૧૬. સટ્ઠિકૂટપેતવત્થુવણ્ણના

કિં નુ ઉમ્મત્તરૂપોવાતિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે અઞ્ઞતરં પેતં આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર બારાણસિનગરે અઞ્ઞતરો પીઠસપ્પી સાલિત્તકપયોગે કુસલો, તહિં સક્ખરખિપનસિપ્પે નિપ્ફત્તિં ગતો નગરદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા સક્ખરપહારેહિ હત્થિઅસ્સમનુસ્સરથકૂટાગારધજપુણ્ણઘટાદિરૂપાનિ નિગ્રોધપત્તેસુ દસ્સેતિ. નગરદારકા અત્તનો કીળનત્થાય માયકડ્ઢમાસકાદીનિ દત્વા યથારુચિ તાનિ સિપ્પાનિ કારાપેન્તિ.

અથેકદિવસં બારાણસિરાજા નગરતો નિક્ખમિત્વા તં નિગ્રોધમૂલં ઉપગતો નિગ્રોધપત્તેસુ હત્થિરૂપાદિવસેન નાનાવિધરૂપવિભત્તિયો અપ્પિતા દિસ્વા મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘કેન નુ ખો ઇમેસુ નિગ્રોધપત્તેસુ એવં નાનાવિધરૂપવિભત્તિયો કતા’’તિ? મનુસ્સા તં પીઠસપ્પિં દસ્સેસું ‘‘દેવ, ઇમિના કતા’’તિ. રાજા તં પક્કોસાપેત્વા એવમાહ – ‘‘સક્કા નુ ખો, ભણે, મયા દસ્સિતસ્સ એકસ્સ પુરિસસ્સ કથેન્તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ કુચ્છિયં અજલણ્ડિકાહિ પૂરેતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, દેવા’’તિ. રાજા તં અત્તનો રાજભવનં નેત્વા બહુભાણિકે પુરોહિતે નિબ્બિન્નરૂપો પુરોહિતં પક્કોસાપેત્વા તેન સહ વિવિત્તે ઓકાસે સાણિપાકારપરિક્ખિત્તે નિસીદિત્વા મન્તયમાનો પીઠસપ્પિં પક્કોસાપેસિ. પીઠસપ્પી નાળિમત્તા અજલણ્ડિકા આદાયાગન્ત્વા રઞ્ઞો આકારં ઞત્વા પુરોહિતાભિમુખો નિસિન્નો તેન મુખે વિવટે સાણિપાકારવિવરેન એકેકં અજલણ્ડિકં તસ્સ ગલમૂલે પતિટ્ઠાપેસિ. સો લજ્જાય ઉગ્ગિલિતું અસક્કોન્તો સબ્બા અજ્ઝોહરિ. અથ નં રાજા અજલણ્ડિકાહિ પૂરિતોદરં વિસ્સજ્જિ – ‘‘ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, લદ્ધં તયા બહુભાણિતાય ફલં, મદ્દનફલપિયઙ્ગુતચાદીહિ અભિસઙ્ખતં પાનકં પિવિત્વા ઉચ્છડ્ડેહિ, એવં તે સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્સ ચ પીઠસપ્પિસ્સ તેન કમ્મેન અત્તમનો હુત્વા ચુદ્દસ ગામે અદાસિ. સો ગામે લભિત્વા અત્તાનં સુખેન્તો પીણેન્તો પરિજનમ્પિ સુખેન્તો પીણેન્તો સમણબ્રાહ્મણાદીનં યથારહં કિઞ્ચિ દેન્તો દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ અત્થં અહાપેન્તો સુખેનેવ જીવતિ, અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં સિપ્પં સિક્ખન્તાનં ભત્તવેતનં દેતિ.

અથેકો પુરિસો તસ્સ સન્તિકં ઉપગન્ત્વા એવમાહ – ‘‘સાધુ, આચરિય, મમ્પિ એતં સિપ્પં સિક્ખાપેહિ, મય્હં પન અલં ભત્તવેતનેના’’તિ. સો તં પુરિસં તં સિપ્પં સિક્ખાપેસિ. સો સિક્ખિતસિપ્પો સિપ્પં વીમંસિતુકામો ગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે નિસિન્નસ્સ સુનેત્તસ્સ નામ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સક્ખરાભિઘાતેન સીસં ભિન્દિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તત્થેવ ગઙ્ગાતીરે પરિનિબ્બાયિ. મનુસ્સા તં પવત્તિં સુત્વા તં પુરિસં તત્થેવ લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિત્વા જીવિતા વોરોપેસું. સો કાલકતો અવીચિમહાનિરયે નિબ્બત્તિત્વા બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહનગરસ્સ અવિદૂરે પેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ કમ્મસ્સ સરિક્ખકેન વિપાકેન ભવિતબ્બન્તિ કમ્મવેગુક્ખિત્તાનિ પુબ્બણ્હસમયં મજ્ઝન્હિકસમયં સાયન્હસમયઞ્ચ સટ્ઠિ અયોકૂટસહસ્સાનિ મત્થકે નિપતન્તિ. સો છિન્નભિન્નસીસો અધિમત્તવેદનાપ્પત્તો ભૂમિયં નિપતતિ, અયોકૂટેસુ પન અપગતમત્તેસુ પટિપાકતિકસિરો તિટ્ઠતિ.

અથેકદિવસં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ગિજ્ઝકૂટપબ્બતા ઓતરન્તો તં દિસ્વા –

૮૦૬. ‘‘કિં નુ ઉમ્મત્તરૂપોવ, મિગો ભન્તોવ ધાવસિ;

નિસ્સંસયં પાપકમ્મન્તો, કિં નુ સદ્દાયસે તુવ’’ન્તિ. –

ઇમાય ગાથાય પટિપુચ્છિ. તત્થ ઉમ્મત્તરૂપોવાતિ ઉમ્મત્તકસભાવો વિય ઉમ્માદપ્પત્તો વિય. મિગો ભન્તોવ ધાવસીતિ ભન્તમિગો વિય ઇતો ચિતો ચ ધાવસિ. સો હિ તેસુ અયોકૂટેસુ નિપતન્તેસુ પરિત્તાણં અપસ્સન્તો ‘‘ન સિયા નુ ખો એવં પહારો’’તિ ઇતોપિ એત્તોપિ પલાયતિ. તે પન કમ્મવેગુક્ખિત્તા યત્થ કત્થચિ ઠિતસ્સ મત્થકેયેવ નિપતન્તિ. કિં નુ સદ્દાયસે તુવન્તિ કિં નુ ખો તુવં સદ્દં કરોસિ, અતિવિય વિસ્સરં કરોન્તો વિચરસિ.

તં સુત્વા પેતો –

૮૦૭. ‘‘અહં ભદન્તે પેતોમ્હિ, દુગ્ગતો યમલોકિકો;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતો.

૮૦૮. ‘‘સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

સીસે મય્હં નિપતન્તિ, તે ભિન્દન્તિ ચ મત્થક’’ન્તિ. –

દ્વીહિ ગાથાહિ પટિવચનં અદાસિ. તત્થ સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનીતિ સટ્ઠિમત્તાનિ અયોકૂટસહસ્સાનિ. પરિપુણ્ણાનીતિ અનૂનાનિ. સબ્બસોતિ સબ્બભાગતો. તસ્સ કિર સટ્ઠિયા અયોકૂટસહસ્સાનં પતનપ્પહોનકં મહન્તં પબ્બતકૂટપ્પમાણં સીસં નિબ્બત્તિ. તં તસ્સ વાલગ્ગકોટિનિતુદનમત્તમ્પિ ઠાનં અસેસેત્વા તાનિ કૂટાનિ પતન્તાનિ મત્થકં ભિન્દન્તિ, તેન સો અટ્ટસ્સરં કરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસો સીસે મય્હં નિપતન્તિ, તે ભિન્દન્તિ ચ મત્થક’’ન્તિ.

અથ નં થેરો કતકમ્મં પુચ્છન્તો –

૮૦૯. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સ કમ્મવિપાકેન, ઇદં દુક્ખં નિગચ્છસિ.

૮૧૦. ‘‘સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

સીસે તુય્હં નિપતન્તિ, તે ભિન્દન્તિ ચ મત્થક’’ન્તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

તસ્સ પેતો અત્તના કતકમ્મં આચિક્ખન્તો –

૮૧૧. ‘‘અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધં, સુનેત્તં ભાવિતિન્દ્રિયં;

નિસિન્નં રુક્ખમૂલસ્મિં, ઝાયન્તં અકુતોભયં.

૮૧૨. ‘‘સાલિત્તકપ્પહારેન, ભિન્દિસ્સં તસ્સ મત્થકં;

તસ્સકમ્મવિપાકેન, ઇદં દુક્ખં નિગચ્છિસં.

૮૧૩. ‘‘સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

સીસે મય્હં નિપતન્તિ, તે ભિન્દન્તિ ચ મત્થક’’ન્તિ. –

તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ.

૮૧૧. તત્થ સમ્બુદ્ધન્તિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં. સુનેત્તન્તિ એવંનામકં. ભાવિતિન્દ્રિયન્તિ અરિયમગ્ગભાવનાય ભાવિતસદ્ધાદિઇન્દ્રિયં.

૮૧૨-૧૩. સાલિત્તકપ્પહારેનાતિ સાલિત્તકં વુચ્ચતિ ધનુકેન, અઙ્ગુલીહિ એવ વા સક્ખરખિપનપયોગો. તથા હિ સક્ખરાય પહારેનાતિ વા પાઠો. ભિન્દિસ્સન્તિ ભિન્દિં.

તં સુત્વા થેરો ‘‘અત્તનો કતકમ્માનુરૂપમેવ ઇદાનિ પુરાણકમ્મસ્સ ઇદં ફલં પટિલભતી’’તિ દસ્સેન્તો –

૮૧૪. ‘‘ધમ્મેન તે કાપુરિસ;

સટ્ઠિ કૂટસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સબ્બસો;

સીસે તુય્હં નિપતન્તિ, તે ભિન્દન્તિ ચ મત્થક’’ન્તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. તત્થ ધમ્મેનાતિ અનુરૂપકારણેન. તેતિ તવ, તસ્મિં પચ્ચેકબુદ્ધે અપરજ્ઝન્તેન તયા કતસ્સ પાપકમ્મસ્સ અનુચ્છવિકમેવેતં ફલં તુય્હં ઉપનીતં. તસ્મા કેનચિ દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા અપિ સમ્માસમ્બુદ્ધેનપિ અપ્પટિબાહનીયમેતન્તિ દસ્સેતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા તતો નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો સાયન્હસમયે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. ભગવા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો પચ્ચેકબુદ્ધાનં ગુણાનુભાવં કમ્માનઞ્ચ અવઞ્ઝતં પકાસેસિ, મહાજનો સંવેગજાતો હુત્વા પાપં પહાય દાનાદિપુઞ્ઞનિરતો અહોસીતિ.

સટ્ઠિકૂટપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય પેતવત્થુસ્મિં

સોળસવત્થુપટિમણ્ડિતસ્સ

ચતુત્થસ્સ મહાવગ્ગસ્સ અત્થસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

યે તે પેતેસુ નિબ્બત્તા, સત્તા દુક્કટકારિનો;

યેહિ કમ્મેહિ તેસં તં, પાપકં કટુકપ્ફલં.

પચ્ચક્ખતો વિભાવેન્તી, પુચ્છાવિસ્સજ્જનેહિ ચ;

યા દેસનાનિયામેન, સતં સંવેગવડ્ઢની.

યં કથાવત્થુકુસલા, સુપરિઞ્ઞાતવત્થુકા;

પેતવત્થૂતિ નામેન, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો.

તસ્સ અત્થં પકાસેતું, પોરાણટ્ઠકથાનયં;

નિસ્સાય યા સમારદ્ધા, અત્થસંવણ્ણના મયા.

યા તત્થ પરમત્થાનં, તત્થ તત્થ યથારહં;

પકાસના પરમત્થ-દીપની નામ નામતો.

સમ્પત્તા પરિનિટ્ઠાનં, અનાકુલવિનિચ્છયા;

સા પન્નરસમત્તાય, પાળિયા ભાણવારતો.

ઇતિ તં સઙ્ખરોન્તેન, યં તં અધિગતં મયા;

પુઞ્ઞં તસ્સાનુભાવેન, લોકનાથસ્સ સાસનં.

ઓગાહેત્વા વિસુદ્ધાય, સીલાદિપટિપત્તિયા;

સબ્બેપિ દેહિનો હોન્તુ, વિમુત્તિરસભાગિનો.

ચિરં તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, સમ્માસમ્બુદ્ધસાસનં;

તસ્મિં સગારવા નિચ્ચં, હોન્તુ સબ્બેપિ પાણિનો.

સમ્મા વસ્સતુ કાલેન, દેવોપિ જગતીપતિ;

સદ્ધમ્મનિરતો લોકં, ધમ્મેનેવ પસાસતૂતિ.

ઇતિ બદરતિત્થવિહારવાસિના મુનિવરયતિના

ભદન્તેન આચરિયધમ્મપાલેન કતા પેતવત્થુઅત્થસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પેતવત્થુ-અટ્ઠકથા સમત્તા.