૩. પૂતિમુખપેતવત્થુવણ્ણના

દિબ્બં સુભં ધારેસિ વણ્ણધાતુન્તિ ઇદં સત્થરિ વેળુવને વિહરન્તે કલન્દકનિવાપે અઞ્ઞતરં પૂતિમુખપેતં આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે દ્વે કુલપુત્તા તસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા સીલાચારસમ્પન્ના સલ્લેખવુત્તિનો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકાવાસે સમગ્ગવાસં વસિંસુ. અથ અઞ્ઞતરો પાપજ્ઝાસયો પેસુઞ્ઞાભિરતો ભિક્ખુ તેસં વસનટ્ઠાનં ઉપગઞ્છિ. થેરા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા વસનટ્ઠાનં દત્વા દુતિયદિવસે તં ગહેત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. મનુસ્સા તે દિસ્વા તેસુ થેરેસુ અતિવિય પરમનિપચ્ચકારં કત્વા યાગુભત્તાદીહિ પટિમાનેસું. સો વિહારં પવિસિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સુન્દરો વતાયં ગોચરગામો, મનુસ્સા ચ સદ્ધા પસન્ના, પણીતપણીતં પિણ્ડપાતં દેન્તિ, અયઞ્ચ વિહારો છાયૂદકસમ્પન્નો, સક્કા મે ઇધ સુખેન વસિતું. ઇમેસુ પન ભિક્ખૂસુ ઇધ વસન્તેસુ મય્હં ફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતિ, અન્તેવાસિકવાસો વિય ભવિસ્સતિ. હન્દાહં ઇમે અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિત્વા યથા ન પુન ઇધ વસિસ્સન્તિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ.

અથેકદિવસં મહાથેરે દ્વિન્નમ્પિ ઓવાદં દત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિટ્ઠે પેસુણિકો ભિક્ખુ થોકં કાલં વીતિનામેત્વા મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા થેરેન ‘‘કિં, આવુસો, વિકાલે આગતોસી’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘કથેહિ, આવુસો’’તિ થેરેન અનુઞ્ઞાતો આહ – ‘‘એસો, ભન્તે, તુમ્હાકં સહાયકત્થેરો સમ્મુખા મિત્તો વિય અત્તાનં દસ્સેત્વા પરમ્મુખા સપત્તો વિય ઉપવદતી’’તિ. ‘‘કિં કથેતી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘સુણાથ, ભન્તે, ‘એસો મહાથેરો સઠો માયાવી કુહકો મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેતી’તિ તુમ્હાકં અગુણં કથેતી’’તિ આહ. ‘‘મા, આવુસો, એવં ભણિ, ન સો ભિક્ખુ એવં મં ઉપવદિસ્સતિ, ગિહિકાલતો પટ્ઠાય મમ સભાવં જાનાતિ ‘પેસલો કલ્યાણસીલો’’’તિ. ‘‘સચે, ભન્તે, તુમ્હે અત્તનો વિસુદ્ધચિત્તતાય એવં ચિન્તેથ, તં તુમ્હાકંયેવ અનુચ્છવિકં, મય્હં પન તેન સદ્ધિં વેરં નત્થિ, કસ્મા અહં તેન અવુત્તં ‘વુત્ત’ન્તિ વદામિ. હોતુ, કાલન્તરેન સયમેવ જાનિસ્સથા’’તિ આહ. થેરોપિ પુથુજ્જનભાવદોસેન દ્વેળ્હકચિત્તો ‘‘એવમ્પિ સિયા’’તિ સાસઙ્કહદયો હુત્વા થોકં સિથિલવિસ્સાસો અહોસિ. સો બાલો પઠમં મહાથેરં પરિભિન્દિત્વા ઇતરમ્પિ થેનં વુત્તનયેનેવ પરિભિન્દિ. અથ તે ઉભોપિ થેરા દુતિયદિવસે અઞ્ઞમઞ્ઞં અનાલપિત્વા પત્તચીવરમાદાય ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતમાદાય અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ પરિભુઞ્જિત્વા સામીચિમત્તમ્પિ અકત્વા તં દિવસં તત્થેવ વસિત્વા વિભાતાય ચ રત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનારોચેત્વાવ યથાફાસુકટ્ઠાનં અગમંસુ.

પેસુણિકં પન ભિક્ખું પરિપુણ્ણમનોરથં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં મનુસ્સા દિસ્વા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, થેરા કુહિં ગતા’’તિ? સો આહ – ‘‘સબ્બરત્તિં અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કત્વા મયા ‘મા કલહં કરોથ, સમગ્ગા હોથ, કલહો નામ અનત્થાવહો આયતિદુક્ખુપ્પાદકો અકુસલસંવત્તનિકો, પુરિમકાપિ કલહેન મહતા હિતા પરિભટ્ઠા’તિઆદીનિ વુચ્ચમાનાપિ મમ વચનં અનાદિયિત્વા પક્કન્તા’’તિ. તતો મનુસ્સા ‘‘થેરા તાવ ગચ્છન્તુ, તુમ્હે પન અમ્હાકં અનુકમ્પાય ઇધેવ અનુક્કણ્ઠિત્વા વસથા’’તિ યાચિંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તત્થેવ વસન્તો કતિપાહેન ચિન્તેસિ – ‘‘મયા સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા ભિક્ખૂ આવાસલોભેન પરિભિન્ના, બહું વત મયા પાપકમ્મં પસુત’’ન્તિ બલવવિપ્પટિસારાભિભૂતો સોકવેગેન ગિલાનો હુત્વા નચિરેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ.

ઇતરે દ્વે સહાયકત્થેરા જનપદચારિકં ચરન્તા અઞ્ઞતરસ્મિં આવાસે સમાગન્ત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્મોદિત્વા તેન ભિક્ખુના વુત્તં ભેદવચનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આરોચેત્વા તસ્સ અભૂતભાવં ઞત્વા સમગ્ગા હુત્વા અનુક્કમેન તમેવ આવાસં પચ્ચાગમિંસુ. મનુસ્સા દ્વે થેરે દિસ્વા હટ્ઠતુટ્ઠા સઞ્જાતસોમનસ્સા હુત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિંસુ. થેરા ચ તત્થેવ વસન્તા સપ્પાયઆહારલાભેન સમાહિતચિત્તા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરેનેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ.

પેસુણિકો ભિક્ખુ એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહસ્સ અવિદૂરે પૂતિમુખપેતો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ કાયો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ, મુખતો પન પુળવકા નિક્ખમિત્વા ઇતો ચિતો ચ મુખં ખાદન્તિ, તસ્સ દૂરમ્પિ ઓકાસં ફરિત્વા દુગ્ગન્ધં વાયતિ. અથાયસ્મા નારદો ગિજ્ઝકૂટપબ્બતા ઓરોહન્તો તં દિસ્વા –

૭. ‘‘દિબ્બં સુભં ધારેસિ વણ્ણધાતું, વેહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખે;

મુખઞ્ચ તે કિમયો પૂતિગન્ધં, ખાદન્તિ કિં કમ્મમકાસિ પુબ્બે’’તિ. –

ઇમાય ગાથાય કતકમ્મં પુચ્છિ. તત્થ દિબ્બન્તિ દિવિ ભવં દેવત્તભાવપરિયાપન્નં. ઇધ પન દિબ્બં વિયાતિ દિબ્બં. સુભન્તિ સોભનં, સુન્દરભાવં વા. વણ્ણધાતુન્તિ છવિવણ્ણં. ધારેસીતિ વહસિ. વેહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખેતિ વેહાયસસઞ્ઞિતે અન્તલિક્ખે તિટ્ઠસિ. કેચિ પન ‘‘વિહાયસં તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખે’’તિ પાઠં વત્વા વિહાયસં ઓભાસેન્તો અન્તલિક્ખે તિટ્ઠસીતિ વચનસેસેન અત્થં વદન્તિ. પૂતિગન્ધન્તિ કુણપગન્ધં, દુગ્ગન્ધન્તિ અત્થો. કિં કમ્મમકાસિ પુબ્બેતિ પરમદુગ્ગન્ધં તે મુખં કિમયો ખાદન્તિ, કાયો ચ સુવણ્ણવણ્ણો, કીદિસં નામ કમ્મં એવરૂપસ્સ અત્તભાવસ્સ કારણભૂતં પુબ્બે ત્વં અકાસીતિ પુચ્છિ.

એવં થેરેન સો પેતો અત્તના કતકમ્મં પુટ્ઠો તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો –

૮. ‘‘સમણો અહં પાપોતિદુટ્ઠવાચો, તપસ્સિરૂપો મુખસા અસઞ્ઞતો;

લદ્ધા ચ મે તમસા વણ્ણધાતુ, મુખઞ્ચ મે પેસુણિયેન પૂતી’’તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ સમણો અહં પાપોતિ અહં લામકો સમણો પાપભિક્ખુ અહોસિં. અતિદુટ્ઠવાચોતિ અતિદુટ્ઠવચનો, પરે અતિક્કમિત્વા લઙ્ઘિત્વા વત્તા, પરેસં ગુણપરિધંસકવચનોતિ અત્થો. ‘‘અતિદુક્ખવાચો’’તિ વા પાઠો, અતિવિય ફરુસવચનો મુસાવાદપેસુઞ્ઞાદિવચીદુચ્ચરિતનિરતો. તપસ્સિરૂપોતિ સમણપતિરૂપકો. મુખસાતિ મુખેન. લદ્ધાતિ પટિલદ્ધા. ચ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થો. મેતિ મયા. તપસાતિ બ્રહ્મચરિયેન. પેસુણિયેનાતિ પિસુણવાચાય. પુતીતિ પૂતિગન્ધં.

એવં સો પેતો અત્તના કતકમ્મં આચિક્ખિત્વા ઇદાનિ થેરસ્સ ઓવાદં દેન્તો –

૯. ‘‘તયિદં તયા નારદ સામં દિટ્ઠં,

અનુકમ્પકા યે કુસલા વદેય્યું;

મા પેસુણં મા ચ મુસા અભાણિ,

યક્ખો તુવં હોહિસિ કામકામી’’તિ. –

ઓસાનગાથમાહ. તત્થ તયિદન્તિ તં ઇદં મમ રૂપં. અનુકમ્પકા યે કુસલા વદેય્યુન્તિ યે અનુકમ્પનસીલા કારુણિકા પરહિતપટિપત્તિયં કુસલા નિપુણા બુદ્ધાદયો યં વદેય્યું, તદેવ વદામીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં ઓવાદં દસ્સેન્તો ‘‘મા પેસુણં મા ચ મુસા અભાણિ, યક્ખો તુવં હોહિસિ કામકામી’’તિ આહ. તસ્સત્થો – પેસુણં પિસુણવચનં મુસા ચ મા અભાણિ મા કથેહિ. યદિ હિ ત્વં મુસાવાદં પિસુણવાચઞ્ચ પહાય વાચાય સઞ્ઞતો ભવેય્યાસિ, યક્ખો વા દેવો વા દેવઞ્ઞતરો વા ત્વં ભવિસ્સસિ, કામં કામિતબ્બં ઉળારં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભિત્વા તત્થ કામનસીલો યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનં પરિચરણેન અભિરમણસીલોતિ.

તં સુત્વા થેરો તતો રાજગહં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સત્થુ તમત્થં આરોચેસિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ધમ્મં દેસેસિ. સા દેસના સમ્પત્તપરિસાય સાત્થિકા અહોસીતિ.

પૂતિમુખપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.