહોઘેહિ વુય્હમાનો અનયબ્યસનં પાપુણેય્યં, એવં સન્તે તુટ્ઠબ્બેનેવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘નિબ્બુતો ગિની’’તિ વદમાનો ત્વં આહિતો ગિનીતિ તુસ્સન્તો અકતૂપદ્દવનિવારણોવ કતૂપદ્દવનિવારણોસ્મીતિ મન્ત્વા તુટ્ઠો. અહં પન નિબ્બુતો ગિનીતિ તુસ્સન્તો એકાદસગ્ગિપરિળાહાભાવતો કતૂપદ્દવનિવારણતાયેવ તુટ્ઠોતિ દીપેતિ. ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ વદમાનો એવં વિગતદુક્ખાનં અનુપ્પત્તસુખાનં કતસબ્બકિચ્ચાનં અમ્હાદિસાનં એતં વચનં સોભતિ, અથ ચે પત્થયસિ, પવસ્સ દેવ, ન નો તયિ વસ્સન્તે વા અવસ્સન્તે વા વુડ્ઢિ વા હાનિ વા અત્થિ, ત્વં પન કસ્મા એવં વદસીતિ દીપેતિ. તસ્મા યં વુત્તં ‘‘એવં વદન્તો ચ ધનિય અતુટ્ઠબ્બેનેવ તુસ્સમાનં અઞ્ઞાપદેસેનેવ પરિભાસતિ ઓવદતિ, અનુસાસતી’’તિ, તં સમ્મદેવ વુત્તન્તિ.

૨૦. એવમિમં ભગવતા વુત્તં ગાથં સુત્વાપિ ધનિયો ગોપો ‘‘કો અયં ગાથં ભાસતી’’તિ અવત્વા તેન સુભાસિતેન પરિતુટ્ઠો પુનપિ તથારૂપં સોતુકામો અપરમ્પિ ગાથમાહ ‘‘અન્ધકમકસા’’તિ. તત્થ અન્ધકાતિ કાળમક્ખિકાનં અધિવચનં, પિઙ્ગલમક્ખિકાનન્તિપિ એકે. મકસાતિ મકસાયેવ. ન વિજ્જરેતિ નત્થિ. કચ્છેતિ દ્વે કચ્છા – નદીકચ્છો ચ પબ્બતકચ્છો ચ. ઇધ નદીકચ્છો. રુળ્હતિણેતિ સઞ્જાતતિણે. ચરન્તીતિ ભત્તકિચ્ચં કરોન્તિ. વુટ્ઠિમ્પીતિ વાતવુટ્ઠિઆદિકા અનેકા વુટ્ઠિયો, તા આળવકસુત્તે પકાસયિસ્સામ. ઇધ પન વસ્સવુટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં. સહેય્યુન્તિ ખમેય્યું. સેસં પાકટમેવ. એત્થ ધનિયો યે અન્ધકમકસા સન્નિપતિત્વા રુધિરે પિવન્તા મુહુત્તેનેવ ગાવો અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, તસ્મા વુટ્ઠિતમત્તેયેવ તે ગોપાલકા પંસુના ચ સાખાહિ ચ મારેન્તિ, તેસં અભાવેન ગુન્નં ખેમતં, કચ્છે રુળ્હતિણચરણેન અદ્ધાનગમનપરિસ્સમાભાવં વત્વા ખુદાકિલમથાભાવઞ્ચ દીપેન્તો ‘‘યથા અઞ્ઞેસં ગાવો અન્ધકમકસસમ્ફસ્સેહિ દિસ્સમાના અદ્ધાનગમનેન કિલન્તા ખુદાય મિલાયમાના એકવુટ્ઠિનિપાતમ્પિ ન સહેય્યું, ન મે તથા ગાવો, મય્હં પન ગાવો વુત્તપ્પકારાભાવા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખતું વા વુટ્ઠિમ્પિ સહેય્યુ’’ન્તિ દીપેતિ.

૨૧. તતો ભગવા યસ્મા ધનિયો અન્તરદીપે વસન્તો ભયં દિસ્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા, મહામહિં તરિત્વા, તં કચ્છં આગમ્મ ‘‘અહં સુટ્ઠુ આગતો, નિબ્ભયેવ ઠાને ઠિતો’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ, સભયે એવ ચ સો ઠાને ઠિતો, તસ્મા તસ્સ આગમનટ્ઠાના અત્તનો આગમનટ્ઠાનં ઉત્તરિતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘બદ્ધાસિ ભિસી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ, અત્થસભાગં નો બ્યઞ્જનસભાગં.

તત્થ ભિસીતિ પત્થરિત્વા પુથુલં કત્વા બદ્ધકુલ્લો વુચ્ચતિ લોકે. અરિયસ્સ પન ધમ્મવિનયે અરિયમગ્ગસ્સેતં અધિવચનં. અરિયમગ્ગો હિ –

‘‘મગ્ગો પજ્જો પથો પન્થો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’. (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧);

‘‘અદ્ધાનં પભવો ચેવ, તત્થ તત્થ પકાસિતો’’.

ઇમાયપિ ગાથાય ભગવા પુરિમનયેનેવ તં ઓવદન્તો ઇમં અત્થં આહાતિ વેદિતબ્બો – ધનિય, ત્વં કુલ્લં બન્ધિત્વા, મહિં તરિત્વા, ઇમં ઠાનમાગતો, પુનપિ ચ તે કુલ્લો બન્ધિતબ્બો એવ ભવિસ્સતિ, નદી ચ તરિતબ્બા, ન ચેતં ઠાનં ખેમં. મયા પન એકચિત્તે મગ્ગઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા ઞાણબન્ધનેન બદ્ધા અહોસિ ભિસિ. સા ચ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મપરિપુણ્ણતાય એકરસભાવૂપગતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનેન પુન બન્ધિતબ્બપ્પયોજનાભાવેન દેવમનુસ્સેસુ કેનચિ મોચેતું અસક્કુણેય્યતાય ચ સુસઙ્ખતા. તાય ચમ્હિ તિણ્ણો, પુબ્બે પત્થિતં તીરપ્પદેસં ગતો. ગચ્છન્તોપિ ચ ન સોતાપન્નાદયો વિય કઞ્ચિદેવ પદેસં ગતો. અથ ખો પારગતો સબ્બાસવક્ખયં સબ્બધમ્મપારં પરમં ખેમં નિબ્બાનં ગતો, તિણ્ણોતિ વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, પારગતોતિ અરહત્તં પત્તો. કિં વિનેય્ય પારગતોતિ ચે? વિનેય્ય ઓઘં, કામોઘાદિચતુબ્બિધં ઓઘં તરિત્વા અતિક્કમ્મ તં પારં ગતોતિ. ઇદાનિ ચ પન મે પુન તરિતબ્બાભાવતો અત્થો ભિસિયા ન વિજ્જતિ, તસ્મા મમેવ યુત્તં વત્તું ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ.

૨૨. તમ્પિ સુત્વા ધનિયો પુરિમનયેનેવ ‘‘ગોપી મમ અસ્સવા’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ. તત્થ ગોપીતિ ભરિયં નિદ્દિસતિ. અસ્સવાતિ વચનકરા કિંકારપટિસાવિની. અલોલાતિ માતુગામો હિ પઞ્ચહિ લોલતાહિ લોલો હોતિ – આહારલોલતાય, અલઙ્કારલોલતાય, પરપુરિસલોલતાય, ધનલોલતાય, પાદલોલતાય. તથા હિ માતુગામો ભત્તપૂવસુરાદિભેદે આહારે લોલતાય અન્તમસો પારિવાસિકભત્તમ્પિ ભુઞ્જતિ, હત્થોતાપકમ્પિ ખાદતિ, દિગુણં ધનમનુપ્પદત્વાપિ સુરં પિવતિ. અલઙ્કારલોલતાય અઞ્ઞં અલઙ્કારં અલભમાનો અન્તમસો ઉદકતેલકેનપિ કેસે ઓસણ્ડેત્વા મુખં પરિમજ્જતિ. પરપુરિસલોલતાય અન્તમસો પુત્તેનપિ તાદિસે પદેસે પક્કોસિયમાનો પઠમં અસદ્ધમ્મવસેન ચિન્તેતિ. ધનલોલતાય ‘‘હંસરાજં ગહેત્વાન સુવણ્ણા પરિહાયથ’’. પાદલોલતાય આરામાદિગમનસીલો હુત્વા સબ્બં ધનં વિનાસેતિ. તત્થ ધનિયો ‘‘એકાપિ લોલતા મય્હં ગોપિયા નત્થી’’તિ દસ્સેન્તો અલોલાતિ આહ.

દીઘરત્તં સંવાસિયાતિ દીઘકાલં સદ્ધિં વસમાના કોમારભાવતો પભુતિ એકતો વડ્ઢિતા. તેન પરપુરિસે ન જાનાતીતિ દસ્સેતિ. મનાપાતિ એવં પરપુરિસે અજાનન્તી મમેવ મનં અલ્લીયતીતિ દસ્સેતિ. તસ્સા ન સુણામિ કિઞ્ચિ પાપન્તિ ‘‘ઇત્થન્નામેન નામ સદ્ધિં ઇમાય હસિતં વા લપિતં વા’’તિ એવં તસ્સા ન સુણામિ, કઞ્ચિ અતિચારદોસન્તિ દસ્સેતિ.

૨૩. અથ ભગવા એતેહિ ગુણેહિ ગોપિયા તુટ્ઠં ધનિયં ઓવદન્તો પુરિમનયેનેવ ‘‘ચિત્તં મમ અસ્સવ’’ન્તિ ઇમં ગાથમભાસિ, અત્થસભાગં, બ્યઞ્જનસભાગઞ્ચ. તત્થ ઉત્તાનત્થાનેવ પદાનિ. અયં પન અધિપ્પાયો – ધનિય, ત્વં ‘‘ગોપી મમ અસ્સવા’’તિ તુટ્ઠો, સા પન તે અસ્સવા ભવેય્ય વા ન વા; દુજ્જાનં પરચિત્તં, વિસેસતો માતુગામસ્સ. માતુગામઞ્હિ કુચ્છિયા પરિહરન્તાપિ રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, એવં દુરક્ખચિત્તત્તા એવ ન સક્કા તુમ્હાદિસેહિ ઇત્થી અલોલાતિ વા સંવાસિયાતિ વા મનાપાતિ વા નિપ્પાપાતિ વા જાનિતું. મય્હં પન ચિત્તં અસ્સવં ઓવાદપટિકરં મમ વસે વત્તતિ, નાહં તસ્સ વસે વત્તામિ. સો ચસ્સ અસ્સવભાવો યમકપાટિહારિયે છન્નં વણ્ણાનં અગ્ગિધારાસુ ચ ઉદકધારાસુ ચ પવત્તમાનાસુ સબ્બજનસ્સ પાકટો અહોસિ. અગ્ગિનિમ્માને હિ તેજોકસિણં સમાપજ્જિતબ્બં ઉદકનિમ્માને આપોકસિણં, નીલાદિનિમ્માને નીલાદિકસિણાનિ. બુદ્ધાનમ્પિ હિ દ્વે ચિત્તાનિ એકતો નપ્પવત્તન્તિ, એકમેવ પન અસ્સવભાવેન એવં વસવત્તિ અહોસિ. તઞ્ચ ખો પન સબ્બકિલેસબન્ધનાપગમા વિમુત્તં, વિમુત્તત્તા તદેવ અલોલં, ન તવ ગોપી. દીપઙ્કરબુદ્ધકાલતો ચ પભુતિ દાનસીલાદીહિ દીઘરત્તં પરિભાવિતત્તા સંવાસિયં, ન તવ ગોપી. તદેતં અનુત્તરેન દમથેન દમિતત્તા સુદન્તં, સુદન્તત્તા અત્તનો વસેન છદ્વારવિસેવનં પહાય મમેવ અધિપ્પાયમનસ્સ વસેનાનુવત્તનતો મનાપં, ન તવ ગોપી.

પાપં પન મે ન વિજ્જતીતિ ઇમિના પન ભગવા તસ્સ અત્તનો ચિત્તસ્સ પાપાભાવં દસ્સેતિ, ધનિયો વિય ગોપિયા. સો ચસ્સ પાપાભાવો ન કેવલં સમ્માસમ્બુદ્ધકાલેયેવ, એકૂનતિંસ વસ્સાનિ સરાગાદિકાલે અગારમજ્ઝે વસન્તસ્સાપિ વેદિતબ્બો. તદાપિ હિસ્સ અગારિયભાવાનુરૂપં વિઞ્ઞુપટિકુટ્ઠં કાયદુચ્ચરિતં વા વચીદુચ્ચરિતં વા મનોદુચ્ચરિતં વા ન ઉપ્પન્નપુબ્બં. તતો પરં મારોપિ છબ્બસ્સાનિ અનભિસમ્બુદ્ધં, એકં વસ્સં અભિસમ્બુદ્ધન્તિ સત્ત વસ્સાનિ તથાગતં અનુબન્ધિ ‘‘અપ્પેવ નામ વાલગ્ગનિતુદનમત્તમ્પિસ્સ પાપસમાચારં પસ્સેય્ય’’ન્તિ. સો અદિસ્વાવ નિબ્બિન્નો ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;