૧૨. ઉરગપેતવત્થુવણ્ણના

ઉરગોવ તચં જિણ્ણન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરસ્સ ઉપાસકસ્સ પુત્તો કાલમકાસિ. સો પુત્તમરણહેતુ પરિદેવસોકસમાપન્નો બહિ નિક્ખમિત્વા કિઞ્ચિ કમ્મં કાતું અસક્કોન્તો ગેહેયેવ અટ્ઠાસિ. અથ સત્થા પચ્ચૂસવેલાયં મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો તં ઉપાસકં દિસ્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા દ્વારે અટ્ઠાસિ. ઉપાસકો ચ સત્થુ આગતભાવં સુત્વા સીઘં ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા હત્થતો પત્તં ગહેત્વા ગેહં પવેસેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. ઉપાસકોપિ ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તં ભગવા ‘‘કિં, ઉપાસક, સોકપરેતો વિય દિસ્સતી’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભગવા, પિયો મે પુત્તો કાલકતો, તેનાહં સોચામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા સોકવિનોદનં કરોન્તો ઉરગજાતકં (જા. ૧.૫.૧૯ આદયો) કથેસિ.

અતીતે કિર કાસિરટ્ઠે બારાણસિયં ધમ્મપાલં નામ બ્રાહ્મણકુલં અહોસિ. તત્થ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણી પુત્તો ધીતા સુણિસા દાસીતિ ઇમે સબ્બેપિ મરણાનુસ્સતિભાવનાભિરતા અહેસું. તેસુ યો ગેહતો નિક્ખમતિ, સો સેસજને ઓવદિત્વા નિરપેક્ખોવ નિક્ખમતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણો પુત્તેન સદ્ધિં ઘરતો નિક્ખમિત્વા ખેત્તં ગન્ત્વા કસતિ. પુત્તો સુક્ખતિણપણ્ણકટ્ઠાનિ આલિમ્પેતિ. તત્થેકો કણ્હસપ્પો ડાહભયેન રુક્ખસુસિરતો નિક્ખમિત્વા ઇમં બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તં ડંસિ. સો વિસવેગેન મુચ્છિતો તત્થેવ પરિપતિત્વા કાલકતો, સક્કો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ. બ્રાહ્મણો પુત્તં મતં દિસ્વા કમ્મન્તસમીપેન ગચ્છન્તં એકં પુરિસં એવમાહ – ‘‘સમ્મ, મમ ઘરં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં એવં વદેહિ ‘ન્હાયિત્વા સુદ્ધવત્થનિવત્થા એકસ્સ ભત્તં માલાગન્ધાદીનિ ચ ગહેત્વા તુરિતં આગચ્છતૂ’તિ’’. સો તત્થ ગન્ત્વા તથા આરોચેસિ, ગેહજનોપિ તથા અકાસિ. બ્રાહ્મણો ન્હત્વા ભુઞ્જિત્વા વિલિમ્પિત્વા પરિજનપરિવુતો પુત્તસ્સ સરીરં ચિતકં આરોપેત્વા અગ્ગિં દત્વા દારુક્ખન્ધં ડહન્તો વિય નિસ્સોકો નિસ્સન્તાપો અનિચ્ચસઞ્ઞં મનસિ કરોન્તો અટ્ઠાસિ.

અથ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો સક્કો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સો ચ અમ્હાકં બોધિસત્તો અહોસિ. સો અત્તનો પુરિમજાતિં કતપુઞ્ઞઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા પિતરં ઞાતકે ચ અનુકમ્પમાનો બ્રાહ્મણવેસેન તત્થ આગન્ત્વા ઞાતકે અસોચન્તે દિસ્વા ‘‘અમ્ભો, મિગં ઝાપેથ, અમ્હાકં મંસં દેથ, છાતોમ્હી’’તિ આહ. ‘‘ન મિગો, મનુસ્સો બ્રાહ્મણા’’તિ આહ. ‘‘કિં તુમ્હાકં પચ્ચત્થિકો એસો’’તિ? ‘‘ન પચ્ચત્થિકો, ઉરે જાતો ઓરસો મહાગુણવન્તો તરુણપુત્તો’’તિ આહ. ‘‘કિમત્થં તુમ્હે તથારૂપે ગુણવતિ તરુણપુત્તે મતે ન સોચથા’’તિ? તં સુત્વા બ્રાહ્મણો અસોચનકારણં કથેન્તો –

૮૫. ‘‘ઉરગોવ તચં જિણ્ણં, હિત્વા ગચ્છતિ સં તનું;

એવં સરીરે નિબ્ભોગે, પેતે કાલકતે સતિ.

૮૬. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન રોદામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. –

દ્વે ગાથા અભાસિ.

૮૫-૮૬. તત્થ ઉરગોતિ ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો. સપ્પસ્સેતં અધિવચનં. તચં જિણ્ણન્તિ જજ્જરભાવેન જિણ્ણં પુરાણં અત્તનો તચં નિમ્મોકં. હિત્વા ગચ્છતિ સં તનુન્તિ યથા ઉરગો અત્તનો જિણ્ણતચં રુક્ખન્તરે વા કટ્ઠન્તરે વા મૂલન્તરે વા પાસાણન્તરે વા કઞ્ચુકં ઓમુઞ્ચન્તો વિય સરીરતો ઓમુઞ્ચિત્વા પહાય છડ્ડેત્વા યથાકામં ગચ્છતિ, એવમેવ સંસારે પરિબ્ભમન્તો સત્તો પોરાણસ્સ કમ્મસ્સ પરિક્ખીણત્તા જજ્જરીભૂતં સં તનું અત્તનો સરીરં હિત્વા ગચ્છતિ, યથાકમ્મં ગચ્છતિ, પુનબ્ભવવસેન ઉપપજ્જતીતિ અત્થો. એવન્તિ ડય્હમાનં પુત્તસ્સ સરીરં દસ્સેન્તો આહ. સરીરે નિબ્ભોગેતિ અસ્સ વિય અઞ્ઞેસમ્પિ કાયે એવં ભોગવિરહિતે નિરત્થકે જાતે. પેતેતિ આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણતો અપગતે. કાલકતે સતીતિ મતે જાતે. તસ્માતિ યસ્મા ડય્હમાનો કાયો અપેતવિઞ્ઞાણત્તા ડાહદુક્ખં વિય ઞાતીનં રુદિતં પરિદેવિતમ્પિ ન જાનાતિ, તસ્મા એતં મમ પુત્તં નિમિત્તં કત્વા ન રોદામિ. ગતો સો તસ્સ યા ગતીતિ યદિ મતસત્તા ન ઉચ્છિજ્જન્તિ, મતસ્સ પન કતોકાસસ્સ કમ્મસ્સ વસેન યા ગતિ પાટિકઙ્ખા, તં ચુતિઅનન્તરમેવ ગતો, સો ન પુરિમઞાતીનં રુદિતં પરિદેવિતં વા પચ્ચાસીસતિ, નાપિ યેભુય્યેન પુરિમઞાતીનં રુદિતેન કાચિ અત્થસિદ્ધીતિ અધિપ્પાયો.

એવં બ્રાહ્મણેન અત્તનો અસોચનકારણે કથિતે પરિયાયમનસિકારકોસલ્લે પકાસિતે બ્રાહ્મણરૂપો સક્કો બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો મતો કિં હોતી’’તિ? ‘‘દસ માસે કુચ્છિના પરિહરિત્વા થઞ્ઞં પાયેત્વા હત્થપાદે સણ્ઠપેત્વા સંવડ્ઢિતો પુત્તો મે, સામી’’તિ. ‘‘યદિ એવં પિતા તાવ પુરિસભાવેન મા રોદતુ, માતુ નામ હદયં મુદુકં, ત્વં કસ્મા ન રોદસી’’તિ? તં સુત્વા સા અરોદનકારણં કથેન્તી –

૮૭. ‘‘અનબ્ભિતો તતો આગા, નાનુઞ્ઞાતો ઇતો ગતો;

યથાગતો તથા ગતો, તત્થ કા પરિદેવના.

૮૮. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન રોદામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. –

ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ અનબ્ભિતોતિ અનવ્હાતો, ‘‘એહિ મય્હં પુત્તભાવં ઉપગચ્છા’’તિ એવં અપક્કોસિતો. તતોતિ યત્થ પુબ્બે ઠિતો, તતો પરલોકતો. આગાતિ આગઞ્છિ. નાનુઞ્ઞાતોતિ અનનુમતો, ‘‘ગચ્છ, તાત, પરલોક’’ન્તિ એવં અમ્હેહિ અવિસ્સટ્ઠો. ઇતોતિ ઇધલોકતો. ગતોતિ અપગતો. યથાગતોતિ યેનાકારેન આગતો, અમ્હેહિ અનબ્ભિતો એવ આગતોતિ અત્થો. તથા ગતોતિ તેનેવાકારેન ગતો. યથા સકેનેવ કમ્મુના આગતો, તથા સકેનેવ કમ્મુના ગતોતિ. એતેન કમ્મસ્સકતં દસ્સેતિ. તત્થ કા પરિદેવનાતિ એવં અવસવત્તિકે સંસારપવત્તે મરણં પટિચ્ચ કા નામ પરિદેવના, અયુત્તા સા પઞ્ઞવતા અકરણીયાતિ દસ્સેતિ.

એવં બ્રાહ્મણિયા વચનં સુત્વા તસ્સ ભગિનિં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘ભાતા મે, સામી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ભગિનિયો નામ ભાતૂસુ સિનેહા, ત્વં કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સાપિ અરોદનકારણં કથેન્તી –

૮૯. ‘‘સચે રોદે કિસ્સ અસ્સં, તત્થ મે કિં ફલં સિયા;

ઞાતિમિત્તસુહજ્જાનં, ભિય્યો નો અરતી સિયા.

૯૦. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન રોદામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. –

ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ સચે રોદે કિસા અસ્સન્તિ યદિ અહં રોદેય્યં, કિસા પરિસુક્ખસરીરા ભવેય્યં. તત્થ મે કિં ફલં સિયાતિ તસ્મિં મય્હં ભાતુ મરણનિમિત્તે રોદને કિં નામ ફલં, કો આનિસંસો ભવેય્ય? ન તેન મય્હં ભાતિકો આગચ્છેય્ય, નાપિ સો તેન સુગતિં ગચ્છેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ઞાતિમિત્તસુહજ્જાનં, ભિય્યો નો અરતી સિયાતિ અમ્હાકં ઞાતીનં મિત્તાનં સુહદયાનઞ્ચ મમ સોચનેન ભાતુમરણદુક્ખતો ભિય્યોપિ અરતિ દુક્ખમેવ સિયાતિ.

એવં ભગિનિયા વચનં સુત્વા તસ્સ ભરિયં પુચ્છિ – ‘‘તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘ભત્તા મે, સામી’’તિ. ‘‘ભદ્દે, ઇત્થિયો નામ ભત્તરિ સિનેહા હોન્તિ, તસ્મિઞ્ચ મતે વિધવા અનાથા હોન્તિ, કસ્મા ત્વં ન રોદસી’’તિ? સાપિ અત્તનો અરોદનકારણં કથેન્તી –

૯૧. ‘‘યથાપિ દારકો ચન્દં, ગચ્છન્તમનુરોદતિ;

એવંસમ્પદમેવેતં, યો પેતમનુસોચતિ.

૯૨. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન રોદામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

તત્થ દારકોતિ બાલદારકો. ચન્દન્તિ ચન્દમણ્ડલં. ગચ્છન્તન્તિ નભં અબ્ભુસ્સુક્કમાનં. અનુરોદતીતિ ‘‘મય્હં રથચક્કં ગહેત્વા દેહી’’તિ અનુરોદતિ. એવંસમ્પદમેવેતન્તિ યો પેતં મતં અનુસોચતિ, તસ્સેતં અનુસોચનં એવંસમ્પદં એવરૂપં, આકાસેન ગચ્છન્તસ્સ ચન્દસ્સ ગહેતુકામતાસદિસં અલબ્ભનેય્યવત્થુસ્મિં ઇચ્છાભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

એવં તસ્સ ભરિયાય વચનં સુત્વા દાસિં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, તુય્હં સો કિં હોતી’’તિ? ‘‘અય્યો મે, સામી’’તિ. ‘‘યદિ એવં તેન ત્વં પોથેત્વા વેય્યાવચ્ચં કારિતા ભવિસ્સસિ, તસ્મા મઞ્ઞે ‘સુમુત્તાહં તેના’તિ ન રોદસી’’તિ? ‘‘સામિ, મા મં એવં અવચ, ન ચેતં અનુચ્છવિકં, અતિવિય ખન્તિમેત્તાનુદ્દયાસમ્પન્નો યુત્તવાદી મય્હં અય્યપુત્તો ઉરે સંવડ્ઢપુત્તો વિય અહોસી’’તિ. અથ ‘‘કસ્મા ન રોદસી’’તિ? સાપિ અત્તનો અરોદનકારણં કથેન્તી –

૯૩. ‘‘યથાપિ બ્રહ્મે ઉદકુમ્ભો, ભિન્નો અપ્પટિસન્ધિયો;

એવંસમ્પદમેવેતં, યો પેતમનુસોચતિ.

૯૪. ‘‘ડય્હમાનો ન જાનાતિ, ઞાતીનં પરિદેવિતં;

તસ્મા એતં ન રોદામિ, ગતો સો તસ્સ યા ગતી’’તિ. –

ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ યથાપિ બ્રહ્મે ઉદકુબ્ભો, ભિન્નો અપ્પટિસન્ધિયોતિ બ્રાહ્મણ સેય્યથાપિ ઉદકઘટો મુગ્ગરપ્પહારાદિના ભિન્નો અપ્પટિસન્ધિયો પુન પાકતિકો ન હોતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

સક્કો તેસં કથં સુત્વા પસન્નમાનસો ‘‘સમ્મદેવ તુમ્હેહિ મરણસ્સતિ ભાવિતા, ઇતો પટ્ઠાય ન તુમ્હેહિ કસિઆદિકરણકિચ્ચં અત્થી’’તિ તેસં ગેહં સત્તરતનભરિતં કત્વા ‘‘અપ્પમત્તા દાનં દેથ, સીલં રક્ખથ, ઉપોસથકમ્મં કરોથા’’તિ ઓવદિત્વા અત્તાનઞ્ચ તેસં નિવેદેત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. તેપિ બ્રાહ્મણાદયો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે ઉપ્પજ્જિંસુ.

સત્થા ઇમં જાતકં આહરિત્વા તસ્સ ઉપાસકસ્સ સોકસલ્લં સમુદ્ધરિત્વા ઉપરિ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

ઉરગપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય પેતવત્થુસ્મિં

દ્વાદસવત્થુપટિમણ્ડિતસ્સ

પઠમસ્સ ઉરગવગ્ગસ્સ અત્થસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.