૧૧. નાગપેતવત્થુવણ્ણના

પુરતોવ સેતેન પલેતિ હત્થિનાતિ ઇદં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે દ્વે બ્રાહ્મણપેતે આરમ્ભ વુત્તં. આયસ્મા કિર સંકિચ્ચો સત્તવસ્સિકો ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પત્વા સામણેરભૂમિયં ઠિતો તિંસમત્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં અરઞ્ઞાયતને વસન્તો તેસં ભિક્ખૂનં પઞ્ચન્નં ચોરસતાનં હત્થતો આગતં મરણમ્પિ બાહિત્વા તે ચ ચોરે દમેત્વા પબ્બાજેત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથાયસ્મા સંકિચ્ચો પરિપુણ્ણવસ્સો લદ્ધૂપસમ્પદો તેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં બારાણસિં ગન્ત્વા ઇસિપતને વિહાસિ. મનુસ્સા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પસન્નમાનસા વીથિપટિપાટિયા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા આગન્તુકદાનં અદંસુ. તત્થ અઞ્ઞતરો ઉપાસકો મનુસ્સે નિચ્ચભત્તે સમાદપેસિ, તે યથાબલં નિચ્ચભત્તં પટ્ઠપેસું.

તેન ચ સમયેન બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દ્વે પુત્તા એકા ચ ધીતા અહેસું. તેસુ જેટ્ઠપુત્તો તસ્સ ઉપાસકસ્સ મિત્તો અહોસિ. સો તં ગહેત્વા આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. આયસ્મા સંકિચ્ચો તસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. સો મુદુચિત્તો અહોસિ. અથ નં સો ઉપાસકો આહ – ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો નિચ્ચભત્તં દેહી’’તિ. ‘‘અનાચિણ્ણં અમ્હાકં બ્રાહ્મણાનં સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં નિચ્ચભત્તદાનં, તસ્મા નાહં દસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં મય્હમ્પિ ભત્તં ન દસ્સસી’’તિ? ‘‘કથં ન દસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘યદિ એવં યં મય્હં દેસિ, તં એકસ્સ ભિક્ખુસ્સ દેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા દુતિયદિવસે પાતોવ વિહારં ગન્ત્વા એકં ભિક્ખું આનેત્વા ભોજેસિ.

એવં ગચ્છન્તે કાલે ભિક્ખૂનં પટિપત્તિં દિસ્વા ધમ્મઞ્ચ સુણિત્વા તસ્સ કનિટ્ઠભાતા ચ ભગિની ચ સાસને અભિપ્પસન્ના પુઞ્ઞકમ્મરતા ચ અહેસું. એવં તે તયો જના યથાવિભવં દાનાનિ દેન્તા સમણબ્રાહ્મણે સક્કરિંસુ ગરું કરિંસુ માનેસું પૂજેસું. માતાપિતરો પન નેસં અસ્સદ્ધા અપ્પસન્ના સમણબ્રાહ્મણેસુ અગારવા પુઞ્ઞકિરિયાય અનાદરા અચ્છન્દિકા અહેસું. તેસં ધીતરં દારિકં માતુલપુત્તસ્સત્થાય ઞાતકા વારેસું. સો ચ આયસ્મતો સંકિચ્ચસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સંવેગજાતો પબ્બજિત્વા નિચ્ચં અત્તનો માતુ-ગેહં ભુઞ્જિતું ગચ્છતિ. તં માતા અત્તનો ભાતુ-ધીતાય દારિકાય પલોભેતિ. તેન સો ઉક્કણ્ઠિતો હુત્વા ઉપજ્ઝાયં ઉપસઙ્ગમિત્વા આહ – ‘‘ઉપ્પબ્બજિસ્સામહં, ભન્તે, અનુજાનાથ મ’’ન્તિ. ઉપજ્ઝાયો તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા આહ – ‘‘સામણેર, માસમત્તં આગમેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા માસે અતિક્કન્તે તથેવ આરોચેસિ. ઉપજ્ઝાયો પુન ‘‘અડ્ઢમાસં આગમેહી’’તિ આહ. અડ્ઢમાસે અતિક્કન્તે તથેવ વુત્તે પુન ‘‘સત્તાહં આગમેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. અથ તસ્મિં અન્તોસત્તાહે સામણેરસ્સ માતુલાનિયા ગેહં વિનટ્ઠચ્છદનં જિણ્ણં દુબ્બલકુટ્ટં વાતવસ્સાભિહતં પરિપતિ. તત્થ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણી દ્વે પુત્તા ઘીતા ચ ગેહેન અજ્ઝોત્થટા કાલમકંસુ. તેસુ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણી ચ પેતયોનિયં નિબ્બત્તિંસુ, દ્વે પુત્તા ધીતા ચ ભુમ્મદેવેસુ. તેસુ જેટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થિયાનં નિબ્બત્તિ, કનિટ્ઠસ્સ અસ્સતરીરથો, ધીતાય સુવણ્ણસિવિકા. બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ મહન્તે મહન્તે અયોમુગ્ગરે ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આકોટેન્તિ, અભિહતટ્ઠાનેસુ મહન્તા મહન્તા ઘટપ્પમાણા ગણ્ડા ઉટ્ઠહિત્વા મુહુત્તેનેવ પચિત્વા પરિભેદપ્પત્તા હોન્તિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગણ્ડે ફાલેત્વા કોધાભિભૂતા નિક્કરુણા ફરુસવચનેહિ તજ્જેન્તા પુબ્બલોહિતં પિવન્તિ, ન ચ તિત્તિં પટિલભન્તિ.

અથ સામણેરો ઉક્કણ્ઠાભિભૂતો ઉપજ્ઝાયં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મયા પટિઞ્ઞાતદિવસા વીતિવત્તા, ગેહં ગમિસ્સામિ, અનુજાનાથ મ’’ન્તિ. અથ નં ઉપજ્ઝાયો ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે કાલપક્ખચાતુદ્દસિયા પવત્તમાનાય એહી’’તિ વત્વા ઇસિપતનવિહારસ્સ પિટ્ઠિપસ્સેન થોકં ગન્ત્વા અટ્ઠાસિ. તેન ચ સમયેન તે દ્વે દેવપુત્તા સદ્ધિં ભગિનિયા તેનેવ મગ્ગેન યક્ખસમાગમં સમ્ભાવેતું ગચ્છન્તિ, તેસં પન માતાપિતરો મુગ્ગરહત્થા ફરુસવાચા કાળરૂપા આકુલાકુલલૂખપતિતકેસભારા અગ્ગિદડ્ઢતાલક્ખન્ધસદિસા વિગલિતપુબ્બલોહિતા વલિતગત્તા અતિવિય જેગુચ્છબીભચ્છદસ્સના તે અનુબન્ધન્તિ.

અથાયસ્મા સંકિચ્ચો યથા સો સામણેરો તે સબ્બે ગચ્છન્તે પસ્સતિ, તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા સામણેરં આહ – ‘‘પસ્સસિ ત્વં, સામણેર, ઇમે ગચ્છન્તે’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, પસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ઇમેહિ કતકમ્મં પટિપુચ્છા’’તિ. સો હત્થિયાનાદીહિ ગચ્છન્તે અનુક્કમેન પટિપુચ્છિ. તે આહંસુ – ‘‘યે પચ્છતો પેતા આગચ્છન્તિ, તે પટિપુચ્છા’’તિ. સામણેરો તે પેતે ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

૭૩. ‘‘પુરતોવ સેતેન પલેતિ હત્થિના, મજ્ઝે પન અસ્સતરીરથેન;

પચ્છા ચ કઞ્ઞા સિવિકાય નીયતિ, ઓભાસયન્તી દસ સબ્બસો દિસા.

૭૪. ‘‘તુમ્હે પન મુગ્ગરહત્થપાણિનો, રુદંમુખા છિન્નપભિન્નગત્તા;

મનુસ્સભૂતા કિમકત્થ પાપં, યેનઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પિવાથ લોહિત’’ન્તિ.

તત્થ પુરતોતિ સબ્બપઠમં. સેતેનાતિ પણ્ડરેન. પલેતીતિ ગચ્છતિ. મજ્ઝે પનાતિ હત્થિં આરુળ્હસ્સ સિવિકં આરુળ્હાય ચ અન્તરે. અસ્સતરીરથેનાતિ અસ્સતરીયુત્તેન રથેન પલેતીતિ યોજના. નીયતીતિ વહીયતિ. ઓભાસયન્તી દસ સબ્બસો દિસાતિ સબ્બતો સમન્તતો સબ્બા દસ દિસા અત્તનો સરીરપ્પભાહિ વત્થાભરણાદિપ્પભાહિ ચ વિજ્જોતયમાના. મુગ્ગરહત્થપાણિનોતિ મુગ્ગરા હત્થસઙ્ખાતેસુ પાણીસુ યેસં તે મુગ્ગરહત્થપાણિનો, ભૂમિસણ્હકરણીયાદીસુ પાણિવોહારસ્સ લબ્ભમાનત્તા હત્થસદ્દેન પાણિ એવ વિસેસિતો. છિન્નપભિન્નગત્તાતિ મુગ્ગરપ્પહારેન તત્થ તત્થ છિન્નપભિન્નસરીરા. પિવાથાતિ પિવથ.

એવં સામણેરેન પુટ્ઠા તે પેતા સબ્બં તં

પવત્તિં ચતૂહિ ગાથાહિ પચ્ચભાસિંસુ –

૭૫. ‘‘પુરતોવ યો ગચ્છતિ કુઞ્જરેન, સેતેન નાગેન ચતુક્કમેન;

અમ્હાક પુત્તો અહુ જેટ્ઠકો સો, દાનાનિ દત્વાન સુખી પમોદતિ.

૭૬. ‘‘યો યો મજ્ઝે અસ્સતરીરથેન, ચતુબ્ભિ યુત્તેન સુવગ્ગિતેન;

અમ્હાક પુત્તો અહુ મજ્ઝિમો સો, અમચ્છરી દાનપતી વિરોચતિ.

૭૭. ‘‘યા સા ચ પચ્છા સિવિકાય નીયતિ, નારી સપઞ્ઞા મિગમન્દલોચના;

અમ્હાક ધીતા અહુ સા કનિટ્ઠિકા, ભાગડ્ઢભાગેન સુખી પમોદતિ.

૭૮. ‘‘એતે ચ દાનાનિ અદંસુ પુબ્બે, પસન્નચિત્તા સમણબ્રાહ્મણાનં;

મયં પન મચ્છરીનો અહુમ્હ, પરિભાસકા સમણબ્રાહ્મણાનં;

એતે ચ દત્વા પરિચારયન્તિ, મયઞ્ચ સુસ્સામ નળોવ છિન્નો’’તિ.

૭૫. તત્થ પુરતોવ યો ગચ્છતીતિ ઇમેસં ગચ્છન્તાનં યો પુરતો ગચ્છતિ. ‘‘યોસો પુરતો ગચ્છતી’’તિ વા પાઠો, તસ્સ યો એસો પુરતો ગચ્છતીતિ અત્થો. કુઞ્જરેનાતિ કું પથવિં જીરયતિ, કુઞ્જેસુ વા રમતિ ચરતીતિ ‘‘કુઞ્જરો’’તિ લદ્ધનામેન હત્થિના. નાગેનાતિ, નાસ્સ અગમનીયં અનભિભવનીયં અત્થીતિ નાગા, તેન નાગેન. ચતુક્કમેનાતિ ચતુપ્પદેન. જેટ્ઠકોતિ પુબ્બજો.

૭૬-૭૭. ચતુબ્ભીતિ ચતૂહિ અસ્સતરીહિ. સુવગ્ગિતેનાતિ સુન્દરગમનેન ચાતુરગમનેન. મિગમન્દલોચનાતિ મિગી વિય મન્દક્ખિકા. ભાગડ્ઢભાગેનાતિ ભાગસ્સ અડ્ઢભાગેન, અત્તના લદ્ધકોટ્ઠાસતો અડ્ઢભાગદાનેન હેતુભૂતેન. સુખીતિ સુખિની. લિઙ્ગવિપલ્લાસેન હેતં વુત્તં.

૭૮. પરિભાસકાતિ અક્કોસકા. પરિચારયન્તીતિ દિબ્બેસુ કામગુણેસુ અત્તનો ઇન્દ્રિયાનિ ઇતો ચિતો ચ યથાસુખં ચારેન્તિ, પરિજનેહિ વા અત્તનો પુઞ્ઞાનુભાવનિસ્સન્દેન પરિચરિયં કારેન્તિ. મયઞ્ચ સુસ્સામ નળોવ છિન્નોતિ મયં પન છિન્નો આતપે ખિત્તો નળો વિય સુસ્સામ, ખુપ્પિપાસાહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દણ્ડાભિઘાતેહિ ચ સુક્ખા વિસુક્ખા ભવામાતિ.

એવં અત્તનો પાપં સમ્પવેદેત્વા ‘‘મયં તુય્હં માતુલમાતુલાનિયો’’તિ આચિક્ખિંસુ. તં સુત્વા સામણેરો સઞ્જાતસંવેગો ‘‘એવરૂપાનં કિબ્બિસકારીનં કથં નુ ખો ભોજનાનિ સિજ્ઝન્તી’’તિ પુચ્છન્તો –

૭૯. ‘‘કિં તુમ્હાકં ભોજનં કિં સયાનં, કથઞ્ચ યાપેથ સુપાપધમ્મિનો;

પહૂતભોગેસુ અનપ્પકેસુ, સુખં વિરાધાય દુક્ખજ્જ પત્તા’’તિ. –

ઇમં ગાથમાહ. તત્થ કિં તુમ્હાકં ભોજનન્તિ કીદિસં તુમ્હાકં ભોજનં? કિં સયાનન્તિ કીદિસં સયનં? ‘‘કિં સયાના’’તિ કેચિ પઠન્તિ, કીદિસા સયના, કીદિસે સયને સયથાતિ અત્થો. કથઞ્ચ યાપેથાતિ કેન પકારેન યાપેથ, ‘‘કથં વો યાપેથા’’તિપિ પાઠો, કથં તુમ્હે યાપેથાતિ અત્થો. સુપાપધમ્મિનોતિ સુટ્ઠુ અતિવિય પાપધમ્મા. પહૂતભોગેસૂતિ અપરિયન્તેસુ ઉળારેસુ ભોગેસુ સન્તેસુ. અનપ્પકેસૂતિ ન અપ્પકેસુ બહૂસુ. સુખં વિરાધાયાતિ સુખહેતુનો પુઞ્ઞસ્સ અકરણેન સુખં વિરજ્ઝિત્વા વિરાધેત્વા. ‘‘સુખસ્સ વિરાધેના’’તિ કેચિ પઠન્તિ. દુક્ખજ્જ પત્તાતિ અજ્જ ઇદાનિ ઇદં પેતયોનિપરિયાપન્નં દુક્ખં અનુપ્પત્તાતિ.

એવં સામણેરેન પુટ્ઠા પેતા તેન પુચ્છિતમત્થં વિસ્સજ્જેન્તા –

૮૦. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં વધિત્વાન, પિવામ પુબ્બલોહિતં;

બહું વિત્વા ન ધાતા હોમ, નચ્છાદિમ્હસે મયં.

૮૧. ‘‘ઇચ્ચેવ મચ્ચા પરિદેવયન્તિ, અદાયકા પેચ્ચ યમસ્સ ઠાયિનો;

યે તે વિદિચ્ચ અધિગમ્મ ભોગે, ન ભુઞ્જરે નાપિ કરોન્તિ પુઞ્ઞં.

૮૨. ‘‘તે ખુપ્પિપાસૂપગતા પરત્થ, પચ્છા ચિરં ઝાયરે ડય્હમાના;

કમ્માનિ કત્વાન દુખુદ્રાનિ, અનુભોન્તિ દુક્ખં કટુકપ્ફલાનિ.

૮૩. ‘‘ઇત્તરઞ્હિ ધનં ધઞ્ઞં, ઇત્તરં ઇધ જીવિતં;

ઇત્તરં ઇત્તરતો ઞત્વા, દીપં કયિરાથ પણ્ડિતો.

૮૪. ‘‘યે તે એવં પજાનન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

તે દાને નપ્પમજ્જન્તિ, સુત્વા અરહતં વચો’’તિ. –

પઞ્ચ ગાથા અભાસિંસુ.

૮૦-૮૧. તત્થ ન ધાતા હોમાતિ ધાતા સુહિતા તિત્તા ન હોમ. નચ્છાદિમ્હસેતિ ન રુચ્ચામ, ન રુચિં ઉપ્પાદેમ, ન તં મયં અત્તનો રુચિયા પિવિસ્સામાતિ અત્થો. ઇચ્ચેવાતિ એવમેવ. મચ્ચા પરિદેવયન્તીતિ મયં વિય અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા કતકિબ્બિસા પરિદેવન્તિ કન્દન્તિ. અદાયકાતિ અદાનસીલા મચ્છરિનો. યમસ્સ ઠાયિનોતિ યમલોકસઞ્ઞિતે યમસ્સ ઠાને પેત્તિવિસયે ઠાનસીલા. યે તે વિદિચ્ચ અધિગમ્મભોગેતિ યે તે સમ્પતિ આયતિઞ્ચ સુખવિસેસવિધાયકે ભોગે વિન્દિત્વા પટિલભિત્વા. ન ભુઞ્જરે નાપિ કરોન્તિ પુઞ્ઞન્તિ અમ્હે વિય સયમ્પિ ન ભુઞ્જન્તિ, પરેસં દેન્તા દાનમયં પુઞ્ઞમ્પિ ન કરોન્તિ.

૮૨. તે ખુપ્પિપાસૂપગતા પરત્થાતિ તે સત્તા પરત્થ પરલોકે પેત્તિવિસયે જિઘચ્છાપિપાસાભિભૂતા હુત્વા. ચિરં ઝાયરે ડય્હમાનાતિ ખુદાદિહેતુકેન દુક્ખગ્ગિના ‘‘અકતં વત અમ્હેહિ કુસલં, કતં પાપ’’ન્તિઆદિના વત્તમાનેન વિપ્પટિસારગ્ગિના પરિડય્હમાના ઝાયન્તિ, અનુત્થુનન્તીતિ અત્થો. દુખુદ્રાનીતિ દુક્ખવિપાકાનિ. અનુભોન્તિ દુક્ખં કટુકપ્ફલાનીતિ અનિટ્ઠફલાનિ પાપકમ્માનિ કત્વા ચિરકાલં દુક્ખં આપાયિકદુક્ખં અનુભવન્તિ.

૮૩-૮૪. ઇત્તરન્તિ ન ચિરકાલટ્ઠાયી, અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં. ઇત્તરં ઇધ જીવિતન્તિ ઇધ મનુસ્સલોકે સત્તાનં જીવિતમ્પિ ઇત્તરં પરિત્તં અપ્પકં. તેનાહ ભગવા – ‘‘યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૧; સં. નિ. ૧.૧૪૫; અ. નિ. ૭.૭૪). ઇત્તરં ઇત્તરતો ઞત્વાતિ ધનધઞ્ઞાદિઉપકરણં મનુસ્સાનં જીવિતઞ્ચ ઇત્તરં પરિત્તં ખણિકં ન ચિરસ્સન્તિ પઞ્ઞાય ઉપપરિક્ખિત્વા. દીપં કયિરાથ પણ્ડિતોતિ સપઞ્ઞો પુરિસો દીપં અત્તનો પતિટ્ઠં પરલોકે હિતસુખાધિટ્ઠાનં કરેય્ય. યે તે એવં પજાનન્તીતિ યે તે મનુસ્સા મનુસ્સાનં ભોગાનં જીવિતસ્સ ચ ઇત્તરભાવં યાથાવતો જાનન્તિ, તે દાને સબ્બકાલં નપ્પમજ્જન્તિ. સુત્વા અરહતં વચોતિ અરહતં બુદ્ધાદીનં અરિયાનં વચનં સુત્વા, સુતત્તાતિ અત્થો. સેસં પાકટમેવ.

એવં તે પેતા સામણેરેન પુટ્ઠા તમત્થં આચિક્ખિત્વા ‘‘મયં તુય્હં માતુલમાતુલાનિયો’’તિ પવેદેસું. તં સુત્વા સામણેરો સઞ્જાતસંવેગો ઉક્કણ્ઠં પટિવિનોદેત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા એવમાહ – ‘‘યં, ભન્તે, અનુકમ્પકેન કરણીયં અનુકમ્પં ઉપાદાય, તં મે તુમ્હેહિ કતં, મહતા વતમ્હિ અનત્થપાતતો રક્ખિતો, ન દાનિ મે ઘરાવાસેન અત્થો, અભિરમિસ્સામિ બ્રહ્મચરિયવાસે’’તિ. અથાયસ્મા સંકિચ્ચો તસ્સ અજ્ઝાસયાનુરૂપં કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. આયસ્મા પન સંકિચ્ચો તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસિ. સત્થા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

નાગપેતવત્થુવણણના નિટ્ઠિતા.