૮. ગોણપેતવત્થુવણ્ણના

કિં નુ ઉમ્મત્તરૂપો વાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં મતપિતિકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ પિતા કાલમકાસિ. સો પિતુ મરણેન સોકસન્તત્તહદયો રોદમાનો ઉમ્મત્તકો પિય વિચરન્તો યં યં પસ્સતિ, તં તં પુચ્છતિ – ‘‘અપિ મે પિતરં પસ્સિત્થા’’તિ? ન કોચિ તસ્સ સોકં વિનોદેતું અસક્ખિ. તસ્સ પન હદયે ઘટે પદીપો વિય સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયો પજ્જલતિ.

સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ અતીતકારણં આહરિત્વા સોકં વૂપસમેત્વા સોતાપત્તિફલં દાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુનદિવસે પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો પચ્છાસમણં અનાદાય તસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. સો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા સત્થારં ગેહં પવેસેત્વા સત્થરિ પઞ્ઞત્તે આસને નિસિન્ને સયં ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘કિં, ભન્તે, મય્હં પિતુ ગતટ્ઠાનં જાનાથા’’તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘ઉપાસક, કિં ઇમસ્મિં અત્તભાવે પિતરં પુચ્છસિ, ઉદાહુ અતીતે’’તિ આહ. સો તં વચનં સુત્વા ‘‘બહૂ કિર મય્હં પિતરો’’તિ તનુભૂતસોકો થોકં મજ્ઝત્તતં પટિલભિ. અથસ્સ સત્થા સોકવિનોદનં ધમ્મકથં કત્વા અપગતસોકં કલ્લચિત્તં વિદિત્વા સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા વિહારં અગમાસિ.

અથ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘પસ્સથ, આવુસો, બુદ્ધાનુભાવં, તથા સોકપરિદેવસમાપન્નો ઉપાસકો ખણેનેવ ભગવતા સોતાપત્તિફલે વિનીતો’’તિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ભિક્ખૂ તમત્થં ભગવતો આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ મયા ઇમસ્સ સોકો અપનીતો, પુબ્બેપિ અપનીતોયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્સ ગહપતિકસ્સ પિતા કાલમકાસિ. સો પિતુ મરણેન સોકપરિદેવસમાપન્નો અસ્સુમુખો રત્તક્ખો કન્દન્તો ચિતકં પદક્ખિણં કરોતિ. તસ્સ પુત્તો સુજાતો નામ કુમારો પણ્ડિતો બ્યત્તો બુદ્ધિસમ્પન્નો પિતુસોકવિનયનૂપાયં ચિન્તેન્તો એકદિવસં બહિનગરે એકં મતગોણં દિસ્વા તિણઞ્ચ પાનીયઞ્ચ આહરિત્વા તસ્સ પુરતો ઠપેત્વા ‘‘ખાદ, ખાદ, પિવ, પિવા’’તિ વદન્તો અટ્ઠાસિ. આગતાગતા તં દિસ્વા ‘‘સમ્મ સુજાત, કિં ઉમ્મત્તકોસિ, યો ત્વં મતસ્સ ગોણસ્સ તિણોદકં ઉપનેસી’’તિ વદન્તિ? સો ન કિઞ્ચિ પટિવદતિ. મનુસ્સા તસ્સ પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પુત્તો તે ઉમ્મત્તકો જાતો, મતગોણસ્સ તિણોદકં દેતી’’તિ આહંસુ. તં સુત્વા ચ કુટુમ્બિકસ્સ પિતરં આરબ્ભ ઠિતો સોકો અપગતો. સો ‘‘મય્હં કિર પુત્તો ઉમ્મત્તકો જાતો’’તિ સંવેગપ્પત્તો વેગેન ગન્ત્વા ‘‘નનુ ત્વં, તાત સુજાત, પણ્ડિતો બ્યત્તો બુદ્ધિસમ્પન્નો, કસ્મા મતગોણસ્સ તિણોદકં દેસી’’તિ ચોદેન્તો –

૪૬. ‘‘કિં નુ ઉમ્મત્તરૂપોવ, લાયિત્વા હરિતં તિણં;

ખાદ ખાદાતિ લપસિ, ગતસત્તં જરગ્ગવં.

૪૭. ‘‘ન હિ અન્નેન પાનેન, મતો ગોણો સમુટ્ઠહે;

ત્વંસિ બાલો ચ દુમ્મેધો, યથા તઞ્ઞોવ દુમ્મતી’’તિ. –

ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કિં નૂતિ પુચ્છાવચનં. ઉમ્મત્તરૂપોવાતિ ઉમ્મત્તકસભાવો વિય ચિત્તક્ખેપં પત્તો વિય. લાયિત્વાતિ લવિત્વા. હરિતં તિણન્તિ અલ્લતિણં. લપસિ વિલપસિ. ગતસત્તન્તિ વિગતજીવિતં. જરગ્ગવન્તિ બલિબદ્દં જિણ્ણગોણં. અન્નેન પાનેનાતિ તયા દિન્નેન હરિતતિણેન વા પાનીયેન વા. મતો ગોણો સમુટ્ઠહેતિ કાલકતો ગોણો લદ્ધજીવિતો હુત્વા ન હિ સમુટ્ઠહેય્ય. ત્વંસિ બાલો ચ દુમ્મેધોતિ ત્વં બાલ્યયોગતો બાલો, મેધાસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય અભાવતો દુમ્મેધો અસિ. યથા તઞ્ઞોવ દુમ્મતીતિ યથા તં અઞ્ઞોપિ નિપ્પઞ્ઞો વિપ્પલપેય્ય, એવં ત્વં નિરત્થકં વિપ્પલપસીતિ અત્થો. યથા તન્તિ નિપાતમત્તં.

તં સુત્વા સુજાતો પિતરં સઞ્ઞાપેતું અત્તનો અધિપ્પાયં પકાસેન્તો –

૪૮. ‘‘ઇમે પાદા ઇદં સીસં, અયં કાયો સવાલધિ;

નેત્તા તથેવ તિટ્ઠન્તિ, અયં ગોણો સમુટ્ઠહે.

૪૯. ‘‘નાય્યકસ્સ હત્થપાદા, કાયો સીસઞ્ચ દિસ્સતિ;

રુદં મત્તિકથૂપસ્મિં, નનુ ત્વઞ્ઞેવ દુમ્મતી’’તિ. –

ગાથાદ્વયં અભાસિ. તસ્સત્થો – ઇમસ્સ ગોણસ્સ ઇમે ચત્તારો પાદા, ઇદં સીસં, સહ વાલધિના વત્તતીતિ સવાલધિ અયં કાયો. ઇમાનિ ચ નેત્તા નયનાનિ યથા મરણતો પુબ્બે, તથેવ અભિન્નસણ્ઠાનાનિ તિટ્ઠન્તિ. અયં ગોણો સમુટ્ઠહેતિ ઇમસ્મા કારણા અયં ગોણો સમુટ્ઠહેય્ય સમુત્તિટ્ઠેય્યાતિ મમ ચિત્તં ભવેય્ય. ‘‘મઞ્ઞે ગોણો સમુટ્ઠહે’’તિ કેચિ પઠન્તિ, તેન કારણેન અયં ગોણો સહસાપિ કાયં સમુટ્ઠહેય્યાતિ અહં મઞ્ઞેય્યં, એવં મે મઞ્ઞના સમ્ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અય્યકસ્સ પન મય્હં પિતામહસ્સ ન હત્થપાદા કાયો સીસં દિસ્સતિ, કેવલં પન તસ્સ અટ્ઠિકાનિ પક્ખિપિત્વા કતે મત્તિકામયે થૂપે રુદન્તો સતગુણેન સહસ્સગુણેન, તાત, ત્વઞ્ઞેવ દુમ્મતિ નિપ્પઞ્ઞો, ભિજ્જનધમ્મા સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ, તત્થ વિજાનતં કા પરિદેવનાતિ પિતુ ધમ્મં કથેસિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તસ્સ પિતા ‘‘મમ મુત્તો પણ્ડિતો મં સઞ્ઞાપેતું ઇમં કમ્મં અકાસી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તાત સુજાત, ‘સબ્બેપિ સત્તા મરણધમ્મા’તિ અઞ્ઞાતમેતં, ઇતો પટ્ઠાય ન સોચિસ્સામિ, સોકહરણસમત્થેન નામ મેધાવિના તાદિસેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ પુત્તં પસંસન્તો –

૫૦. ‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

૫૧. ‘‘અબ્બહી વત મે સલ્લં, સોકં હદયનિસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતસ્સ, પિતુસોકં અપાનુદિ.

૫૨. ‘‘સ્વાહં અબ્બૂળ્હસલ્લોસ્મિ, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વાન માણવ.

૫૩. ‘‘એવં કરોન્તિ સપ્પઞ્ઞા, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

વિનિવત્તયન્તિ સોકમ્હા, સુજાતો પિતરં યથા’’તિ. –

ચતસ્સો ગાથા અભાસિ. તત્થ આદિત્તન્તિ સોકગ્ગિના આદિત્તં જલિતં. સન્તન્તિ સમાનં. પાવકન્તિ અગ્ગિ. વારિના વિય ઓસિઞ્ચન્તિ ઉદકેન અવસિઞ્ચન્તો વિય. સબ્બં નિબ્બાપયે દરન્તિ સબ્બં મે ચિત્તદરથં નિબ્બાપેસિ. અબ્બહી વતાતિ નીહરિ વત. સલ્લન્તિ સોકસલ્લં. હદયનિસ્સિતન્તિ ચિત્તસન્નિસ્સિતસલ્લભૂતં. સોકપરેતસ્સાતિ સોકેન અભિભૂતસ્સ. પિતુસોકન્તિ પિતરં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં સોકં. અપાનુદીતિ અપનેસિ. તવ સુત્વાન માણવાતિ, કુમાર, તવ વચનં સુત્વા ઇદાનિ પન ન સોચામિ ન રોદામિ. સુજાતો પિતરં યથાતિ યથા અયં સુજાતો અત્તનો પિતરં સોકતો વિનિવત્તેસિ, એવં અઞ્ઞેપિ યે અનુકમ્પકા અનુગ્ગણ્હસીલા હોન્તિ, તે સપ્પઞ્ઞા એવં કરોન્તિ પિતૂનં અઞ્ઞેસઞ્ચ ઉપકારં કરોન્તીતિ અત્થો.

માણવસ્સ વચનં સુત્વા પિતા અપગતસોકો હુત્વા સીસં નહાયિત્વા ભુઞ્જિત્વા કમ્મન્તે પવત્તેત્વા કાલં કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ. સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા તેસં ભિક્ખૂનં સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીસુ પતિટ્ઠહિંસુ. તદા સુજાતો લોકનાથો અહોસીતિ.

ગોણપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.