૬. પઞ્ચપુત્તખાદકપેતિવત્થુવણ્ણના

નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ઇદં સત્થરિ સાવત્થિયં વિહરન્તે પઞ્ચપુત્તખાદકપેતિં આરબ્ભ વુત્તં. સાવત્થિયા કિર અવિદૂરે ગામકે અઞ્ઞતરસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ભરિયા વઞ્ઝા અહોસિ. તસ્સ ઞાતકા એતદવોચું – ‘‘તવ પજાપતિ વઞ્ઝા, અઞ્ઞં તે કઞ્ઞં આનેમા’’તિ. સો તસ્સો ભરિયાય સિનેહેન ન ઇચ્છિ. અથસ્સ ભરિયા તં પવત્તિં સુત્વા સામિકં એવમાહ – ‘‘સામિ, અહં વઞ્ઝા, અઞ્ઞા કઞ્ઞા આનેતબ્બા, મા તે કુલવંસો ઉપચ્છિજ્જી’’તિ. સો તાય નિપ્પીળિયમાનો અઞ્ઞં કઞ્ઞં આનેસિ. સા અપરેન સમયેન ગબ્ભિની અહોસિ. વઞ્ઝિત્થી – ‘‘અયં પુત્તં લભિત્વા ઇમસ્સ ગેહસ્સ ઇસ્સરા ભવિસ્સતી’’તિ ઇસ્સાપકતા તસ્સા ગબ્ભપાતનૂપાયં પરિયેસન્તી અઞ્ઞતરં પરિબ્બાજિકં અન્નપાનાદીહિ સઙ્ગણ્હિત્વા તાય તસ્સા ગબ્ભપાતનં દાપેસિ. સા ગબ્ભે પતિતે અત્તનો માતુયા આરોચેસિ, માતા અત્તનો ઞાતકે સમોધાનેત્વા તમત્થં નિવેદેસિ. તે વઞ્ઝિત્થિં એતદવોચું – ‘‘તયા ઇમિસ્સા ગબ્ભો પાતિતો’’તિ? ‘‘નાહં પાતેમી’’તિ. ‘‘સચે તયા ગબ્ભો ન પાતિતો, સપથં કરોહી’’તિ. ‘‘સચે મયા ગબ્ભો પાતિતો, દુગ્ગતિપરાયણા ખુપ્પિપાસાભિભૂતા સાયં પાતં પઞ્ચ પઞ્ચ પુત્તે વિજાયિત્વા ખાદિત્વા તિત્તિં ન ગચ્છેય્યં, નિચ્ચં દુગ્ગન્ધા મક્ખિકાપરિકિણ્ણા ચ ભવેય્ય’’ન્તિ મુસા વત્વા સપથં અકાસિ. સા નચિરસ્સેવ કાલં કત્વા તસ્સેવ ગામસ્સ અવિદૂરે દુબ્બણ્ણરૂપા પેતી હુત્વા નિબ્બત્તિ.

તદા જનપદે વુત્થવસ્સા અટ્ઠ થેરા સત્થુ દસ્સનત્થં સાવત્થિં આગચ્છન્તા તસ્સ ગામસ્સ અવિદૂરે છાયૂદકસમ્પન્ને અરઞ્ઞટ્ઠાને વાસં ઉપગચ્છિંસુ. અથ સા પેતી થેરાનં અત્તાનં દસ્સેસિ. તેસુ સઙ્ઘત્થેરો તં પેતિં –

૨૬. ‘‘નગ્ગા દુબ્બણ્ણરૂપાસિ, દુગ્ગન્ધા પૂતિ વાયસિ;

મક્ખિકાહિ પરિકિણ્ણા, કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસી’’તિ. –

ગાથાય પટિપુચ્છિ. તત્થ નગ્ગાતિ નિચ્ચોળા. દુબ્બણ્ણરૂપાસીતિ ણવિરૂપા અતિવિય બીભચ્છરૂપેન સમન્નાગતા અસિ. દુગ્ગન્ધાતિ અનિટ્ઠગન્ધા. પૂતિ વાયસીતિ સરીરતો કુણપગન્ધં વાયસિ. મક્ખિકાહિ પરિકિણ્ણાતિ નીલમક્ખિકાહિ સમન્તતો આકિણ્ણા. કા નુ ત્વં ઇધ તિટ્ઠસીતિ કા નામ એવરૂપા ઇમસ્મિં ઠાને તિટ્ઠસિ, ઇતો ચિતો ચ વિચરસીતિ અત્થો.

અથ સા પેતી મહાથેરેન એવં પુટ્ઠા અત્તાનં પકાસેન્તી સત્તાનં સંવેગં જનેન્તી –

૨૭. ‘‘અહં ભદન્તે પેતીમ્હિ, દુગ્ગતા યમલોકિકા;

પાપકમ્મં કરિત્વાન, પેતલોકં ઇતો ગતા.

૨૮. ‘‘કાલેન પઞ્ચ પુત્તાનિ, સાયં પઞ્ચ પુનાપરે;

વિજાયિત્વાન ખાદામિ, તેપિ ના હોન્તિ મે અલં.

૨૯. ‘‘પરિડય્હતિ ધૂમાયતિ, ખુદાય હદયં મમ;

પાનીયં ન લભે પાતું, પસ્સ મં બ્યસનં ગત’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

૨૭. તત્થ ભદન્તેતિ થેરં ગારવેન આલપતિ. દુગ્ગતાતિ દુગ્ગતિં ગતા. યમલોકિકાતિ ‘‘યમલોકો’’તિ લદ્ધનામે પેતલોકે તત્થ પરિયાપન્નભાવેન વિદિતા. ઇતો ગતાતિ ઇતો મનુસ્સલોકતો પેતલોકં ઉપપજ્જનવસેન ગતા, ઉપપન્નાતિ અત્થો.

૨૮. કાલેનાતિ રત્તિયા વિભાતકાલે. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં. પઞ્ચ પુત્તાનીતિ પઞ્ચ પુત્તે. લિઙ્ગવિપલ્લાસેન હેતં વુત્તં. સાયં પઞ્ચ પુનાપરેતિ સાયન્હકાલે પુન અપરે પઞ્ચ પુત્તે ખાદામીતિ યોજના. વિજાયિત્વાનાતિ દિવસે દિવસે દસ દસ પુત્તે વિજાયિત્વા. તેપિ ના હોન્તિ મે અલન્તિ તેપિ દસપુત્તા એકદિવસં મય્હં ખુદાય પટિઘાતાય અહં પરિયત્તા ન હોન્તિ. ગાથાસુખત્થઞ્હેત્થ ના-ઇતિ દીઘં કત્વા વુત્તં.

૨૯. પરિડય્હતિ ધૂમાયતિ ખુદાય હદયં મમાતિ ખુદાય જિઘચ્છાય બાધિયમાનાય મમ હદયપદેસો ઉદરગ્ગિના પરિસમન્તતો ઝાયતિ ધૂમાયતિ સન્તપ્પતિ. પાનીયં ન લભે પાતુન્તિ પિપાસાભિભૂતા તત્થ તત્થ વિચરન્તી પાનીયમ્પિ પાતું ન લભામિ. પસ્સ મં બ્યસનં ગતન્તિ પેતૂપપત્તિયા સાધારણં અસાધારણઞ્ચ ઇમં ઈદિસં બ્યસનં ઉપગતં મં પસ્સ, ભન્તેતિ અત્તના અનુભવિયમાનં દુક્ખં થેરસ્સ પવેદેસિ.

તં સુત્વા થેરો તાય કતકમ્મં પુચ્છન્તો –

૩૦. ‘‘કિં નુ કાયેન વાચાય, મનસા દુક્કટં કતં;

કિસ્સ કમ્મવિપાકેન, પુત્તમંસાનિ ખાદસી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ દુક્કટન્તિ દુચ્ચરિતં. કિસ્સ કમ્મવિપાકેનાતિ કીદિસસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન, કિં પાણાતિપાતસ્સ, ઉદાહુ અદિન્નાદાનાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સાતિ અત્થો. ‘‘કેન કમ્મવિપાકેના’’તિ કેચિ પઠન્તિ.

અથ સા પેતી અત્તના કતકમ્મં થેરસ્સ કથેન્તી –

૩૧. ‘‘સપતી મે ગબ્ભિની આસિ, તસ્સા પાપં અચેતયિં;

સાહં પદુટ્ઠમનસા, અકરિં ગબ્ભપાતનં.

૩૨. ‘‘તસ્સ દ્વેમાસિકો ગબ્ભો, લોહિતઞ્ઞેવ પગ્ઘરિ;

તદસ્સા માતા કુપિતા, મય્હં ઞાતી સમાનયિ;

સપથઞ્ચ મં અકારેસિ, પરિભાસાપયી ચ મં.

૩૩. ‘‘સાહં ઘોરઞ્ચ સપથં, મુસાવાદં અભાસિસં;

‘પુત્તમંસાનિ ખાદામિ, સચે તં પકતં મયા’.

૩૪. ‘‘તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન, મુસાવાદસ્સ ચૂભયં;

પુત્તમંસાનિ ખાદામિ, પુબ્બલોહિતમક્ખિતા’’તિ. – ગાથાયો અભાસિ;

૩૧-૩૨. તત્થ સપતીતિ સમાનપતિકા ઇત્થી વુચ્ચતિ. તસ્સા પાપં અચેતયિન્તિ તસ્સ સપતિયા પાપં લુદ્દકં કમ્મં અચેતયિં. પદુટ્ઠમનસાતિ પદુટ્ઠચિત્તા, પદુટ્ઠેન વા મનસા. દ્વેમાસિકોતિ દ્વેમાસજાતો પતિટ્ઠિતો હુત્વા દ્વેમાસિકા. લોહિતઞ્ઞેવ પગ્ઘરીતિ વિપજ્જમાનો રુહિરઞ્ઞેવ હુત્વા વિસ્સન્દિ. તદસ્સા માતા કુપિતા, મય્હં ઞાતી સમાનયીતિ તદા અસ્સા સપતિયા માતા મય્હં કુપિતા અત્તનો ઞાતકે સમોધાનેસિ. ‘‘તતસ્સા’’તિ વા પાઠો, તતો અસ્સાતિ પદવિભાગો.

૩૩-૩૪. સપથન્તિ સપનં. પરિભાસાપયીતિ ભયેન તજ્જાપેસિ. સપથં મુસાવાદં અભાસિસન્તિ ‘‘સચે તં મયા કતં, ઈદિસી ભવેય્ય’’ન્તિ કતમેવ પાપં અકતં કત્વા દસ્સેન્તી મુસાવાદં અભૂતં સપથં અભાસિં. મુત્તમંસાનિ ખાદામિ, સચેતં પકતં મયાતિ ઇદં તદા સપથસ્સ કતાકારદસ્સનં. યદિ એતં ગબ્ભપાતનપાપં મયા કતં, આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયં મય્હં પુત્તમંસાનિયેવ ખાદેય્યન્તિ અત્થો. તસ્સ કમ્મસ્સાતિ તસ્સ ગબ્ભપાતનવસેન પકતસ્સ પાણાતિપાતકમ્મસ્સ. મુસાવાદસ્સ ચાતિ મુસાવાદકમ્મસ્સ ચ. ઉભયન્તિ ઉભયસ્સપિ કમ્મસ્સ ઉભયેન વિપાકેન. કરણત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. પુબ્બલોહિતમક્ખિતાતિ પસવનવસેન પરિભિજ્જનવસેન ચ પુબ્બેન ચ લોહિતેન ચ મક્ખિતા હુત્વા પુત્તમંસાનિ ખાદામીતિ યોજના.

એવં સા પેતી અત્તનો કમ્મવિપાકં પવેદેત્વા પુન થેરે એવમાહ – ‘‘અહં, ભન્તે, ઇમસ્મિંયેવ ગામે અસુકસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ભરિયા ઇસ્સાપકતા હુત્વા પાપકમ્મં કત્વા એવં પેતયોનિયં નિબ્બત્તા. સાધુ, ભન્તે, તસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ગેહં ગચ્છથ, સો તુમ્હાકં દાનં દસ્સતિ, તં દક્ખિણં મય્હં ઉદ્દિસાપેય્યાથ, એવં મે ઇતો પેતલોકતો મુત્તિ ભવિસ્સતી’’તિ. થેરા તં સુત્વા તં અનુકમ્પમાના ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતા તસ્સ કુટુમ્બિકસ્સ ગેહં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. કુટમ્બિકો થેરે દિસ્વા સઞ્જાતપ્પસાદો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તાનિ ગહેત્વા થેરે આસનેસુ નિસીદાપેત્વા પણીતેન આહારેન ભોજેતું આરભિ. થેરા તં પવત્તિં કુટુમ્બિકસ્સ આરોચેત્વા તં દાનં તસ્સા પેતિયા ઉદ્દિસાપેસું. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ચ સા પેતી તતો દુક્ખતો અપેતા ઉળારસમ્પત્તિં પટિલભિત્વા રત્તિયં કુટુમ્બિકસ્સ અત્તાનં દસ્સેસિ. અથ થેરા અનુક્કમેન સાવત્થિં ગન્ત્વા ભગવતો તમત્થં આરોચેસું. ભગવા ચ તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને મહાજનો પટિલદ્ધસંવેગો ઇસ્સામચ્છેરતો પટિવિરમિ. એવં સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

પઞ્ચપુત્તખાદકપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.