૫. તિરોકુટ્ટપેતવત્થુવણ્ણના

તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તીતિ ઇદં સત્થા રાજગહે વિહરન્તો સમ્બહુલે પેતે આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં વિત્થારકથા – ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે કાસિ નામ નગરં અહોસિ. તત્થ જયસેનો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્સ સિરિમા નામ દેવી. તસ્સા કુચ્છિયં ફુસ્સો નામ બોધિસત્તો નિબ્બત્તિત્વા અનુપુબ્બેન સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ. જયસેનો રાજા ‘‘મમ પુત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, મય્હમેવ બુદ્ધો, મય્હં ધમ્મો, મય્હં સઙ્ઘો’’તિ મમત્તં ઉપ્પાદેત્વા સબ્બકાલં સયમેવ ઉપટ્ઠહતિ, ન અઞ્ઞેસં ઓકાસં દેતિ.

ભગવતો કનિટ્ઠભાતરો વેમાતિકા તયો ભાતરો ચિન્તેસું – ‘‘બુદ્ધા નામ સબ્બલોક હિતત્થાય ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકસ્સેવ અત્થાય. અમ્હાકઞ્ચ પિતા અઞ્ઞેસં ઓકાસં ન દેતિ. કથં નુ ખો મયં લભેય્યામ ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ? તેસં એતદહોસિ – ‘‘હન્દ મયં કિઞ્ચિ ઉપાયં કરોમા’’તિ. તે પચ્ચન્તં કુપિતં વિય કારાપેસું. તતો રાજા ‘‘પચ્ચન્તો કુપિતો’’તિ સુત્વા તયોપિ પુત્તે પચ્ચન્તં વૂપસમેતું પેસેસિ. તે ગન્ત્વા વૂપસમેત્વા આગતા. રાજા તુટ્ઠો વરં અદાસિ ‘‘યં ઇચ્છથ, તં ગણ્હથા’’તિ. તે ‘‘મયં ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું ઇચ્છામા’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘એતં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ગણ્હથા’’તિ આહ. તે ‘‘મયં અઞ્ઞેન અનત્થિકા’’તિ આહંસુ. તેન હિ પરિચ્છેદં કત્વા ગણ્હથાતિ. તે સત્ત વસ્સાનિ યાચિંસુ. રાજા ન અદાસિ. એવં ‘‘છ, પઞ્ચ, ચત્તારિ, તીણિ, દ્વે, એકં, સત્ત માસે, છ, પઞ્ચ, ચત્તારો’’તિ વત્વા યાવ તેમાસં યાચિંસુ. તદા રાજા ‘‘ગણ્હથા’’તિ અદાસિ.

તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘ઇચ્છામ મયં, ભન્તે, ભગવન્તં તેમાસં ઉપટ્ઠાતું, અધિવાસેતુ નો, ભન્તે, ભગવા ઇમં તેમાસં વસ્સાવાસ’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. તે તયો અત્તનો જનપદે નિયુત્તકપુરિસસ્સ લેખં પેસેસું ‘‘ઇમં તેમાસં અમ્હેહિ ભગવા ઉપટ્ઠાતબ્બો, વિહારં આદિં કત્વા સબ્બં ભગવતો ઉપટ્ઠાનસમ્ભારં સમ્પાદેહી’’તિ. સો સબ્બં સમ્પાદેત્વા પટિપેસેસિ. તે કાસાયવત્થનિવત્થા હુત્વા પુરિસસહસ્સેહિ વેય્યાવચ્ચકરેહિ ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહમાના જનપદં નેત્વા વિહારં નિય્યાતેત્વા વસ્સં વસાપેસું.

તેસં ભણ્ડાગારિકો એકો ગહપતિપુત્તો સપજાપતિકો સદ્ધો અહોસિ પસન્નો. સો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનવત્તં સક્કચ્ચં અદાસિ. જનપદે નિયુત્તકપુરિસો તં ગહેત્વા જાનપદેહિ એકાદસમત્તેહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં સક્કચ્ચમેવ દાનં પવત્તાપેસિ. તત્થ કેચિ જાનપદા પટિહતચિત્તા અહેસું. તે દાનસ્સ અન્તરાયં કત્વા દેય્યધમ્મં અત્તના ખાદિંસુ, ભત્તસાલઞ્ચ અગ્ગિના દહિંસુ. પવારિતા રાજપુત્તા ભગવતો સક્કારં કત્વા ભગવન્તં પુરક્ખત્વા પિતુ સન્તિકમેવ પચ્ચાગમિંસુ. તત્થ ગન્ત્વા ભગવા પરિનિબ્બાયિ. રાજપુત્તા ચ જનપદે નિયુત્તકપુરિસો ચ ભણ્ડાગારિકો ચ અનુપુબ્બેન કાલં કત્વા સદ્ધિં પરિસાય સગ્ગે ઉપ્પજ્જિંસુ, પટિહતચિત્તા જના નિરયે ઉપ્પજ્જિંસુ. એવં તેસં ઉભયેસં જનાનં સગ્ગતો સગ્ગં નિરયતો નિરયં ઉપપજ્જન્તાનં દ્વાનવુતિકપ્પા વીતિવત્તા.

અથ ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે તે પટિહતચિત્તા જના પેતેસુ ઉપ્પન્ના. તદા મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો ઞાતકાનં પેતાનં અત્થાય દાનં દત્વા ઉદ્દિસન્તિ ‘‘ઇદં નો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ, તે સમ્પત્તિં લભન્તિ. અથ ઇમેપિ પેતા તં દિસ્વા કસ્સપં સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, મયમ્પિ એવરૂપં સમ્પત્તિં લભેય્યામા’’તિ? ભગવા આહ – ‘‘ઇદાનિ ન લભથ, અનાગતે પન ગોતમો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભગવતો કાલે બિમ્બિસારો નામ રાજા ભવિસ્સતિ, સો તુમ્હાકં ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પે ઞાતિ અહોસિ, સો બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા તુમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતિ, તદા લભિસ્સથા’’તિ. એવં વુત્તે કિર તેસં પેતાનં તં વચનં ‘‘સ્વે લભિસ્સથા’’તિ વુત્તં વિય અહોસિ.

તતો એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે વીતિવત્તે અમ્હાકં ભગવા ઉપ્પજ્જિ. તેપિ તયો રાજપુત્તા પુરિસસહસ્સેન સદ્ધિં દેવલોકતો ચવિત્વા મગધરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પજ્જિત્વા અનુપુબ્બેન તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ગયાસીસે તયો જટિલા અહેસું, જનપદે નિયુત્તકપુરિસો રાજા બિમ્બિસારો અહોસિ, ભણ્ડાગારિકો ગહપતિપુત્તો વિસાખો નામ સેટ્ઠિ અહોસિ, તસ્સ પજાપતિ ધમ્મદિન્ના નામ સેટ્ઠિધીતા અહોસિ, અવસેસા પન પરિસા રઞ્ઞો એવ પરિવારા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ.

અમ્હાકમ્પિ ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સત્તસત્તાહં અતિક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં આગમ્મ ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે આદિં કત્વા યાવ સહસ્સપરિવારે તયો જટિલે વિનેત્વા રાજગહં અગમાસિ. તત્થ ચ તદહુપસઙ્કમન્તંયેવ રાજાનં બિમ્બિસારં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ સદ્ધિં એકાદસનહુતેહિ અઙ્ગમગધવાસીહિ બ્રાહ્મણગહપતિકેહિ. અથ રઞ્ઞા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તિતો અધિવાસેત્વા દુતિયદિવસે માણવકવણ્ણેન સક્કેન દેવાનમિન્દેન પુરતો ગચ્છન્તેન –

‘‘દન્તો દન્તેહિ સહ પુરાણજટિલેહિ, વિપ્પમુત્તો વિપ્પમુત્તેહિ;

સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણો, રાજગહં પાવિસિ ભગવા’’તિ. (મહાવ. ૫૮) –

એવમાદીહિ ગાથાહિ અભિત્થવિયમાનો રાજગહં પવિસિત્વા રઞ્ઞો નિવેસને મહાદાનં સમ્પટિચ્છિ. તે પન પેતા ‘‘ઇદાનિ રાજા દાનં અમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતિ, ઇદાનિ ઉદ્દિસિસ્સતી’’તિ આસાય સમ્પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ.

રાજા દાનં દત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ભગવા વિહરેય્યા’’તિ ભગવતો વિહારટ્ઠાનમેવ ચિન્તેસિ, ન તં દાનં કસ્સચિ ઉદ્દિસિ. તથા તં દાનં અલભન્તા પેતા છિન્નાસા હુત્વા રત્તિયં રઞ્ઞો નિવેસને અતિવિય ભિંસનકં વિસ્સરમકંસુ. રાજા ભયસન્તાસસંવેગં આપજ્જિત્વા વિભાતાય રત્તિયા ભગવતો આરોચેહિ – ‘‘એવરૂપં સદ્દં અસ્સોસિં, કિં નુ ખો મે, ભન્તે, ભવિસ્સતી’’તિ? ભગવા ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, ન તે કિઞ્ચિ પાપકં ભવિસ્સતિ, અપિચ ખો સન્તિ તે પુરાણઞાતકા પેતેસુ ઉપ્પન્ના. તે એકં બુદ્ધન્તરં તમેવ પચ્ચાસીસન્તા ‘બુદ્ધસ્સ દાનં દત્વા અમ્હાકં ઉદ્દિસિસ્સતી’તિ વિચરન્તા તયા હિય્યો દાનં દત્વા ન ઉદ્દિસિતત્તા છિન્નાસા હુત્વા તથારૂપં વિસ્સરમકંસૂ’’તિ આહ. ‘‘કિં ઇદાનિપિ, ભન્તે, દિન્ને તે લભેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, અધિવાસેતુ મે ભગવા અજ્જતનાય દાનં, તેસં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

રાજા નિવેસનં ગન્ત્વા મહાદાનં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ. ભગવા રાજન્તેપુરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. તે પેતા ‘‘અપિ નામ અજ્જ લભેય્યામા’’તિ ગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ અટ્ઠંસુ. ભગવા તથા અકાસિ, યથા તે સબ્બેવ રઞ્ઞો આપાથં ગતા અહેસું. રાજા દક્ખિણોદકં દેન્તો ‘‘ઇદં મે ઞાતીનં હોતૂ’’તિ ઉદ્દિસિ. તાવદેવ પેતાનં કમલકુવલયસઞ્છન્ના પોક્ખરણિયો નિબ્બત્તિંસુ. તે તત્થ ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પટિપ્પસ્સદ્ધદરથકિલમથપિપાસા સુવણ્ણવણ્ણા અહેસું. રાજા યાગુખજ્જભોજ્જાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ. તેસં તઙ્ખણઞ્ઞેવ દિબ્બયાગુખજ્જભોજ્જાનિ નિબ્બત્તિંસુ. તે તાનિ પરિભુઞ્જિત્વા પીણિન્દ્રિયા અહેસું. અથ વત્થસેનાસનાનિ દત્વા ઉદ્દિસિ. તેસં દિબ્બવત્થપાસાદપચ્ચત્થરણસેય્યાદિઅલઙ્કારવિધયો નિબ્બત્તિંસુ. સા ચ તેસં સમ્પત્તિ સબ્બાપિ યથા રઞ્ઞો પાકટા હોતિ, તથા ભગવા અધિટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા અતિવિય અત્તમનો અહોસિ. તતો ભગવા ભુત્તાવી પવારિતો રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ અનુમોદનત્થં તિરોકુટ્ટપેતવત્થું અભાસિ –

૧૪. ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તિ, સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચ;

દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તિ, આગન્ત્વાન સકં ઘરં.

૧૫. ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, ખજ્જભોજ્જે ઉપટ્ઠિતે;

ન તેસં કોચિ સરતિ, સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા.

૧૬. ‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

સુચિં પણીતં કાલેન, કપ્પિયં પાનભોજનં.

૧૭. ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો;

તે ચ તત્થ સમાગન્ત્વા, ઞાતિપેતા સમાગતા;

પહૂતે અન્નપાનમ્હિ, સક્કચ્ચં અનુમોદરે.

૧૮. ‘‘ચિરં જીવન્તુ નો ઞાતી, યેસં હેતુ લભામસે;

અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા, દાયકા ચ અનિપ્ફલા.

૧૯. ‘‘ન હિ તત્થ કસિ અત્થિ, ગોરક્ખેત્થ ન વિજ્જતિ;

વણિજ્જા તાદિસી નત્થિ, હિરઞ્ઞેન કયાકયં;

ઇતો દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિં.

૨૦. ‘‘ઉન્નમે ઉદકં વુટ્ઠં, યથા નિન્નં પવત્તતિ;

એવમેવ ઇતો દિન્નં, પેતાનં ઉપકપ્પતિ.

૨૧. ‘‘યથા વારિવહા પૂરા, પરિપૂરેન્તિ સાગરં;

એવમેવ ઇતો દિન્નં, પેતાનં ઉપકપ્પતિ.

૨૨. ‘‘અદાસિ મે અકાસિ મે, ઞાતિમિત્તા સખા ચ મે;

પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા, પુબ્બે કતમનુસ્સરં.

૨૩. ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા સોકો વા, યા ચઞ્ઞા પરિદેવના;

ન તં પેતાનમત્થાય, એવં તિટ્ઠન્તિ ઞાતયો.

૨૪. ‘‘અયઞ્ચ ખો દક્ખિણા દિન્ના, સઙ્ઘમ્હિ સુપ્પતિટ્ઠિતા;

દીઘરત્તં હિતાયસ્સ, ઠાનસો ઉપકપ્પતિ.

૨૫. ‘‘સો ઞાતિધમ્મો ચ અયં નિદસ્સિતો, પેતાન પૂજા ચ કતા ઉળારા;

બલઞ્ચ ભિક્ખૂનમનુપ્પદિન્નં, તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પહુતં અનપ્પક’’ન્તિ.

૧૪. તત્થ તિરોકુટ્ટેસૂતિ કુટ્ટાનં પરભાગેસુ. તિટ્ઠન્તીતિ નિસજ્જાદિપટિક્ખેપતો ઠાનકપ્પનવચનમેતં, ગેહપાકારકુટ્ટાનં દ્વારતો બહિ એવ તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો. સન્ધિસિઙ્ઘાટકેસુ ચાતિ સન્ધીસુ ચ સિઙ્ઘાટકેસુ ચ. સન્ધીતિ ચતુક્કોણરચ્છા, ઘરસન્ધિભિત્તિસન્ધિઆલોકસન્ધિયોપિ વુચ્ચન્તિ. સિઙ્ઘાટકાતિ તિકોણરચ્છા. દ્વારબાહાસુ તિટ્ઠન્તીતિ નગરદ્વારઘરદ્વારાનં બાહા નિસ્સાય તિટ્ઠન્તિ. આગન્ત્વાન સકં ઘરન્તિ સકઘરં નામ પુબ્બઞાતિઘરમ્પિ અત્તના સામિભાવેન અજ્ઝાવુત્થઘરમ્પિ, તદુભયમ્પિ તે યસ્મા સકઘરસઞ્ઞાય આગચ્છન્તિ, તસ્મા ‘‘આગન્ત્વાન સકં ઘર’’ન્તિ આહ.

૧૫. એવં ભગવા પુબ્બે અનજ્ઝાવુત્થપુબ્બમ્પિ પુબ્બઞાતિઘરત્તા બિમ્બિસારનિવેસનં સકઘરસઞ્ઞાય આગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ ઠિતે ઇસ્સામચ્છરિયફલં અનુભવન્તે અતિવિય દુદ્દસિકવિરૂપભયાનકદસ્સને બહૂ પેતે રઞ્ઞો દસ્સેન્તો ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિ ગાથં વત્વા પુન તેહિ કતસ્સ કમ્મસ્સ દારુણભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પહૂતે અન્નપાનમ્હી’’તિ દુતિયગાથમાહ.

તત્થ પહૂતેતિ અનપ્પકે બહુમ્હિ, યાવદત્થેતિ અત્થો. બ-કારસ્સ હિ પ-કારો લબ્ભતિ ‘‘પહુ સન્તો ન ભરતી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮) વિય. કેચિ પન ‘‘બહુકે’’તિ પઠન્તિ, સો પન પમાદપાઠો. અન્નપાનમ્હીતિ અન્ને ચ પાને ચ. ખજ્જભોજ્જેતિ ખજ્જે ચ ભોજ્જે ચ. એતેન અસિતપીતખાયિતસાયિતવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ આહારં દસ્સેતિ. ઉપટ્ઠિતેતિ ઉપગમ્મ ઠિતે સજ્જિતે, પટિયત્તેતિ અત્થો. ન તેસં કોચિ સરતિ સત્તાનન્તિ તેસં પેત્તિવિસયે ઉપ્પન્નાનં સત્તાનં કોચિ માતા વા પિતા વા પુત્તો વા નત્તા વા ન સરતિ. કિં કારણા? કમ્મપચ્ચયાતિ, અત્તના કતસ્સ અદાનદાનપટિસેધનાદિભેદસ્સ કદરિયકમ્મસ્સ કારણભાવતો. તઞ્હિ કમ્મં તેસં ઞાતીનં સરિતું ન દેતિ.

૧૬. એવં ભગવા અનપ્પકેપિ અન્નપાનાદિમ્હિ વિજ્જમાને ઞાતીનં પચ્ચાસીસન્તાનં પેતાનં કમ્મફલેન ઞાતકાનં અનુસ્સરણમત્તસ્સાપિ અભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પેત્તિવિસયુપપન્ને ઞાતકે ઉદ્દિસ્સ રઞ્ઞા દિન્નદાનં પસંસન્તો ‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીન’’ન્તિ તતિયગાથમાહ.

તત્થ એવન્તિ ઉપમાવચનં. તસ્સ દ્વિધા સમ્બન્ધો – તેસં સત્તાનં કમ્મપચ્ચયા અસરન્તેસુપિ કેસુચિ કેચિ દદન્તિ ઞાતીનં, યે એવં અનુકમ્પકા હોન્તીતિ ચ, મહારાજ, યથા તયા દિન્નં, એવં સુચિં પણીતં કાલેન કપ્પિયં પાનભોજનં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકાતિ ચ. તત્થ દદન્તીતિ દેન્તિ ઉદ્દિસન્તિ નિય્યાતેન્તિ. ઞાતીનન્તિ માતિતો ચ પિતિતો ચ સમ્બન્ધાનં. યેતિ યે કેચિ પુત્તાદયો. હોન્તીતિ ભવન્તિ. અનુકમ્પકાતિ અત્થકામા હિતેસિનો. સુચિન્તિ સુદ્ધં મનોહરં ધમ્મિકઞ્ચ. પણીતન્તિ ઉળારં. કાલેનાતિ દક્ખિણેય્યાનં પરિભોગયોગ્ગકાલેન, ઞાતિપેતાનં વા તિરોકુટ્ટાદીસુ આગન્ત્વા ઠિતકાલેન. કપ્પિયન્તિ અનુચ્છવિકં પતિરૂપં અરિયાનં પરિભોગારહં. પાનભોજનન્તિ પાનઞ્ચ ભોજનઞ્ચ, તદુપદેસેન ચેત્થ સબ્બં દેય્યધમ્મં વદતિ.

૧૭. ઇદાનિ યેન પકારેન તેસં પેતાનં દિન્નં નામ હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’’તિ ચતુત્થગાથાય પુબ્બડ્ઢં આહ. તં તતિયગાથાય પુબ્બડ્ઢેન સમ્બન્ધિતબ્બં –

‘‘એવં દદન્તિ ઞાતીનં, યે હોન્તિ અનુકમ્પકા;

ઇદં વો ઞાતીનં હોતુ, સુખિતા હોન્તુ ઞાતયો’’તિ.

તેન ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂતિ એવં પકારેન દદન્તિ, નો અઞ્ઞથા’’તિ આકારત્થેન એવંસદ્દેન દાતબ્બાકારનિદસ્સનં કતં હોતિ.

તત્થ ઇદન્તિ દેય્યધમ્મનિદસ્સનં. વોતિ નિપાતમત્તં ‘‘યેહિ વો અરિયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૬) વિય. ઞાતીનં હોતૂતિ પેત્તિવિસયે ઉપ્પન્નાનં ઞાતકાનં હોતુ. ‘‘નો ઞાતીન’’ન્તિ ચ પઠન્તિ, અમ્હાકં ઞાતીનન્તિ અત્થો. સુખિતા હોન્તુ ઞાતયોતિ તે પેત્તિવિસયૂપપન્ના ઞાતયો ઇદં ફલં પચ્ચનુભવન્તા સુખિતા સુખપ્પત્તા હોન્તુ.

યસ્મા ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ વુત્તેપિ અઞ્ઞેન કતકમ્મં ન અઞ્ઞસ્સ ફલદં હોતિ, કેવલં પન તથા ઉદ્દિસ્સ દીયમાનં તં વત્થુ ઞાતિપેતાનં કુસલકમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા યથા તેસં તસ્મિં વત્થુસ્મિં તસ્મિંયેવ ખણે ફલનિબ્બત્તકં કુસલકમ્મં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તે ચ તત્થો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ તેતિ ઞાતિપેતા. તત્થાતિ યત્થ દાનં દીયતિ, તત્થ. સમાગન્ત્વાતિ ‘‘ઇમે નો ઞાતયો અમ્હાકં અત્થાય દાનં ઉદ્દિસન્તી’’તિ અનુમોદનત્થં તત્થ સમાગતા હુત્વા. પહૂતે અન્નપાનમ્હીતિ અત્તનો ઉદ્દિસ્સ દીયમાને તસ્મિં વત્થુસ્મિં. સક્કચ્ચં અનુમોદરેતિ કમ્મફલં અભિસદ્દહન્તા ચિત્તીકારં અવિજહન્તા અવિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા ‘‘ઇદં નો દાનં હિતાય સુખાય હોતૂ’’તિ મોદન્તિ અનુમોદન્તિ પીતિસોમનસ્સજાતા હોન્તિ.

૧૮. ચિરં જીવન્તૂતિ ચિરં જીવિનો દીઘાયુકા હોન્તુ. નો ઞાતીતિ અમ્હાકં ઞાતકા. યેસં હેતૂતિ યેસં કારણા યે નિસ્સાય. લભામસેતિ ઈદિસં સમ્પત્તિં પટિલભામ. ઇદઞ્હિ ઉદ્દિસનેન લદ્ધસમ્પત્તિં અનુભવન્તાનં પેતાનં અત્તનો ઞાતીનં થોમનાકારદસ્સનં. પેતાનઞ્હિ અત્તનો અનુમોદનેન, દાયકાનં ઉદ્દિસનેન, ઉક્ખિણેય્યસમ્પત્તિયા ચાતિ તીહિ અઙ્ગેહિ દક્ખિણા તઙ્ખણઞ્ઞેવ ફલનિબ્બત્તિકા હોતિ. તત્થ દાયકા વિસેસહેતુ. તેનાહ ‘‘યેસં હેતુ લભામસે’’તિ. અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજાતિ ‘‘ઇદં વો ઞાતીનં હોતૂ’’તિ એવં ઉદ્દિસન્તેહિ દાયકેહિ અમ્હાકઞ્ચ પૂજા કતા, તે દાયકા ચ અનિપ્ફલા યસ્મિં સન્તાને પરિચ્ચાગમયં કમ્મં નિબ્બત્તં તસ્સ તત્થેવ ફલદાનતો.

એત્થાહ – ‘‘કિં પન પેત્તિવિસયૂપપન્ના એવ ઞાતી હેતુસમ્પત્તિયો લભન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેપી’’તિ? ન ચેત્થ અમ્હેહિ વત્તબ્બં, અત્થિ ભગવતા એવં બ્યાકતત્તા. વુત્તઞ્હેતં –-

‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ દાનાનિ દેમ, પુઞ્ઞાનિ કરોમ ‘ઇદં દાનં પેતાનં ઞાતિસાલોહિતાનં ઉપકપ્પતુ, ઇદં દાનં પેતા ઞાતિસાલોહિતા પરિભુઞ્જન્તૂ’તિ. કચ્ચિ તં, ભો ગોતમ, દાનં પેતાનં ઞાતિસાલોહિતાનં ઉપકપ્પતિ, કચ્ચિ તે પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં દાનં પરિભુઞ્જન્તીતિ? ઠાને ખો, બ્રાહ્મણ, ઉપકપ્પતિ, નો અટ્ઠાનેતિ.

‘‘કતમં પન, ભો ગોતમ, ઠાનં, કતમં અટ્ઠાનન્તિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નિરયં ઉપપજ્જતિ. યો નેરયિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જતિ. યો તિરચ્છાનયોનિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનુસ્સાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ…પે… દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. યો દેવાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ન ઉપકપ્પતિ.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જતિ. યો પેત્તિવિસયિકાનં સત્તાનં આહારો, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. યં વા પનસ્સ ઇતો અનુપવેચ્છેન્તિ મિત્તામચ્ચા વા ઞાતિસાલોહિતા વા, તેન સો તત્થ યાપેતિ, તેન સો તત્થ તિટ્ઠતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ઉપકપ્પતી’’તિ.

‘‘સચે પન, ભો ગોતમ, સો પેતો ઞાતિસાલોહિતો તં ઠાનં અનુપપન્નો હોતિ, કો તં દાનં પરિભુઞ્જતી’’તિ? ‘‘અઞ્ઞેપિસ્સ, બ્રાહ્મણ, પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં ઠાનં ઉપપન્ના હોન્તિ, તે તં દાનં પરિભુઞ્જન્તી’’તિ.

‘‘સચે પન, ભો ગોતમ, સો ચેવ પેતો ઞાતિસાલોહિતો તં ઠાનં અનુપપન્નો હોતિ, અઞ્ઞેપિસ્સ પેતા ઞાતિસાલોહિતા તં ઠાનં અનુપપન્ના હોન્તિ, કો તં દાનં પરિભુઞ્જતી’’તિ? ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, અનવકાસો, યં તં ઠાનં વિવિત્તં અસ્સ ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના યદિદં પેતેહિ ઞાતિસાલોહિતેહિ, અપિચ, બ્રાહ્મણ, દાયકોપિ અનિપ્ફલો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૭૭).

૧૯. ઇદાનિ પેત્તિવિસયૂપપન્નાનં તત્થ અઞ્ઞસ્સ કસિગોરક્ખાદિનો સમ્પત્તિપટિલાભકારણસ્સ અભાવં ઇતો દિન્નેન યાપનઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ન હિ તત્થ કસિ અત્થીતિ તસ્મિં પેત્તિવિસયે કસિ ન હિ અત્થિ, યં નિસ્સાય પેતા સુખેન જીવેય્યું. ગોરક્ખેત્થ ન વિજ્જતીતિ એત્થ પેત્તિવિસયે ન કેવલં કસિયેવ નત્થિ, અથ ખો ગોરક્ખાપિ ન વિજ્જતિ, યં નિસ્સાય તે સુખેન જીવેય્યું. વણિજ્જા તાદિસી નત્થીતિ વણિજ્જાપિ તાદિસી નત્થિ, યા તેસં સમ્પત્તિપટિલાભહેતુ ભવેય્ય. હિરઞ્ઞેન કયાકયન્તિ હિરઞ્ઞેન કયવિક્કયમ્પિ તત્થ તાદિસં નત્થિ, યં તેસં સમ્પત્તિપટિલાભહેતુ ભવેય્ય. ઇતે દિન્નેન યાપેન્તિ, પેતા કાલગતા તહિન્તિ કેવલં પન ઇતો ઞાતીહિ વા મિત્તામચ્ચેહિ વા દિન્નેન યાપેન્તિ, અત્તભાવં પવત્તેન્તિ. પેતાતિ પેત્તિવિસયૂપપન્ના સત્તા. કાલગતાતિ અત્તનો મરણકાલેન ગતા. ‘‘કાલકતા’’તિ વા પાઠો, કતકાલા કતમરણા મરણં સમ્પત્તા. તહિન્તિ તસ્મિં પેત્તિવિસયે.

૨૦-૨૧. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાહિ પકાસેતું ‘‘ઉન્નમે ઉદકં વુટ્ઠ’’ન્તિ ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો – યથા ઉન્નમે થલે ઉન્નતપ્પદેસે મેઘેહિ અભિવુટ્ઠં ઉદકં યથા નિન્નં પવત્તતિ, યો ભૂમિભાગો નિન્નો ઓણતો, તં ઉપગચ્છતિ; એવમેવ ઇતો દિન્નં દાનં પેતાનં ઉપકપ્પતિ, ફલુપ્પત્તિયા વિનિયુજ્જતિ. નિન્નમિવ હિ ઉદકપ્પવત્તિયા ઠાનં પેતલોકો દાનૂપકપ્પનાય. યથાહ – ‘‘ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં, યત્થ ઠિતસ્સ તં દાનં ઉપકપ્પતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૭૭). યથા ચ કન્દરપદરસાખપસાખકુસોબ્ભમહાસોબ્ભે હિ ઓગલિતેન ઉદકેન વારિવહા મહાનજ્જો પૂરા હુત્વા સાગરં પરિપૂરેન્તિ, એવં ઇતો દિન્નદાનં પુબ્બે વુત્તનયેન પેતાનં ઉપકપ્પતીતિ.

૨૨. યસ્મા પેતા ‘‘ઇતો કિઞ્ચિ લભામા’’તિ આસાભિભૂતા ઞાતિઘરં આગન્ત્વાપિ ‘‘ઇદં નામ નો દેથા’’તિ યાચિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા તેસં ઇમાનિ અનુસ્સરણવત્થૂનિ અનુસ્સરન્તો કુલપુત્તો દક્ખિણં દજ્જાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અદાસિ મે’’તિ ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – ઇદં નામ મે ધનં વા ધઞ્ઞં વા અદાસિ, ઇદં નામ મે કિચ્ચં અત્તનાયેવ યોગં આપજ્જન્તો અકાસિ, ‘‘અસુકો મે માતિતો વા પિતિતો વા સમ્બન્ધત્તા ઞાતિ, સિનેહવસેન તાણસમત્થતાય મિત્તો, અસુકો મે સહપંસુકીળકસહાયો સખા’’તિ ચ એતં સબ્બમનુસ્સરન્તો પેતાનં દક્ખિણં દજ્જા દાનં નિય્યાતેય્ય. ‘‘દક્ખિણા દજ્જા’’તિ વા પાઠો, પેતાનં દક્ખિણા દાતબ્બા, તેન ‘‘અદાસિ મે’’તિઆદિના નયેન પુબ્બે કતમનુસ્સરં અનુસ્સરતાતિ વુત્તં હોતિ. કરણત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં.

૨૩-૨૪. યે પન સત્તા ઞાતિમરણેન રુણ્ણસોકાદિપરા એવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ન તેસં અત્થાય કિઞ્ચિ દેન્તિ, તેસં તં રુણ્ણસોકાદિ કેવલં અત્તપરિતાપનમત્તમેવ હોતિ, તં ન પેતાનં કઞ્ચિ અત્થં સાધેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ રુણ્ણં વા’’તિ ગાથં વત્વા પુન મગધરાજેન દિન્નદક્ખિણાય સાત્થકભાવં દસ્સેતું ‘‘અયઞ્ચ ખો’’તિ ગાથમાહ. તેસં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

૨૫. ઇદાનિ યસ્મા ઇમં દક્ખિણં દેન્તેન રઞ્ઞા ઞાતીનં ઞાતીહિ કત્તબ્બકિચ્ચકરણેન ઞાતિધમ્મો નિદસ્સિતો, બહુજનસ્સ પાકટો કતો, નિદસ્સનં પાકટં કતં ‘‘તુમ્હેહિપિ એવમેવ ઞાતીસુ ઞાતિધમ્મો પરિપૂરેતબ્બો’’તિ. તે ચ પેતે દિબ્બસમ્પત્તિં અધિગમેન્તેન પેતાનં પૂજા કતા ઉળારા, બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં અન્નપાનાદીહિ સન્તપ્પેન્તેન ભિક્ખૂનં બલં અનુપ્પદિન્નં, અનુકમ્પાદિગુણપરિવારઞ્ચ ચાગચેતનં નિબ્બત્તેન્તેન અનપ્પકં પુઞ્ઞં પસુતં, તસ્મા ભગવા ઇમેહિ યથાભુચ્ચગુણેહિ રાજાનં સમ્પહંસેન્તો ‘‘સો ઞાતિધમ્મો’’તિ ઓસાનગાથમાહ.

તત્થ ઞાતિધમ્મોતિ ઞાતીહિ ઞાતીનં કત્તબ્બકરણં. ઉળારાતિ ફીતા સમિદ્ધા. બલન્તિ કાયબલં. પસુતન્તિ ઉપચિતં. એત્થ ચ ‘‘સો ઞાતિધમ્મો ચ અયં નિદસ્સિતો’’તિ એતેન ભગવા રાજાનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ. ઞાતિધમ્મદસ્સનઞ્હેત્થ સન્દસ્સનં. ‘‘પેતાન પૂજા ચ કતા ઉળારા’’તિ ઇમિના સમાદપેસિ. ‘‘ઉળારા’’તિ પસંસનઞ્હેત્થ પુનપ્પુનં પૂજાકરણે સમાદપનં. ‘‘બલઞ્ચ ભિક્ખૂનમનુપ્પદિન્ન’’ન્તિ ઇમિના સમુત્તેજેસિ. ભિક્ખૂનં બલાનુપ્પદાનઞ્હેત્થ એવંવિધાનં બલાનુપ્પદાને ઉસ્સાહવડ્ઢનેન સમુત્તેજનં. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિ ઇમિના સમ્પહંસેસિ. પુઞ્ઞપસવનકિત્તનઞ્હેત્થ તસ્સ યથાભુચ્ચગુણસંવણ્ણનભાવેન સમ્પહંસનન્તિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

દેસનાપરિયોસાને ચ પેત્તિવિસયૂપપત્તિઆદીનવસંવણ્ણનેન સંવિગ્ગહદયાનં યોનિસો પદહતં ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. દુતિયદિવસેપિ દેવમનુસ્સાનં ઇદમેવ તિરોકુટ્ટદેસનં દેસેસિ. એવં યાવ સત્ત દિવસા તાદિસોવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

તિરોકુટ્ટપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.