૧૨. મુનિસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. સન્થવાતો ભયં જાતન્તિ મુનિસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ન સબ્બસ્સેવ સુત્તસ્સ એકા ઉપ્પત્તિ, અપિચેત્થ આદિતો તાવ ચતુન્નં ગાથાનં અયમુપ્પત્તિ – ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે ગામકાવાસે અઞ્ઞતરા દુગ્ગતિત્થી મતપતિકા પુત્તં ભિક્ખૂસુ પબ્બાજેત્વા અત્તનાપિ ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિ. તે ઉભોપિ સાવત્થિયં વસ્સં ઉપગન્ત્વા અભિણ્હં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દસ્સનકામા અહેસું. માતા કિઞ્ચિ લભિત્વા પુત્તસ્સ હરતિ, પુત્તોપિ માતુ. એવં સાયમ્પિ પાતોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગન્ત્વા લદ્ધં લદ્ધં સંવિભજમાના, સમ્મોદમાના, સુખદુક્ખં પુચ્છમાના, નિરાસઙ્કા અહેસું. તેસં એવં અભિણ્હદસ્સનેન સંસગ્ગો ઉપ્પજ્જિ, સંસગ્ગા વિસ્સાસો, વિસ્સાસા ઓતારો, રાગેન ઓતિણ્ણચિત્તાનં પબ્બજિતસઞ્ઞા ચ માતુપુત્તસઞ્ઞા ચ અન્તરધાયિ. તતો મરિયાદવીતિક્કમં કત્વા અસદ્ધમ્મં પટિસેવિંસુ, અયસપ્પત્તા ચ વિબ્ભમિત્વા અગારમજ્ઝે વસિંસુ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ‘‘કિં નુ સો, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસો મઞ્ઞતિ ન માતા પુત્તે સારજ્જતિ, પુત્તો વા પન માતરી’’તિ ગરહિત્વા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકરૂપમ્પિ સમનુપસ્સામી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૫.૫૫) અવસેસસુત્તેનપિ ભિક્ખૂ સંવેજેત્વા ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે –

‘‘વિસં યથા હલાહલં, તેલં પક્કુથિતં યથા;

તમ્બલોહવિલીનંવ, માતુગામં વિવજ્જયે’’તિ ચ. –

વત્વા પુન ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં – ‘‘સન્થવાતો ભયં જાત’’ન્તિ ઇમા અત્તુપનાયિકા ચતસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ સન્થવો તણ્હાદિટ્ઠિમિત્તભેદેન તિવિધોતિ પુબ્બે વુત્તો. ઇધ તણ્હાદિટ્ઠિસન્થવો અધિપ્પેતો. તં સન્ધાય ભગવા આહ – ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, યથા ઇદં તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ સન્થવાતો ભયં જાત’’ન્તિ. તઞ્હિ તસ્સ અભિણ્હદસ્સનકામતાદિતણ્હાય બલવકિલેસભયં જાતં, યેન સણ્ઠાતું અસક્કોન્તો માતરિ વિપ્પટિપજ્જિ. અત્તાનુવાદાદિકં વા મહાભયં, યેન સાસનં છડ્ડેત્વા વિબ્ભન્તો. નિકેતાતિ ‘‘રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા ખો, ગહપતિ, ‘નિકેતસારી’તિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૩) નયેન વુત્તા આરમ્મણપ્પભેદા. જાયતે રજોતિ રાગદોસમોહરજો જાયતે. કિં વુત્તં હોતિ? ન કેવલઞ્ચ તસ્સ સન્થવાતો ભયં જાતં, અપિચ ખો પન યદેતં કિલેસાનં નિવાસટ્ઠેન સાસવારમ્મણં ‘‘નિકેત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇદાનિસ્સ ભિન્નસંવરત્તા અતિક્કન્તમરિયાદત્તા સુટ્ઠુતરં તતો નિકેતા જાયતે રજો, યેન સંકિલિટ્ઠચિત્તો અનયબ્યસનં પાપુણિસ્સતિ. અથ વા પસ્સથ, ભિક્ખવે, યથા ઇદં તસ્સ મોઘપુરિસસ્સ સન્થવાતો ભયં જાતં, યથા ચ સબ્બપુથુજ્જનાનં નિકેતા જાયતે રજોતિ એવમ્પેતં પદદ્વયં યોજેતબ્બં.

સબ્બથા પન ઇમિના પુરિમદ્ધેન ભગવા પુથુજ્જનદસ્સનં ગરહિત્વા અત્તનો દસ્સનં પસંસન્તો ‘‘અનિકેત’’ન્તિ પચ્છિમદ્ધમાહ. તત્થ યથાવુત્તનિકેતપટિક્ખેપેન અનિકેતં, સન્થવપટિક્ખેપેન ચ અસન્થવં વેદિતબ્બં. ઉભયમ્પેતં નિબ્બાનસ્સાધિવચનં. એતં વે મુનિદસ્સનન્તિ એતં અનિકેતમસન્થવં બુદ્ધમુનિના દિટ્ઠન્તિ અત્થો. તત્થ વેતિ વિમ્હયત્થે નિપાતો દટ્ઠબ્બો. તેન ચ યં નામ નિકેતસન્થવવસેન માતાપુત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જમાનેસુ અનિકેતમસન્થવં, એતં મુનિના દિટ્ઠં અહો અબ્ભુતન્તિ અયમધિપ્પાયો સિદ્ધો હોતિ. અથ વા મુનિનો દસ્સનન્તિપિ મુનિદસ્સનં, દસ્સનં નામ ખન્તિ રુચિ, ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચાતિ અત્થો.

૨૧૦. દુતિયગાથાય યો જાતમુચ્છિજ્જાતિ યો કિસ્મિઞ્ચિદેવ વત્થુસ્મિં જાતં ભૂતં નિબ્બત્તં કિલેસં યથા ઉપ્પન્નાકુસલપ્પહાનં હોતિ, તથા વાયમન્તો તસ્મિં વત્થુસ્મિં પુન અનિબ્બત્તનવસેન ઉચ્છિન્દિત્વા યો અનાગતોપિ કિલેસો તથારૂપપ્પચ્ચયસમોધાને નિબ્બત્તિતું અભિમુખીભૂતત્તા વત્તમાનસમીપે વત્તમાનલક્ખણેન ‘‘જાયન્તો’’તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ ન રોપયેય્ય જાયન્તં, યથા અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદો હોતિ, તથા વાયમન્તો ન નિબ્બત્તેય્યાતિ અત્થો. કથઞ્ચ ન નિબ્બત્તેય્ય? અસ્સ નાનુપ્પવેચ્છે, યેન પચ્ચયેન સો નિબ્બત્તેય્ય તં નાનુપ્પવેસેય્ય ન સમોધાનેય્ય. એવં સમ્ભારવેકલ્લકરણેન તં ન રોપયેય્ય જાયન્તં. અથ વા યસ્મા મગ્ગભાવનાય અતીતાપિ કિલેસા ઉચ્છિજ્જન્તિ આયતિં વિપાકાભાવેન વત્તમાનાપિ ન રોપીયન્તિ તદભાવેન, અનાગતાપિ ચિત્તસન્તતિં નાનુપ્પવેસીયન્તિ ઉપ્પત્તિસામત્થિયવિઘાતેન, તસ્મા યો અરિયમગ્ગભાવનાય જાતમુચ્છિજ્જ ન રોપયેય્ય જાયન્તં, અનાગતમ્પિ ચસ્સ જાયન્તસ્સ નાનુપ્પવેચ્છે, તમાહુ એકં મુનિનં ચરન્તં, સો ચ અદ્દક્ખિ સન્તિપદં મહેસીતિ એવમ્પેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. એકન્તનિક્કિલેસતાય એકં, સેટ્ઠટ્ઠેન વા એકં. મુનિનન્તિ મુનિં, મુનીસુ વા એકં. ચરન્તન્તિ સબ્બાકારપરિપૂરાય લોકત્થચરિયાય અવસેસચરિયાહિ ચ ચરન્તં. અદ્દક્ખીતિ અદ્દસ. સોતિ યો જાતમુચ્છિજ્જ અરોપને અનનુપ્પવેસને ચ સમત્થતાય ‘‘ન રોપયેય્ય જાયન્તમસ્સ નાનુપ્પવેચ્છે’’તિ વુત્તો બુદ્ધમુનિ. સન્તિપદન્તિ સન્તિકોટ્ઠાસં, દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવિપસ્સનાનિબ્બાનભેદાસુ તીસુ સમ્મુતિસન્તિ, તદઙ્ગસન્તિ, અચ્ચન્તસન્તીસુ સેટ્ઠં એવં અનુપસન્તે લોકે અચ્ચન્તસન્તિં અદ્દસ મહેસીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

૨૧૧. તતિયગાથાય સઙ્ખાયાતિ ગણયિત્વા, પરિચ્છિન્દિત્વા વીમંસિત્વા યથાભૂતતો ઞત્વા, દુક્ખપરિઞ્ઞાય પરિજાનિત્વાતિ અત્થો. વત્થૂનીતિ યેસુ એવમયં લોકો સજ્જતિ, તાનિ ખન્ધાયતનધાતુભેદાનિ કિલેસટ્ઠાનાનિ. પમાય બીજન્તિ યં તેસં વત્થૂનં બીજં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં, તં પમાય હિંસિત્વા, બાધિત્વા, સમુચ્છેદપ્પહાનેન પજહિત્વાતિ અત્થો. સિનેહમસ્સ નાનુપ્પવેચ્છેતિ યેન તણ્હાદિટ્ઠિસિનેહેન સિનેહિતં તં બીજં આયતિં પટિસન્ધિવસેન તં યથાવુત્તં વત્થુસસ્સં વિરુહેય્ય, તં સિનેહમસ્સ નાનુપ્પવેચ્છે, તપ્પટિપક્ખાય મગ્ગભાવનાય તં નાનુપ્પવેસેય્યાતિ અત્થો. સ વે મુનિ જાતિખયન્તદસ્સીતિ સો એવરૂપો બુદ્ધમુનિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય જાતિયા ચ મરણસ્સ ચ અન્તભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દિટ્ઠત્તા જાતિક્ખયન્તદસ્સી તક્કં પહાય ન ઉપેતિ સઙ્ખં. ઇમાય ચતુસચ્ચભાવનાય નવપ્પભેદમ્પિ અકુસલવિતક્કં પહાય સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતું પત્વા લોકત્થચરિયં કરોન્તો અનુપુબ્બેન ચરિમવિઞ્ઞાણક્ખયા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુપ્પત્તિયા ‘‘દેવો વા મનુસ્સો વા’’તિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં. અપરિનિબ્બુતો એવ વા યથા કામવિતક્કાદિનો વિતક્કસ્સ અપ્પહીનત્તા ‘‘અયં પુગ્ગલો રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા સઙ્ખં ઉપેતિ, એવં તક્કં પહાય ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨૧૨. ચતુત્થગાથાય અઞ્ઞાયાતિ અનિચ્ચાદિનયેન જાનિત્વા. સબ્બાનીતિ અનવસેસાનિ, નિવેસનાનીતિ કામભવાદિકે ભવે. નિવસન્તિ હિ તેસુ સત્તા, તસ્મા ‘‘નિવેસનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનિકામયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસન્તિ એવં દિટ્ઠાદીનવત્તા તેસં નિવેસનાનં એકમ્પિ અપત્થેન્તો સો એવરૂપો બુદ્ધમુનિ મગ્ગભાવનાબલેન તણ્હાગેધસ્સ વિગતત્તા વીતગેધો, વીતગેધત્તા એવ ચ અગિદ્ધો, ન યથા એકે અવીતગેધા એવ સમાના ‘‘અગિદ્ધમ્હા’’તિ પટિજાનન્તિ, એવં. નાયૂહતીતિ તસ્સ તસ્સ નિવેસનસ્સ નિબ્બત્તકં કુસલં વા અકુસલં વા ન કરોતિ. કિં કારણા? પારગતો હિ હોતિ, યસ્મા એવરૂપો સબ્બનિવેસનાનં પારં નિબ્બાનં ગતો હોતીતિ અત્થો.

એવં પઠમગાથાય પુથુજ્જનદસ્સનં ગરહિત્વા અત્તનો દસ્સનં પસંસન્તો દુતિયગાથાય યેહિ કિલેસેહિ પુથુજ્જનો અનુપસન્તો હોતિ, તેસં અભાવેન અત્તનો સન્તિપદાધિગમં પસંસન્તો તતિયગાથાય યેસુ વત્થૂસુ પુથુજ્જનો તક્કં અપ્પહાય તથા તથા સઙ્ખં ઉપેતિ, તેસુ ચતુસચ્ચભાવનાય તક્કં પહાય અત્તનો સઙ્ખાનુપગમનં પસંસન્તો ચતુત્થગાથાય આયતિમ્પિ યાનિ નિવેસનાનિ કામયમાનો પુથુજ્જનો ભવતણ્હાય આયૂહતિ, તેસુ તણ્હાભાવેન અત્તનો અનાયૂહનં પસંસન્તો ચતૂહિ ગાથાહિ અરહત્તનિકૂટેનેવ એકટ્ઠુપ્પત્તિકં દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

૨૧૩. સબ્બાભિભુન્તિ કા ઉપ્પત્તિ? મહાપુરિસો મહાભિનિક્ખમનં કત્વા અનુપુબ્બેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થાય બારાણસિં ગચ્છન્તો બોધિમણ્ડસ્સ ચ ગયાય ચ અન્તરે ઉપકેનાજીવકેન સમાગચ્છિ. તેન ચ ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ખો તે, આવુસો, ઇન્દ્રિયાની’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૮૫; મહાવ. ૧૧) નયેન પુટ્ઠો ‘‘સબ્બાભિભૂ’’તિઆદીનિ આહ. ઉપકો ‘‘હુપેય્યાવુસો’’તિ વત્વા, સીસં ઓકમ્પેત્વા, ઉમ્મગ્ગં ગહેત્વા પક્કામિ. અનુક્કમેન ચ વઙ્કહારજનપદે અઞ્ઞતરં માગવિકગામં પાપુણિ. તમેનં માગવિકજેટ્ઠકો દિસ્વા – ‘‘અહો અપ્પિચ્છો સમણો વત્થમ્પિ ન નિવાસેતિ, અયં લોકે અરહા’’તિ ઘરં નેત્વા મંસરસેન પરિવિસિત્વા ભુત્તાવિઞ્ચ નં સપુત્તદારો વન્દિત્વા ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથ, અહં પચ્ચયેન ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ નિમન્તેત્વા, વસનોકાસં કત્વા અદાસિ. સો તત્થ વસતિ.

માગવિકો ગિમ્હકાલે ઉદકસમ્પન્ને સીતલે પદેસે ચરિતું દૂરં અપક્કન્તેસુ મિગેસુ તત્થ ગચ્છન્તો ‘‘અમ્હાકં અરહન્તં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહસ્સૂ’’તિ છાવં નામ ધીતરં આણાપેત્વા અગમાસિ સદ્ધિં પુત્તભાતુકેહિ. સા ચસ્સ ધીતા દસ્સનીયા હોતિ કોટ્ઠાસસમ્પન્ના. દુતિયદિવસે ઉપકો ઘરં આગતો તં દારિકં સબ્બં ઉપચારં કત્વા, પરિવિસિતું ઉપગતં દિસ્વા, રાગેન અભિભૂતો ભુઞ્જિતુમ્પિ અસક્કોન્તો ભાજનેન ભત્તં આદાય વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા, ભત્તં એકમન્તે નિક્ખિપિત્વા – ‘‘સચે છાવં લભામિ, જીવામિ, નો ચે, મરામી’’તિ નિરાહારો સયિ. સત્તમે દિવસે માગવિકો આગન્ત્વા ધીતરં ઉપકસ્સ પવત્તિં પુચ્છિ. સા – ‘‘એકદિવસમેવ આગન્ત્વા પુન નાગતપુબ્બો’’તિ આહ. માગવિકો ‘‘આગતવેસેનેવ નં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામી’’તિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ ગન્ત્વા – ‘‘કિં, ભન્તે, અફાસુક’’ન્તિ પાદે પરામસન્તો પુચ્છિ. ઉપકો નિત્થુનન્તો પરિવત્તતિયેવ. સો ‘‘વદ, ભન્તે, યં મયા સક્કા કાતું, સબ્બં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ઉપકો – ‘‘સચે છાવં લભામિ, જીવામિ, નો ચે, ઇધેવ મરણં સેય્યો’’તિ આહ. ‘‘જાનાસિ પન, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પ’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામી’’તિ. ‘‘ન, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પં અજાનન્તેન સક્કા ઘરાવાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ? સો આહ – ‘‘નાહં કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનામિ, અપિચ તુમ્હાકં મંસહારકો ભવિસ્સામિ, મંસઞ્ચ વિક્કિણિસ્સામી’’તિ. માગવિકોપિ ‘‘અમ્હાકં એતદેવ રુચ્ચતી’’તિ ઉત્તરસાટકં દત્વા, ઘરં આનેત્વા ધીતરં અદાસિ. તેસં સંવાસમન્વાય પુત્તો વિજાયિ. સુભદ્દોતિસ્સ નામં અકંસુ. છાવા પુત્તતોસનગીતેન ઉપકં ઉપ્પણ્ડેસિ. સો તં અસહન્તો ‘‘ભદ્દે, અહં અનન્તજિનસ્સ સન્તિકં ગચ્છામી’’તિ મજ્ઝિમદેસાભિમુખો પક્કામિ.

ભગવા ચ તેન સમયેન સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવનમહાવિહારે. અથ ખો ભગવા પટિકચ્ચેવ ભિક્ખૂ આણાપેસિ – ‘‘યો, ભિક્ખવે, અનન્તજિનોતિ પુચ્છમાનો આગચ્છતિ, તસ્સ મં દસ્સેય્યાથા’’તિ. ઉપકોપિ ખો અનુપુબ્બેનેવ સાવત્થિં આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે મમ સહાયો અનન્તજિનો નામ અત્થિ, સો કુહિં વસતી’’તિ પુચ્છિ. તં ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં નયિંસુ. ભગવા તસ્સાનુરૂપં ધમ્મં દેસેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને અનાગામિફલે પતિટ્ઠાસિ. ભિક્ખૂ તસ્સ પુબ્બપ્પવત્તિં સુત્વા કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘ભગવા પઠમં નિસ્સિરિકસ્સ નગ્ગસમણસ્સ ધમ્મં દેસેસી’’તિ. ભગવા તં કથાસમુટ્ઠાનં વિદિત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ તઙ્ખણાનુરૂપેન પાટિહારિયેન બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ? તે સબ્બં કથેસું. તતો ભગવા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, તથાગતો અહેતુઅપ્પચ્ચયા ધમ્મં દેસેતિ, નિમ્મલા તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના, ન સક્કા તત્થ દોસં દટ્ઠું. તેન, ભિક્ખવે, ધમ્મદેસનૂપનિસ્સયેન ઉપકો એતરહિ અનાગામી જાતો’’તિ વત્વા અત્તનો દેસનામલાભાવદીપિકં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – સાસવેસુ સબ્બખન્ધાયતનધાતૂસુ છન્દરાગપ્પહાનેન તેહિ અનભિભૂતત્તા સયઞ્ચ તે ધમ્મે સબ્બે અભિભુય્ય પવત્તત્તા સબ્બાભિભું. તેસઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ સબ્બધમ્માનં સબ્બાકારેન વિદિતત્તા સબ્બવિદું. સબ્બધમ્મદેસનસમત્થાય સોભનાય મેધાય સમન્નાગતત્તા સુમેધં. યેસં તણ્હાદિટ્ઠિલેપાનં વસેન સાસવખન્ધાદિભેદેસુ સબ્બધમ્મેસુ ઉપલિમ્પતિ, તેસં લેપાનં અભાવા તેસુ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અનુપલિત્તં. તેસુ ચ સબ્બધમ્મેસુ છન્દરાગાભાવેન સબ્બે તે ધમ્મે જહિત્વા ઠિતત્તા સબ્બઞ્જહં. ઉપધિવિવેકનિન્નેન ચિત્તેન તણ્હક્ખયે નિબ્બાને વિસેસેન મુત્તત્તા તણ્હક્ખયે વિમુત્તં, અધિમુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તીતિ તમ્પિ પણ્ડિતા સત્તા મુનિં વેદયન્તિ જાનન્તિ. પસ્સથ યાવ પટિવિસિટ્ઠોવાયં મુનિ, તસ્સ કુતો દેસનામલન્તિ અત્તાનં વિભાવેતિ. વિભાવનત્થો હિ એત્થ વાસદ્દોતિ. કેચિ પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘ઉપકો તદા તથાગતં દિસ્વાપિ ‘અયં બુદ્ધમુની’તિ ન સદ્દહી’’તિ એવં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું, તતો ભગવા ‘‘સદ્દહતુ વા મા વા, ધીરા પન તં મુનિં વેદયન્તી’’તિ દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમભાસીતિ.

૨૧૪. પઞ્ઞાબલન્તિ કા ઉપ્પત્તિ? અયં ગાથા રેવતત્થેરં આરબ્ભ વુત્તા. તત્થ ‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે’’તિ ઇમિસ્સા ગાથાય વુત્તનયેનેવ રેવતત્થેરસ્સ આદિતો પભુતિ પબ્બજ્જા, પબ્બજિતસ્સ ખદિરવને વિહારો, તત્થ વિહરતો વિસેસાધિગમો, ભગવતો તત્થ ગમનપચ્ચાગમનઞ્ચ વેદિતબ્બં. પચ્ચાગતે પન ભગવતિ યો સો મહલ્લકભિક્ખુ ઉપાહનં સમ્મુસ્સિત્વા પટિનિવત્તો ખદિરરુક્ખે આલગ્ગિતં દિસ્વા સાવત્થિં અનુપ્પત્તો વિસાખાય ઉપાસિકાય ‘‘કિં, ભન્તે, રેવતત્થેરસ્સ વસનોકાસો રમણીયો’’તિ ભિક્ખૂ પુચ્છમાનાય યેહિ ભિક્ખૂહિ પસંસિતો, તે અપસાદેન્તો ‘‘ઉપાસિકે, એતે તુચ્છં ભણન્તિ, ન સુન્દરો ભૂમિપ્પદેસો, અતિલૂખકક્ખળં ખદિરવનમેવા’’તિ આહ. સો વિસાખાય આગન્તુકભત્તં ભુઞ્જિત્વા પચ્છાભત્તં મણ્ડલમાળે સન્નિપતિતે ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તો આહ – ‘‘કિં, આવુસો, રેવતત્થેરસ્સ સેનાસને રમણીયં તુમ્હેહિ દિટ્ઠ’’ન્તિ. ભગવા તં ઞત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ તઙ્ખણાનુરૂપેન પાટિહારિયેન પરિસમજ્ઝં પત્વા, બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ? તે આહંસુ – ‘‘રેવતં, ભન્તે, આરબ્ભ કથા ઉપ્પન્ના ‘એવં નવકમ્મિકો કદા સમણધમ્મં કરિસ્સતી’’’તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, રેવતો નવકમ્મિકો, અરહા રેવતો ખીણાસવો’’તિ વત્વા તં આરબ્ભ તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – દુબ્બલકરકિલેસપ્પહાનસાધકેન વિકુબ્બનઅધિટ્ઠાનપ્પભેદેન વા પઞ્ઞાબલેન સમન્નાગતત્તા પઞ્ઞાબલં, ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન ધુતઙ્ગવતેન ચ ઉપપન્નત્તા સીલવતૂપપન્નં, મગ્ગસમાધિના ફલસમાધિના ઇરિયાપથસમાધિના ચ સમાહિતં, ઉપચારપ્પનાભેદેન ઝાનેન ઝાને વા રતત્તા ઝાનરતં, સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા સતિમં, રાગાદિસઙ્ગતો પમુત્તતા સઙ્ગા પમુત્તં, પઞ્ચચેતોખિલચતુઆસવાભાવેન અખિલં અનાસવં તં વાપિ ધીરા મુનિં વેદયન્તિ. તમ્પિ એવં પઞ્ઞાદિગુણસંયુત્તં સઙ્ગાદિદોસવિસંયુત્તં પણ્ડિતા સત્તા મુનિં વા વેદયન્તિ. પસ્સથ યાવ પટિવિસિટ્ઠોવાયં ખીણાસવમુનિ, સો ‘‘નવકમ્મિકો’’તિ વા ‘‘કદા સમણધમ્મં કરિસ્સતી’’તિ વા કથં વત્તબ્બો. સો હિ પઞ્ઞાબલેન તં વિહારં નિટ્ઠાપેસિ, ન નવકમ્મકરણેન, કતકિચ્ચોવ સો, ન ઇદાનિ સમણધમ્મં કરિસ્સતીતિ રેવતત્થેરં વિભાવેતિ. વિભાવનત્થો હિ એત્થ વા-સદ્દોતિ.

૨૧૫. એકં ચરન્તન્તિ કા ઉપ્પત્તિ? બોધિમણ્ડતો પભુતિ યથાક્કમં કપિલવત્થું અનુપ્પત્તે ભગવતિ પિતાપુત્તસમાગમે વત્તમાને ભગવા સમ્મોદમાનેન રઞ્ઞા સુદ્ધોદનેન ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ગહટ્ઠકાલે ગન્ધકરણ્ડકે વાસિતાનિ કાસિકાદીનિ દુસ્સાનિ નિવાસેત્વા ઇદાનિ કથં છિન્નકાનિ પંસુકૂલાનિ ધારેથા’’તિ એવમાદિના વુત્તો રાજાનં અનુનયમાનો –

‘‘યં ત્વં તાત વદે મય્હં, પટ્ટુણ્ણં દુકૂલકાસિકં;

પંસુકૂલં તતો સેય્યં, એતં મે અભિપત્થિત’’ન્તિ. –

આદીનિ વત્વા લોકધમ્મેહિ અત્તનો અવિકમ્પભાવં દસ્સેન્તો રઞ્ઞો ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સત્તપદગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – પબ્બજ્જાસઙ્ખાતાદીહિ એકં, ઇરિયાપથાદીહિ ચરિયાહિ ચરન્તં. મોનેય્યધમ્મસમન્નાગમેન મુનિં. સબ્બટ્ઠાનેસુ પમાદાભાવતો અપ્પમત્તં. અક્કોસનગરહનાદિભેદાય નિન્દાય વણ્ણનથોમનાદિભેદાય પસંસાય ચાતિ ઇમાસુ નિન્દાપસંસાસુ પટિઘાનુનયવસેન અવેધમાનં. નિન્દાપસંસામુખેન ચેત્થ અટ્ઠપિ લોકધમ્મા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સીહંવ ભેરિસદ્દાદીસુ સદ્દેસુ અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ પકતિવિકારાનુપગમેન અસન્તસન્તં, પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ સન્તાસાભાવેન. વાતંવ સુત્તમયાદિભેદે જાલમ્હિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ તણ્હાદિટ્ઠિજાલે અસજ્જમાનં, અટ્ઠસુ વા લોકધમ્મેસુ પટિઘાનુનયવસેન અસજ્જમાનં. પદુમંવ તોયેન લોકે જાતમ્પિ યેસં તણ્હાદિટ્ઠિલેપાનં વસેન સત્તા લોકેન લિપ્પન્તિ, તેસં લેપાનં પહીનત્તા લોકેન અલિપ્પમાનં, નિબ્બાનગામિમગ્ગં ઉપ્પાદેત્વા તેન મગ્ગેન નેતારમઞ્ઞેસં દેવમનુસ્સાનં. અત્તનો પન અઞ્ઞેન કેનચિ મગ્ગં દસ્સેત્વા અનેતબ્બત્તા અનઞ્ઞનેય્યં તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તિ બુદ્ધમુનિં વેદયન્તીતિ અત્તાનં વિભાવેતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

૨૧૬. યો ઓગહણેતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતો પઠમાભિસમ્બુદ્ધસ્સ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પૂરિતદસપારમિદસઉપપારમિદસપરમત્થપારમિપ્પભેદં અભિનીહારગુણપારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવને અભિનિબ્બત્તિગુણં તત્થ નિવાસગુણં મહાવિલોકનગુણં ગબ્ભવોક્કન્તિં ગબ્ભવાસં ગબ્ભનિક્ખમનં પદવીતિહારં દિસાવિલોકનં બ્રહ્મગજ્જનં મહાભિનિક્ખમનં મહાપધાનં અભિસમ્બોધિં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં ચતુબ્બિધં મગ્ગઞાણં ફલઞાણં અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં, દસબલઞાણં, ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં, છબ્બિધં અસાધારણઞાણં, અટ્ઠવિધં સાવકસાધારણબુદ્ધઞાણં, ચુદ્દસવિધં બુદ્ધઞાણં, અટ્ઠારસબુદ્ધગુણપરિચ્છેદકઞાણં, એકૂનવીસતિવિધપચ્ચવેક્ખણઞાણં, સત્તસત્તતિવિધઞાણવત્થુ એવમિચ્ચાદિગુણસતસહસ્સે નિસ્સાય પવત્તં મહાલાભસક્કારં અસહમાનેહિ તિત્થિયેહિ ઉય્યોજિતાય ચિઞ્ચમાણવિકાય ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સા’’તિ ઇમિસ્સા ગાથાય વત્થુમ્હિ વુત્તનયેન ચતુપરિસમજ્ઝે ભગવતો અયસે ઉપ્પાદિતે તપ્પચ્ચયા ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘એવરૂપેપિ નામ અયસે ઉપ્પન્ને ન ભગવતો ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં અત્થી’’તિ. તં ઞત્વા ભગવા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ તઙ્ખણાનુરૂપેન પાટિહારિયેન પરિસમજ્ઝં પત્વા, બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા, ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ? તે સબ્બં આરોચેસું. તતો ભગવા – ‘‘બુદ્ધા નામ, ભિક્ખવે, અટ્ઠસુ લોકધમ્મેસુ તાદિનો હોન્તી’’તિ વત્વા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યથા નામ ઓગહણે મનુસ્સાનં ન્હાનતિત્થે અઙ્ગઘંસનત્થાય ચતુરસ્સે વા અટ્ઠંસે વા થમ્ભે નિખાતે ઉચ્ચકુલીનાપિ નીચકુલીનાપિ અઙ્ગં ઘંસન્તિ, ન તેન થમ્ભસ્સ ઉન્નતિ વા ઓનતિ વા હોતિ. એવમેવં યો ઓગહણે થમ્ભોરિવાભિજાયતિ યસ્મિં પરે વાચાપરિયન્તં વદન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મિં વત્થુસ્મિં પરે તિત્થિયા વા અઞ્ઞે વા વણ્ણવસેન ઉપરિમં વા અવણ્ણવસેન હેટ્ઠિમં વા વાચાપરિયન્તં વદન્તિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિં અનુનયં વા પટિઘં વા અનાપજ્જમાનો તાદિભાવેન યો ઓગહણે થમ્ભોરિવ ભવતીતિ. તં વીતરાગં સુસમાહિતિન્દ્રિયન્તિ તં ઇટ્ઠારમ્મણે રાગાભાવેન વીતરાગં, અનિટ્ઠારમ્મણે ચ દોસમોહાભાવેન સુસમાહિતિન્દ્રિયં, સુટ્ઠુ વા સમોધાનેત્વા ઠપિતિન્દ્રિયં, રક્ખિતિન્દ્રિયં, ગોપિતિન્દ્રિયન્તિ વુત્તં હોતિ. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તિ બુદ્ધમુનિં વેદયન્તિ, તસ્સ કથં ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં ભવિસ્સતીતિ અત્તાનં વિભાવેતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૨૧૭. યો વે ઠિતત્તોતિ કા ઉપ્પત્તિ? સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરા સેટ્ઠિધીતા પાસાદા ઓરુય્હ હેટ્ઠાપાસાદે તન્તવાયસાલં ગન્ત્વા તસરં વટ્ટેન્તે દિસ્વા તસ્સ ઉજુભાવેન તપ્પટિભાગનિમિત્તં અગ્ગહેસિ – ‘‘અહો વત સબ્બે સત્તા કાયવચીમનોવઙ્કં પહાય તસરં વિય ઉજુચિત્તા ભવેય્યુ’’ન્તિ. સા પાસાદં અભિરુહિત્વાપિ પુનપ્પુનં તદેવ નિમિત્તં આવજ્જેન્તી નિસીદિ. એવં પટિપન્નાય ચસ્સા ન ચિરસ્સેવ અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં અહોસિ, તદનુસારેનેવ ચ દુક્ખાનત્તલક્ખણાનિપિ. અથસ્સા તયોપિ ભવા આદિત્તા વિય ઉપટ્ઠહિંસુ. તં તથા વિપસ્સમાનં ઞત્વા ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં મુઞ્ચિ. સા તં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેન્તી ભગવન્તં પસ્સે નિસિન્નમિવ દિસ્વા ઉટ્ઠાય પઞ્જલિકા અટ્ઠાસિ. અથસ્સા ભગવા સપ્પાયં વિદિત્વા ધમ્મદેસનાવસેન ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યો વે એકગ્ગચિત્તતાય અકુપ્પવિમુત્તિતાય ચ વુડ્ઢિહાનીનં અભાવતો વિક્ખીણજાતિસંસારત્તા ભવન્તરૂપગમનાભાવતો ચ ઠિતત્તો, પહીનકાયવચીમનોવઙ્કતાય અગતિગમનાભાવેન વા તસરંવ ઉજુ, હિરોત્તપ્પસમ્પન્નત્તા જિગુચ્છતિ કમ્મેહિ પાપકેહિ, પાપકાનિ કમ્માનિ ગૂથગતં વિય મુત્તગતં વિય ચ જિગુચ્છતિ, હિરીયતીતિ વુત્તં હોતિ. યોગવિભાગેન હિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં સદ્દસત્થે સિજ્ઝતિ. વીમંસમાનો વિસમં સમઞ્ચાતિ કાયવિસમાદિવિસમં કાયસમાદિસમઞ્ચ પહાનભાવનાકિચ્ચસાધનેન મગ્ગપઞ્ઞાય વીમંસમાનો ઉપપરિક્ખમાનો. તં વાપિ ખીણાસવં ધીરા મુનિં વેદયન્તીતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યથાવુત્તનયેન મગ્ગપઞ્ઞાય વીમંસમાનો વિસમં સમઞ્ચ યો વે ઠિતત્તો હોતિ, સો એવં તસરંવ ઉજુ હુત્વા કિઞ્ચિ વીતિક્કમં અનાપજ્જન્તો જિગુચ્છતિ કમ્મેહિ પાપકેહિ. તં વાપિ ધીરા મુનિં વેદયન્તિ. યતો ઈદિસો હોતીતિ ખીણાસવમુનિં દસ્સેન્તો અરહત્તનિકૂટેન ગાથં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સેટ્ઠિધીતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. એત્થ ચ વિકપ્પે વા સમુચ્ચયે વા વાસદ્દો દટ્ઠબ્બો.

૨૧૮. યો સઞ્ઞતત્તોતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર આળવિયં વિહરન્તે આળવીનગરે અઞ્ઞતરો તન્તવાયો સત્તવસ્સિકં ધીતરં આણાપેસિ – ‘‘અમ્મ, હિય્યો અવસિટ્ઠતસરં ન બહુ, તસરં વટ્ટેત્વા લહું તન્તવાયસાલં આગચ્છેય્યાસિ, મા ખો ચિરાયી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સો સાલં ગન્ત્વા તન્તં વિનેન્તો અટ્ઠાસિ. તં દિવસઞ્ચ ભગવા મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો તસ્સા દારિકાય સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનઞ્ચ ધમ્માભિસમયં દિસ્વા પગેવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પત્તચીવરમાદાય નગરં પાવિસિ. મનુસ્સા ભગવન્તં દિસ્વા – ‘‘અદ્ધા અજ્જ કોચિ અનુગ્ગહેતબ્બો અત્થિ, પગેવ પવિટ્ઠો ભગવા’’તિ ભગવન્તં ઉપગચ્છિંસુ. ભગવા યેન મગ્ગેન સા દારિકા પિતુસન્તિકં ગચ્છતિ, તસ્મિં અટ્ઠાસિ. નગરવાસિનો તં પદેસં સમ્મજ્જિત્વા, પરિપ્ફોસિત્વા, પુપ્ફૂપહારં કત્વા, વિતાનં બન્ધિત્વા, આસનં પઞ્ઞાપેસું. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને, મહાજનકાયો પરિવારેત્વા અટ્ઠાસિ. સા દારિકા તં પદેસં પત્તા મહાજનપરિવુતં ભગવન્તં દિસ્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ. તં ભગવા આમન્તેત્વા – ‘‘દારિકે કુતો આગતાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન જાનામિ ભગવા’’તિ. ‘‘કુહિં ગમિસ્સસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ ભગવા’’તિ. ‘‘ન જાનાસી’’તિ? ‘‘જાનામિ ભગવા’’તિ. ‘‘જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ ભગવા’’તિ.

તં સુત્વા મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અયં દારિકા અત્તનો ઘરા આગતાપિ ભગવતા પુચ્છિયમાના ‘ન જાનામી’તિ આહ, તન્તવાયસાલં ગચ્છન્તી ચાપિ પુચ્છિયમાના ‘ન જાનામી’તિ આહ, ‘ન જાનાસી’તિ વુત્તા ‘જાનામી’તિ આહ, ‘જાનાસી’તિ વુત્તા ‘ન જાનામી’તિ આહ, સબ્બં પચ્ચનીકમેવ કરોતી’’તિ. ભગવા મનુસ્સાનં તમત્થં પાકટં કાતુકામો તં પુચ્છિ – ‘‘કિં મયા પુચ્છિતં, કિં તયા વુત્ત’’ન્તિ? સા આહ – ‘‘ન મં, ભન્તે, કોચિ ન જાનાતિ, ઘરતો આગતા તન્તવાયસાલં ગચ્છતી’’તિ; અપિચ મં તુમ્હે પટિસન્ધિવસેન પુચ્છથ, ‘‘કુતો આગતાસી’’તિ, ચુતિવસેન પુચ્છથ, ‘‘કુહિં ગમિસ્સસી’’તિ અહઞ્ચ ન જાનામિ. ‘‘કુતો ચમ્હિ આગતા; નિરયા વા દેવલોકા વા’’તિ, ન હિ જાનામિ, ‘‘કુહિમ્પિ ગમિસ્સામિ નિરયં વા દેવલોકં વા’’તિ, તસ્મા ‘‘ન જાનામી’’તિ અવચં. તતો મં ભગવા મરણં સન્ધાય પુચ્છિ – ‘‘ન જાનાસી’’તિ, અહઞ્ચ જાનામિ. ‘‘સબ્બેસં મરણં ધુવ’’ન્તિ, તેનાવોચં ‘‘જાનામી’’તિ. તતો મં ભગવા મરણકાલં સન્ધાય પુચ્છિ ‘‘જાનાસી’’તિ, અહઞ્ચ ન જાનામિ ‘‘કદા મરિસ્સામિ કિં અજ્જ વા ઉદાહુ સ્વે વા’’તિ, તેનાવોચં ‘‘ન જાનામી’’તિ. ભગવા તાય વિસ્સજ્જિતં પઞ્હં ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ અનુમોદિ. મહાજનકાયોપિ ‘‘યાવ પણ્ડિતા અયં દારિકા’’તિ સાધુકારસહસ્સાનિ અદાસિ. અથ ભગવા દારિકાય સપ્પાયં વિદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો –

‘‘અન્ધભૂતો અયં લોકો, તનુકેત્થ વિપસ્સતિ;

સકુણો જાલમુત્તોવ, અપ્પો સગ્ગાય ગચ્છતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૭૪) –

ઇમં ગાથમાહ. સા ગાથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનઞ્ચ ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

સા ભગવન્તં વન્દિત્વા પિતુ સન્તિકં અગમાસિ. પિતા તં દિસ્વા ‘‘ચિરેનાગતા’’તિ કુદ્ધો વેગેન તન્તે વેમં પક્ખિપિ. તં નિક્ખમિત્વા દારિકાય કુચ્છિં ભિન્દિ. સા તત્થેવ કાલમકાસિ. સો દિસ્વા – ‘‘નાહં મમ ધીતરં પહરિં, અપિચ ખો ઇમં વેમં વેગસા નિક્ખમિત્વા ઇમિસ્સા કુચ્છિં ભિન્દિ. જીવતિ નુ ખો નનુ ખો’’તિ વીમંસન્તો મતં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સા મં ‘ઇમિના ધીતા મારિતા’તિ ઞત્વા ઉપક્કોસેય્યું, તેન રાજાપિ ગરુકં દણ્ડં પણેય્ય, હન્દાહં પટિકચ્ચેવ પલાયામી’’તિ. સો દણ્ડભયેન પલાયન્તો ભગવતો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસન્તાનં ભિક્ખૂનં વસનોકાસં પાપુણિ. તે ચ ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તે તં પબ્બાજેત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં અદંસુ. સો તં ઉગ્ગહેત્વા વાયમન્તો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ, તે ચસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયા. અથ મહાપવારણાય સબ્બેવ ભગવતો સન્તિકં અગમંસુ – ‘‘વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસ્સામા’’તિ. ભગવા પવારેત્વા વુત્થવસ્સો ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગામનિગમાદીસુ ચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન આળવિં અગમાસિ. તત્થ મનુસ્સા ભગવન્તં નિમન્તેત્વા દાનાદીનિ કરોન્તા તં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘ધીતરં મારેત્વા ઇદાનિ કં મારેતું આગતોસી’’તિઆદીનિ વત્વા ઉપ્પણ્ડેસું. ભિક્ખૂ તં સુત્વા ઉપટ્ઠાનવેલાયં ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ભગવા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અયં ભિક્ખુ ધીતરં મારેસિ, સા અત્તનો કમ્મેન મતા’’તિ વત્વા તસ્સ ભિક્ખુનો મનુસ્સેહિ દુબ્બિજાનં ખીણાસવમુનિભાવં પકાસેન્તો ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યો તીસુપિ કમ્મદ્વારેસુ સીલસંયમેન સંયતત્તો કાયેન વા વાચાય વા ચેતસા વા હિંસાદિકં ન કરોતિ પાપં, તઞ્ચ ખો પન દહરો વા દહરવયે ઠિતો, મજ્ઝિમો વા મજ્ઝિમવયે ઠિતો, એતેનેવ નયેન થેરો વા પચ્છિમવયે ઠિતોતિ કદાચિપિ ન કરોતિ. કિં કારણા? યતત્તો, યસ્મા અનુત્તરાય વિરતિયા સબ્બપાપેહિ ઉપરતચિત્તોતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ મુનિ અરોસનેય્યો ન સો રોસેતિ કઞ્ચીતિ એતેસં પદાનં અયં યોજના ચ અધિપ્પાયો ચ – સો ખીણાસવમુનિ અરોસનેય્યો ‘‘ધીતુમારકો’’તિ વા ‘‘પેસકારો’’તિ વા એવમાદિના નયેન કાયેન વા વાચાય વા રોસેતું, ઘટ્ટેતું, બાધેતું અરહો ન હોતિ. સોપિ હિ ન રોસેતિ કઞ્ચિ, ‘‘નાહં મમ ધીતરં મારેમિ, ત્વં મારેસિ, તુમ્હાદિસો વા મારેતી’’તિઆદીનિ વત્વા કઞ્ચિ ન રોસેતિ, ન ઘટ્ટેતિ, ન બાધેતિ, તસ્મા સોપિ ન રોસનેય્યો. અપિચ ખો પન ‘‘તિટ્ઠતુ નાગો, મા નાગં ઘટ્ટેસિ, નમો કરોહિ નાગસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૯) વુત્તનયેન નમસ્સિતબ્બોયેવ હોતિ. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તીતિ એત્થ પન તમ્પિ ધીરાવ મુનિં વેદયન્તીતિ એવં પદવિભાગો વેદિતબ્બો. અધિપ્પાયો ચેત્થ – તં ‘‘અયં અરોસનેય્યો’’તિ એતે બાલમનુસ્સા અજાનિત્વા રોસેન્તિ. યે પન ધીરા હોન્તિ, તે ધીરાવ તમ્પિ મુનિં વેદયન્તિ, અયં ખીણાસવમુનીતિ જાનન્તીતિ.

૨૧૯. યદગ્ગતોતિ કા ઉપ્પત્તિ? સાવત્થિયં કિર પઞ્ચગ્ગદાયકો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ. સો નિપ્ફજ્જમાનેસુ સસ્સેસુ ખેત્તગ્ગં, રાસગ્ગં, કોટ્ઠગ્ગં, કુમ્ભિઅગ્ગં, ભોજનગ્ગન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ અગ્ગાનિ દેતિ. તત્થ પઠમપક્કાનિયેવ સાલિ-યવ-ગોધૂમ-સીસાનિ આહરાપેત્વા યાગુપાયાસપુથુકાદીનિ પટિયાદેત્વા ‘‘અગ્ગસ્સ દાતા મેધાવી, અગ્ગં સો અધિગચ્છતી’’તિ એવંદિટ્ઠિકો હુત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દેતિ, ઇદમસ્સ ખેત્તગ્ગદાનં. નિપ્ફન્નેસુ પન સસ્સેસુ લાયિતેસુ મદ્દિતેસુ ચ વરધઞ્ઞાનિ ગહેત્વા તથેવ દાનં દેતિ, ઇદમસ્સ રાસગ્ગદાનં. પુન તેહિ ધઞ્ઞેહિ કોટ્ઠાગારાનિ પૂરાપેત્વા પઠમકોટ્ઠાગારવિવરણે પઠમનીહટાનિ ધઞ્ઞાનિ ગહેત્વા તથેવ દાનં દેતિ, ઇદમસ્સ કોટ્ઠગ્ગદાનં. યં યદેવ પનસ્સ ઘરે રન્ધેતિ, તતો અગ્ગં અનુપ્પત્તપબ્બજિતાનં અદત્વા અન્તમસો દારકાનમ્પિ ન કિઞ્ચિ દેતિ, ઇદમસ્સ કુમ્ભિઅગ્ગદાનં. પુન અત્તનો ભોજનકાલે પઠમૂપનીતં ભોજનં પુરેભત્તકાલે સઙ્ઘસ્સ, પચ્છાભત્તકાલે સમ્પત્તયાચકાનં, તદભાવે અન્તમસો સુનખાનમ્પિ અદત્વા ન ભુઞ્જતિ, ઇદમસ્સ ભોજનગ્ગદાનં. એવં સો પઞ્ચગ્ગદાયકોત્વેવ અભિલક્ખિતો અહોસિ.

અથેકદિવસં ભગવા પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણિયા ચ સોતાપત્તિમગ્ગઉપનિસ્સયં દિસ્વા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા અતિપ્પગેવ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. ભિક્ખૂ પિહિતદ્વારં ગન્ધકુટિં દિસ્વા – ‘‘અજ્જ ભગવા એકકોવ ગામં પવિસિતુકામો’’તિ ઞત્વા ભિક્ખાચારવેલાય ગન્ધકુટિં પદક્ખિણં કત્વા પિણ્ડાય પવિસિંસુ. ભગવાપિ બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનવેલાયં નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં પાવિસિ. મનુસ્સા ભગવન્તં દિસ્વા એવં – ‘‘નૂનજ્જ કોચિ સત્તો અનુગ્ગહેતબ્બો અત્થિ, તથા હિ ભગવા એકકોવ પવિટ્ઠો’’તિ ઞત્વા ન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ નિમન્તનત્થાય. ભગવાપિ અનુપુબ્બેન બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારં સમ્પત્વા અટ્ઠાસિ. તેન ચ સમયેન બ્રાહ્મણો ભોજનં ગહેત્વા નિસિન્નો હોતિ, બ્રાહ્મણી પનસ્સ બીજનિં ગહેત્વા ઠિતા. સા ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘સચાયં બ્રાહ્મણો પસ્સેય્ય, પત્તં ગહેત્વા સબ્બં ભોજનં દદેય્ય, તતો મે પુન પચિતબ્બં ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા અપ્પસાદઞ્ચ મચ્છેરઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા યથા બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ન પસ્સતિ, એવં તાલવણ્ટેન પટિચ્છાદેસિ. ભગવા તં ઞત્વા સરીરાભં મુઞ્ચિ. તં બ્રાહ્મણો સુવણ્ણોભાસં દિસ્વા ‘‘કિમેત’’ન્તિ ઉલ્લોકેન્તો અદ્દસ ભગવન્તં દ્વારે ઠિતં. બ્રાહ્મણીપિ ‘‘દિટ્ઠોનેન ભગવા’’તિ તાવદેવ તાલવણ્ટં નિક્ખિપિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિ, વન્દિત્વા ચસ્સા ઉટ્ઠહન્તિયા સપ્પાયં વિદિત્વા –

‘‘સબ્બસો નામરૂપસ્મિં, યસ્સ નત્થિ મમાયિતં;

અસતા ચ ન સોચતિ, સ વે ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૬૭) –

ઇમં ગાથમભાસિ. સા ગાથાપરિયોસાનેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણોપિ ભગવન્તં અન્તોઘરં પવેસેત્વા, વરાસને નિસીદાપેત્વા, દક્ખિણોદકં દત્વા, અત્તનો ઉપનીતભોજનં ઉપનામેસિ – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યા, સાધુ, મે તં ભોજનં અત્તનો પત્તે પતિટ્ઠાપેથા’’તિ. ભગવા તસ્સ અનુગ્ગહત્થં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ. કતભત્તકિચ્ચો ચ બ્રાહ્મણસ્સ સપ્પાયં વિદિત્વા ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યં કુમ્ભિતો પઠમમેવ ગહિતત્તા અગ્ગતો, અદ્ધાવસેસાય કુમ્ભિયા આગન્ત્વા તતો ગહિતત્તા મજ્ઝતો, એકદ્વિકટચ્છુમત્તાવસેસાય કુમ્ભિયા આગન્ત્વા તતો ગહિતત્તા સેસતો વા પિણ્ડં લભેથ. પરદત્તૂપજીવીતિ પબ્બજિતો. સો હિ ઉદકદન્તપોણં ઠપેત્વા અવસેસં પરેનેવ દત્તં ઉપજીવતિ, તસ્મા ‘‘પરદત્તૂપજીવી’’તિ વુચ્ચતિ. નાલં થુતું નોપિ નિપચ્ચવાદીતિ અગ્ગતો લદ્ધા અત્તાનં વા દાયકં વા થોમેતુમ્પિ નારહતિ પહીનાનુનયત્તા. સેસતો લદ્ધા ‘‘કિં એતં ઇમિના દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન દાયકં નિપાતેત્વા અપ્પિયવચનાનિ વત્તાપિ ન હોતિ પહીનપટિઘત્તા. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તીતિ તમ્પિ પહીનાનુનયપટિઘં ધીરાવ મુનિં વેદયન્તીતિ બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તનિકૂટેન ગાથં દેસેસિ. ગાથાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

૨૨૦. મુનિં ચરન્તન્તિ કા ઉપ્પત્તિ? સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરો સેટ્ઠિપુત્તો ઉતુવસેન તીસુ પાસાદેસુ સબ્બસમ્પત્તીહિ પરિચારયમાનો દહરોવ પબ્બજિતુકામો હુત્વા, માતાપિતરો યાચિત્વા, ખગ્ગવિસાણસુત્તે ‘‘કામા હિ ચિત્રા’’તિ (સુ. નિ. ૫૦) ઇમિસ્સા ગાથાય અટ્ઠુપ્પત્તિયં વુત્તનયેનેવ તિક્ખત્તું પબ્બજિત્વા ચ ઉપ્પબ્બજિત્વા ચ ચતુત્થવારે અરહત્તં પાપુણિ. તં પુબ્બપરિચયેન ભિક્ખૂ ભણન્તિ – ‘‘સમયો, આવુસો, ઉપ્પબ્બજિતુ’’ન્તિ. સો ‘‘અભબ્બો દાનાહં, આવુસો, વિબ્ભમિતુ’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા ‘‘એવમેતં, ભિક્ખવે, અભબ્બો સો દાનિ વિબ્ભમિતુ’’ન્તિ તસ્સ ખીણાસવમુનિભાવં આવિકરોન્તો ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – મોનેય્યધમ્મસમન્નાગમેન મુનિં, એકવિહારિતાય, પુબ્બે વુત્તપ્પકારાસુ વા ચરિયાસુ યાય કાયચિ ચરિયાય ચરન્તં, પુબ્બે વિય મેથુનધમ્મે ચિત્તં અકત્વા અનુત્તરાય વિરતિયા વિરતં મેથુનસ્મા. દુતિયપાદસ્સ સમ્બન્ધો – કીદિસં મુનિં ચરન્તં વિરતં મેથુનસ્માતિ ચે? યો યોબ્બને નોપનિબજ્ઝતે ક્વચિ, યો ભદ્રેપિ યોબ્બને વત્તમાને ક્વચિ ઇત્થિરૂપે યથા પુરે, એવં મેથુનરાગેન ન ઉપનિબજ્ઝતિ. અથ વા ક્વચિ અત્તનો વા પરસ્સ વા યોબ્બને ‘‘યુવા તાવમ્હિ, અયં વા યુવાતિ પટિસેવામિ તાવ કામે’’તિ એવં યો રાગેન ન ઉપનિબજ્ઝતીતિ અયમ્પેત્થ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ વિરતં મેથુનસ્મા, અપિચ ખો પન જાતિમદાદિભેદા મદા, કામગુણેસુ સતિવિપ્પવાસસઙ્ખાતા પમાદાપિ ચ વિરતં, એવં મદપ્પમાદા વિરતત્તા એવ ચ વિપ્પમુત્તં સબ્બકિલેસબન્ધનેહિ. યથા વા એકો લોકિકાયપિ વિરતિયા વિરતો હોતિ, ન એવં, કિં પન વિપ્પમુત્તં વિરતં, સબ્બકિલેસબન્ધનેહિ વિપ્પમુત્તત્તા લોકુત્તરવિરતિયા વિરતન્તિપિ અત્થો. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તીતિ તમ્પિ ધીરા એવ મુનિં વેદયન્તિ, તુમ્હે પન નં ન વેદયથ, તેન નં એવં ભણથાતિ દસ્સેતિ.

૨૨૧. અઞ્ઞાય લોકન્તિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા કપિલવત્થુસ્મિં વિહરતિ. તેન સમયેન નન્દસ્સ આભરણમઙ્ગલં, અભિસેકમઙ્ગલં, આવાહમઙ્ગલન્તિ તીણિ મઙ્ગલાનિ અકંસુ. ભગવાપિ તત્થ નિમન્તિતો પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા નિક્ખમન્તો નન્દસ્સ હત્થે પત્તં અદાસિ. તં નિક્ખમન્તં દિસ્વા જનપદકલ્યાણી ‘‘તુવટ્ટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. સો ભગવતો ગારવેન ‘‘હન્દ ભગવા પત્ત’’ન્તિ વત્તું અસક્કોન્તો વિહારમેવ ગતો. ભગવા ગન્ધકુટિપરિવેણે ઠત્વા ‘‘આહર, નન્દ, પત્ત’’ન્તિ ગહેત્વા ‘‘પબ્બજિસ્સસી’’તિ આહ. સો ભગવતો ગારવેન પટિક્ખિપિતું અસક્કોન્તો ‘‘પબ્બજામિ, ભગવા’’તિ આહ. તં ભગવા પબ્બાજેસિ. સો પન જનપદકલ્યાણિયા વચનં પુનપ્પુનં સરન્તો ઉક્કણ્ઠિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. ભગવા નન્દસ્સ અનભિરતિં વિનોદેતુકામો ‘‘તાવતિંસભવનં ગતપુબ્બોસિ, નન્દા’’તિ આહ. નન્દો ‘‘નાહં, ભન્તે, ગતપુબ્બો’’તિ અવોચ.

તતો નં ભગવા અત્તનો આનુભાવેન તાવતિંસભવનં નેત્વા વેજયન્તપાસાદદ્વારે અટ્ઠાસિ. ભગવતો આગમનં વિદિત્વા સક્કો અચ્છરાગણપરિવુતો પાસાદા ઓરોહિ. તા સબ્બાપિ કસ્સપસ્સ ભગવતો સાવકાનં પાદમક્ખનતેલં દત્વા કકુટપાદિનિયો અહેસું. અથ ભગવા નન્દં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો, ત્વં નન્દ, ઇમાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ કકુટપાદાની’’તિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. માતુગામસ્સ નામ નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનં ગહેતબ્બન્તિ સકલેપિ બુદ્ધવચને એતં નત્થિ. અથ ચ પનેત્થ ભગવા ઉપાયકુસલતાય આતુરસ્સ દોસે ઉગ્ગિલેત્વા નીહરિતુકામો વેજ્જો સુભોજનં વિય નન્દસ્સ રાગં ઉગ્ગિલેત્વા નીહરિતુકામો નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણં અનુઞ્ઞાસિ યથા તં અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ. તતો ભગવા અચ્છરાહેતુ નન્દસ્સ બ્રહ્મચરિયે અભિરતિં દિસ્વા ભિક્ખૂ આણાપેસિ – ‘‘ભતકવાદેન નન્દં ચોદેથા’’તિ. સો તેહિ ચોદિયમાનો લજ્જિતો યોનિસો મનસિ કરોન્તો પટિપજ્જિત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. તસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. ભગવતોપિ ઞાણં ઉદપાદિ. ભિક્ખૂ અજાનન્તા તથેવાયસ્મન્તં ચોદેન્તિ. ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનિ નન્દો એવં ચોદેતબ્બો’’તિ તસ્સ ખીણાસવમુનિભાવં દીપેન્તો તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – દુક્ખસચ્ચવવત્થાનકરણેન ખન્ધાદિલોકં અઞ્ઞાય જાનિત્વા વવત્થપેત્વા નિરોધસચ્ચસચ્છિકિરિયાય પરમત્થદસ્સિં, સમુદયપ્પહાનેન ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં, પહીનસમુદયત્તા રૂપમદાદિવેગસહનેન ચક્ખાદિઆયતનસમુદ્દઞ્ચ અતિતરિય અતિતરિત્વા અતિક્કમિત્વા મગ્ગભાવનાય, ‘‘તન્નિદ્દેસા તાદી’’તિ ઇમાય તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદિં. યો વાયં કામરાગાદિકિલેસરાસિયેવ અવહનનટ્ઠેન ઓઘો, કુચ્છિતગતિપરિયાયેન સમુદ્દનટ્ઠેન સમુદ્દો, સમુદયપ્પહાનેનેવ તં ઓઘં સમુદ્દઞ્ચ અતિતરિય અતિતિણ્ણોઘત્તા ઇદાનિ તુમ્હેહિ એવં વુચ્ચમાનેપિ વિકારમનાપજ્જનતાય તાદિમ્પિ એવમ્પેત્થ અત્થો ચ અધિપ્પાયો ચ વેદિતબ્બો. તં છિન્નગન્થં અસિતં અનાસવન્તિ ઇદં પનસ્સ થુતિવચનમેવ, ઇમાય ચતુસચ્ચભાવનાય ચતુન્નં ગન્થાનં છિન્નત્તા છિન્નગન્થં, દિટ્ઠિયા તણ્હાય વા કત્થચિ અનિસ્સિતત્તા અસિતં, ચતુન્નં આસવાનં અભાવેન અનાસવન્તિ વુત્તં હોતિ. તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તીતિ તમ્પિ ધીરાવ ખીણાસવમુનિં વેદયન્તિ તુમ્હે પન અવેદયમાના એવં ભણથાતિ દસ્સેતિ.

૨૨૨. અસમા ઉભોતિ કા ઉપ્પત્તિ? અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ કોસલરટ્ઠે પચ્ચન્તગામં નિસ્સાય અરઞ્ઞે વિહરતિ. તસ્મિઞ્ચ ગામે મિગલુદ્દકો તસ્સ ભિક્ખુનો વસનોકાસં ગન્ત્વા મિગે બન્ધતિ. સો અરઞ્ઞં પવિસન્તો થેરં ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તમ્પિ પસ્સતિ, અરઞ્ઞા આગચ્છન્તો ગામતો નિક્ખમન્તમ્પિ પસ્સતિ. એવં અભિણ્હદસ્સનેન થેરે જાતસિનેહો અહોસિ. સો યદા બહું મંસં લભતિ, તદા થેરસ્સાપિ રસપિણ્ડપાતં દેતિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ – ‘‘અયં ભિક્ખુ ‘અમુકસ્મિં પદેસે મિગા તિટ્ઠન્તિ, ચરન્તિ, પાનીયં પિવન્તી’તિ લુદ્દકસ્સ આરોચેતિ. તતો લુદ્દકો મિગે મારેતિ, તેન ઉભો સઙ્ગમ્મ જીવિકં કપ્પેન્તી’’તિ. અથ ભગવા જનપદચારિકં ચરમાનો તં જનપદં અગમાસિ. ભિક્ખૂ ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તા તં પવત્તિં સુત્વા ભગવતો આરોચેસું. ભગવા લુદ્દકેન સદ્ધિં સમાનજીવિકાભાવસાધકં તસ્સ ભિક્ખુનો ખીણાસવમુનિભાવં દીપેન્તો તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ, યો ચ લુદ્દકો, એતે અસમા ઉભો. યં મનુસ્સા ભણન્તિ ‘‘સમાનજીવિકા’’તિ, તં મિચ્છા. કિં કારણા? દૂરવિહારવુત્તિનો, દૂરે વિહારો ચ વુત્તિ ચ નેસન્તિ દૂરવિહારવુત્તિનો. વિહારોતિ વસનોકાસો, સો ચ ભિક્ખુનો અરઞ્ઞે, લુદ્દકસ્સ ચ ગામે. વુત્તીતિ જીવિકા, સા ચ ભિક્ખુનો ગામે સપદાનભિક્ખાચરિયા, લુદ્દકસ્સ ચ અરઞ્ઞે મિગસકુણમારણા. પુન ચપરં ગિહી દારપોસી, સો લુદ્દકો તેન કમ્મેન પુત્તદારં પોસેતિ. અમમો ચ સુબ્બતો, પુત્તદારેસુ તણ્હાદિટ્ઠિમમત્તવિરહિતો સુચિવતત્તા સુન્દરવતત્તા ચ સુબ્બતો સો ખીણાસવભિક્ખુ. પુન ચપરં પરપાણરોધાય ગિહી અસઞ્ઞતો, સો લુદ્દકો ગિહી પરપાણરોધાય તેસં પાણાનં જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદાય કાયવાચાચિત્તેહિ અસંયતો. નિચ્ચં મુની રક્ખતિ પાણિને યતો, ઇતરો પન ખીણાસવમુનિ કાયવાચાચિત્તેહિ નિચ્ચં યતો સંયતો પાણિનો રક્ખતિ. એવં સન્તે તે કથં સમાનજીવિકા ભવિસ્સન્તીતિ?

૨૨૩. સિખી યથાતિ કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કપિલવત્થુસ્મિં વિહરન્તે સાકિયાનં કથા ઉદપાદિ – ‘‘પઠમકસોતાપન્નો પચ્છા સોતાપત્તિં પત્તસ્સ ધમ્મેન વુડ્ઢતરો હોતિ, તસ્મા પચ્છા સોતાપન્નેન ભિક્ખુના પઠમસોતાપન્નસ્સ ગિહિનો અભિવાદનાદીનિ કત્તબ્બાની’’તિ તં કથં અઞ્ઞતરો પિણ્ડચારિકો ભિક્ખુ સુત્વા ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા ‘‘અઞ્ઞા એવ હિ અયં જાતિ, પૂજનેય્યવત્થુ લિઙ્ગ’’ન્તિ સન્ધાય ‘‘અનાગામીપિ ચે, ભિક્ખવે, ગિહી હોતિ, તેન તદહુપબ્બજિતસ્સાપિ સામણેરસ્સ અભિવાદનાદીનિ કત્તબ્બાનેવા’’તિ વત્વા પુન પચ્છા સોતાપન્નસ્સાપિ ભિક્ખુનો પઠમસોતાપન્નગહટ્ઠતો અતિમહન્તં વિસેસં દસ્સેન્તો ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – ય્વાયં મત્થકે જાતાય સિખાય સબ્ભાવેન સિખી, મણિદણ્ડસદિસાય ગીવાય નીલગીવોતિ ચ મયૂરવિહઙ્ગમો વુચ્ચતિ. સો યથા હરિતહંસતમ્બહંસખીરહંસકાળહંસપાકહંસસુવણ્ણહંસેસુ ય્વાયં સુવણ્ણહંસો, તસ્સ હંસસ્સ જવેન સોળસિમ્પિ કલં ન ઉપેતિ. સુવણ્ણહંસો હિ મુહુત્તકેન યોજનસહસ્સમ્પિ ગચ્છતિ, યોજનમ્પિ અસમત્થો ઇતરો. દસ્સનીયતાય પન ઉભોપિ દસ્સનીયા હોન્તિ, એવં ગિહી પઠમસોતાપન્નોપિ કિઞ્ચાપિ મગ્ગદસ્સનેન દસ્સનીયો હોતિ. અથ ખો સો પચ્છા સોતાપન્નસ્સાપિ મગ્ગદસ્સનેન તુલ્યદસ્સનીયભાવસ્સાપિ ભિક્ખુનો જવેન નાનુકરોતિ. કતમેન જવેન? ઉપરિમગ્ગવિપસ્સનાઞાણજવેન. ગિહિનો હિ તં ઞાણં દન્ધં હોતિ પુત્તદારાદિજટાય જટિતત્તા, ભિક્ખુનો પન તિક્ખં હોતિ તસ્સા જટાય વિજટિતત્તા. સ્વાયમત્થો ભગવતા ‘‘મુનિનો વિવિત્તસ્સ વનમ્હિ ઝાયતો’’તિ ઇમિના પાદેન દીપિતો. અયઞ્હિ સેક્ખમુનિ ભિક્ખુ કાયચિત્તવિવેકેન ચ વિવિત્તો હોતિ, લક્ખણારમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન ચ નિચ્ચં વનસ્મિં ઝાયતિ. કુતો ગિહિનો એવરૂપો વિવેકો ચ ઝાનઞ્ચાતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયોતિ?

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય મુનિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચ પઠમો વગ્ગો અત્થવણ્ણનાનયતો, નામેન

ઉરગવગ્ગોતિ.