૧૦. ખલ્લાટિયપેતિવત્થુવણ્ણના

કા નુ અન્તોવિમાનસ્મિન્તિ ઇદં સત્થરિ સાવત્થિયં વિહરન્તે અઞ્ઞતરં ખલ્લાટિયપેતિં આરબ્ભ વુત્તં. અતીતે કિર બારાણસિયં અઞ્ઞતરા રૂપૂપજીવિની ઇત્થી અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા અતિમનોહરકેસકલાપી અહોસિ. તસ્સા હિ કેસા નીલા દીઘા તનૂ મુદૂ સિનિદ્ધા વેલ્લિતગ્ગા દ્વિહત્થગય્હા વિસટ્ઠા યાવ મેખલા કલાપા ઓલમ્બન્તિ. તં તસ્સા કેસસોભં દિસ્વા તરુણજનો યેભુય્યેન તસ્સં પટિબદ્ધચિત્તો અહોસિ. અથસ્સા તં કેસસોભં અસહમાના ઇસ્સાપકતા કતિપયા ઇત્થિયો મન્તેત્વા તસ્સા એવ પરિચારિકદાસિં આમિસેન ઉપલાપેત્વા તાય તસ્સા કેસૂપપાતનં ભેસજ્જં દાપેસું. સા કિર દાસી તં ભેસજ્જં ન્હાનિયચુણ્ણેન સદ્ધિં પયોજેત્વા ગઙ્ગાય નદિયા ન્હાનકાલે તસ્સા અદાસિ. સા તેન કેસમૂલેસુ તેમેત્વા ઉદકે નિમુજ્જિ, નિમુજ્જનમત્તેયેવ કેસા સમૂલા પરિપતિંસુ, સીસં ચસ્સા તિત્તકલાબુસદિસં અહોસિ. અથ સા સબ્બસો વિલૂનકેસા લુઞ્ચિતમત્થકા કપોતી વિય વિરૂપા હુત્વા લજ્જાય અન્તોનગરં પવિસિતું અસક્કોન્તી વત્થેન સીસં વેઠેત્વા બહિનગરે અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે વાસં કપ્પેન્તી કતિપાહચ્ચયેન અપગતલજ્જા તતો નિવત્તેત્વા તિલાનિ પીળેત્વા તેલવણિજ્જં સુરાવણિજ્જઞ્ચ કરોન્તી જીવિકં કપ્પેસિ. સા એકદિવસં દ્વીસુ તીસુ મનુસ્સેસુ સુરામત્તેસુ મહાનિદ્દં ઓક્કમન્તેસુ સિથિલભૂતાનિ તેસં નિવત્થવત્થાનિ અવહરિ.

અથેકદિવસં સા એકં ખીણાસવત્થેરં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નચિત્તા અત્તનો ઘરં નેત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદાપેત્વા તેલસંસટ્ઠં દોણિનિમ્મજ્જનિં પિઞ્ઞાકમદાસિ. સો તસ્સા અનુકમ્પાય તં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ. સા પસન્નમાનસા ઉપરિ છત્તં ધારયમાના અટ્ઠાસિ. સો ચ થેરો તસ્સા ચિત્તં પહંસેન્તો અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સા ચ ઇત્થી અનુમોદનકાલેયેવ ‘‘મય્હં કેસા દીઘા તનૂ સિનિદ્ધા મુદૂ વેલ્લિતગ્ગા હોન્તૂ’’તિ પત્થનમકાસિ.

સા અપરેન સમયેન કાલં કત્વા મિસ્સકકમ્મસ્સ ફલેન સમુદ્દમજ્ઝે કનકવિમાને એકિકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સા કેસા પત્થિતાકારાયેવ સમ્પજ્જિંસુ. મનુસ્સાનં સાટકાવહરણેન પન નગ્ગા અહોસિ. સા તસ્મિં કનકવિમાને પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં નગ્ગાવ હુત્વા વીતિનામેસિ. અથ અમ્હાકં ભગવતિ લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે અનુપુબ્બેન સાવત્થિયં વિહરન્તે સાવત્થિવાસિનો સત્તસતા વાણિજા સુવણ્ણભૂમિં ઉદ્દિસ્સ નાવાય મહાસમુદ્દં ઓતરિંસુ. તેહિ આરુળ્હા નાવા વિસમવાતવેગુક્ખિત્તા ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમન્તી તં પદેસં અગમાસિ. અથ સા વિમાનપેતી સહ વિમાનેન તેસં અત્તાનં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા જેટ્ઠવાણિજો પુચ્છન્તો –

૫૮. ‘‘કા નુ અન્તોવિમાનસ્મિં, તિટ્ઠન્તી નૂપનિક્ખમિ;

ઉપનિક્ખમસ્સુ ભદ્દે, પસ્સામ તં બહિટ્ઠિત’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ કા નુ અન્તોવિમાનસ્મિં તિટ્ઠન્તીતિ વિમાનસ્સ અન્તો અબ્ભન્તરે તિટ્ઠન્તી કા નુ ત્વં, કિં મનુસ્સિત્થી, ઉદાહુ અમનુસ્સિત્થીતિ પુચ્છતિ. નૂપનિક્ખમીતિ વિમાનતો ન નિક્ખમિ. ઉપનિક્ખમસ્સુ, ભદ્દે, પસ્સામ તં બહિટ્ઠિતન્તિ, ભદ્દે, તં મયં બહિ ઠિતં પસ્સામ દટ્ઠુકામમ્હા, તસ્મા વિમાનતો નિક્ખમસ્સુ. ‘‘ઉપનિક્ખમસ્સુ ભદ્દન્તે’’તિ વા પાઠો, ભદ્દં તે અત્થૂતિ અત્થો.

અથસ્સ સા અત્તનો બહિ નિક્ખમિસું અસક્કુણેય્યતં પકાસેન્તી –

૫૯. ‘‘અટ્ટીયામિ હરાયામિ, નગ્ગા નિક્ખમિતું બહિ;

કેસેહમ્હિ પટિચ્છન્ના, પુઞ્ઞં મે અપ્પકં કત’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ અટ્ટીયામીતિ નગ્ગા હુત્વા બહિ નિક્ખમિતું અટ્ટિકા દુક્ખિતા અમ્હિ. હરાયામીતિ લજ્જામિ. કેસેહમ્હિ પટિચ્છન્નાતિ કેસેહિ અમ્હિ અહં પટિચ્છાદિતા પારુતસરીરા. પુઞ્ઞં મે અપ્પકં કતન્તિ અપ્પકં પરિત્તં મયા કુસલકમ્મં કતં, પિઞ્ઞાકદાનમત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

અથસ્સા વાણિજો અત્તનો ઉત્તરિસાટકં દાતુકામો –-

૬૦. ‘‘હન્દુત્તરીયં દદામિ તે, ઇદં દુસ્સં નિવાસય;

ઇદં દુસ્સં નિવાસેત્વા, એહિ નિક્ખમ સોભને;

ઉપનિક્ખમસ્સુ ભદ્દે, પસ્સામ તં બહિટ્ઠિત’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. તત્થ હન્દાતિ ગણ્હ. ઉત્તરીયન્તિ ઉપસંબ્યાનં ઉત્તરિસાટકન્તિ અત્થો. દદામિ તેતિ તુય્હં દદામિ. ઇદં દુસ્સં નિવાસયાતિ ઇદં મમ ઉત્તરિસાટકં ત્વં નિવાસેહિ. સોભનેતિ સુન્દરરૂપે.

એવઞ્ચ પન વત્વા અત્તનો ઉત્તરિસાટકં તસ્સા ઉપનેસિ, સા તથા દિય્યમાનસ્સ અત્તનો અનુપકપ્પનીયતઞ્ચ, યથા દિય્યમાનં ઉપકપ્પતિ, તઞ્ચ દસ્સેન્તી –

૬૧. ‘‘હત્થેન હત્થે તે દિન્નં, ન મય્હં ઉપકપ્પતિ;

એસેત્થુપાસકો સદ્ધો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો.

૬૨. ‘‘એતં અચ્છાદયિત્વાન, મમ દક્ખિણમાદિસ;

તથાહં સુખિતા હેસ્સં, સબ્બકામસમિદ્ધિની’’તિ. –

ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ હત્થેન હત્થે તે દિન્નં, ન મય્હં ઉપકપ્પતીતિ, મારિસ, તવ હત્થેન મમ હત્થે તયા દિન્નં ન મય્હં ઉપકપ્પતિ ન વિનિયુજ્જતિ, ઉપભોગયોગ્ગં ન હોતીતિ અત્થો. એસેત્થુપાસકો સદ્ધોતિ એસો રતનત્તયં ઉદ્દિસ્સ સરણગમનેન ઉપાસકો કમ્મફલસદ્ધાય ચ સમન્નાગતત્તા સદ્ધો એત્થ એતસ્મિં જનસમૂહે અત્થિ. એતં અચ્છાદયિત્વાન, મમ દક્ખિણમાદિસાતિ એતં ઉપાસકં મમ દિય્યમાનં સાટકં પરિદહાપેત્વા તં દક્ખિણં મય્હં આદિસ પત્તિદાનં દેહિ. તથાહં સુખિતા હેસ્સન્તિ તથા કતે અહં સુખિતા દિબ્બવત્થનિવત્થા સુખપ્પત્તા ભવિસ્સામીતિ.

તં સુત્વા વાણિજા તં ઉપાસકં ન્હાપેત્વા વિલિમ્પેત્વા વત્થયુગેન અચ્છાદેસું. તમત્થં પકાસેન્તા સઙ્ગીતિકારા –

૬૩. ‘‘તઞ્ચ તે ન્હાપયિત્વાન, વિલિમ્પેત્વાન વાણિજા;

વત્થેહચ્છાદયિત્વાન, તસ્સા દક્ખિણમાદિસું.

૬૪. ‘‘સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠે, વિપાકો ઉદપજ્જથ;

ભોજનચ્છાદનપાનીયં, દક્ખિણાય ઇદં ફલં.

૬૫. ‘‘તતો સુદ્ધા સુચિવસના, કાસિકુત્તમધારિની;

હસન્તી વિમાના નિક્ખમિ, દક્ખિણાય ઇદં ફલ’’ન્તિ. –

તિસ્સો ગાથાયો અવોચું.

૬૩. તત્થ તન્તિ તં ઉપાસકં. ચ-સદ્દો નિપાતમત્તં. તેતિ તે વાણિજાતિ યોજના. વિલિમ્પેત્વાનાતિ ઉત્તમેન ગન્ધેન વિલિમ્પેત્વા. વત્થેહચ્છાદયિત્વાનાતિ વણ્ણગન્ધરસસમ્પન્નં સબ્યઞ્જનં ભોજનં ભોજેત્વા નિવાસનં ઉત્તરીયન્તિ દ્વીહિ વત્થેહિ અચ્છાદેસું, દ્વે વત્થાનિ અદંસૂતિ અત્થો. તસ્સા દક્ખિણમાદિસુન્તિ તસ્સા પેતિયા તં દક્ખિણં આદિસિંસુ.

૬૪. સમનન્તરાનુદ્દિટ્ઠેતિ અનૂ-તિ નિપાતમત્તં, તસ્સા દક્ખિણાય ઉદ્દિટ્ઠસમનન્તરમેવ. વિપાકો ઉદપજ્જથાતિ તસ્સા પેતિયા વિપાકો દક્ખિણાય ફલં ઉપ્પજ્જિ. કીદિસોતિ પેતી આહ ભોજનચ્છાદનપાનીયન્તિ. નાનપ્પકારં દિબ્બભોજનસદિસં ભોજનઞ્ચ નાનાવિરાગવણ્ણસમુજ્જલં દિબ્બવત્થસદિસં વત્થઞ્ચ અનેકવિધં પાનકઞ્ચ દક્ખિણાય ઇદં ઈદિસં ફલં ઉદપજ્જથાતિ યોજના.

૬૫. તતોતિ યથાવુત્તભોજનાદિપટિલાભતો પચ્છા. સુદ્ધાતિ ન્હાનેન સુદ્ધસરીરા. સુચિવસનાતિ સુવિસુદ્ધવત્થનિવત્થા. કાસિકુત્તમધારિનીતિ કાસિકવત્થતોપિ ઉત્તમવત્થધારિની. હસન્તીતિ ‘‘પસ્સથ તાવ તુમ્હાકં દક્ખિણાય ઇદં ફલવિસેસ’’ન્તિ પકાસનવસેન હસમાના વિમાનતો નિક્ખમિ.

અથ તે વાણિજા એવં પચ્ચક્ખતો પુઞ્ઞફલં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા તસ્મિં ઉપાસકે સઞ્જાતગારવબહુમાના કતઞ્જલી તં પયિરુપાસિંસુ. સોપિ તે ધમ્મકથાય ભિય્યોસોમત્તાય પસાદેત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેસિ. તે તાય વિમાનપેતિયા કતકમ્મં –

૬૬. ‘‘સુચિત્તરૂપં રુચિરં, વિમાનં તે પભાસતિ;

દેવતે પુચ્છિતાચિક્ખ, કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલ’’ન્તિ. –

ઇમાય ગાથાય પુચ્છિંસુ. તત્થ સુચિત્તરૂપન્તિ હત્થિઅસ્સઇત્થિપુરિસાદિવસેન ચેવ માલાકમ્મલતાકમ્માદિવસેન ચ સુટ્ઠુ વિહિતચિત્તરૂપં. રુચિરન્તિ રમણીયં દસ્સનીયં. કિસ્સ કમ્મસ્સિદં ફલન્તિ કીદિસસ્સ કમ્મસ્સ, કિં દાનમયસ્સ ઉદાહુ સીલમયસ્સ ઇદં ફલન્તિ અત્થો.

સા તેહિ એવં પુટ્ઠા ‘‘મયા કતસ્સ પરિત્તકસ્સ કુસલકમ્મસ્સ તાવ ઇદં ફલં, અકુસલકમ્મસ્સ પન આયતિં નિરયે એદિસં ભવિસ્સતી’’તિ તદુભયં આચિક્ખન્તી –

૬૭. ‘‘ભિક્ખુનો ચરમાનસ્સ, દોણિનિમ્મજ્જનિં અહં;

અદાસિં ઉજુભૂતસ્સ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

૬૮. ‘‘તસ્સ કમ્મસ્સ કુસલસ્સ, વિપાકં દીઘમન્તરં;

અનુભોમિ વિમાનસ્મિં, તઞ્ચ દાનિ પરિત્તકં.

૬૯. ‘‘ઉદ્ધં ચતૂહિ માસેહિ, કાલંકિરિયા ભવિસ્સતિ;

એકન્તકટુકં ઘોરં, નિરયં પપતિસ્સહં.

૭૦. ‘‘ચતુક્કણ્ણં ચતુદ્વારં, વિભત્તં ભાગસો મિતં;

અયોપાકારપરિયન્તં, અયસા પટિકુજ્જિતં.

૭૧. ‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા.

૭૨. ‘‘તત્થાહં દીઘમદ્ધાનં, દુક્ખં વેદિસ્સ વેદનં;

ફલઞ્ચ પાપકમ્મસ્સ, તસ્મા સોચામહં ભુસ’’ન્તિ. – ગાથાયો અભાસિ;

૬૭. તત્થ ભિક્ખુનો ચરમાનસ્સાતિ અઞ્ઞતરસ્સ ભિન્નકિલેસસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખાય ચરન્તસ્સ. દોણિનિમ્મજ્જનિન્તિ વિસ્સન્દમાનતેલં પિઞ્ઞાકં. ઉજુભૂતસ્સાતિ ચિત્તજિમ્હવઙ્કકુટિલભાવકરાનં કિલેસાનં અભાવેન ઉજુભાવપ્પત્તસ્સ. વિપ્પસન્નેન ચેતસાતિ કમ્મફલસદ્ધાય સુટ્ઠુ પસન્નેન ચિત્તેન.

૬૮-૬૯. દીઘમન્તરન્તિ મ-કારો પદસન્ધિકરો, દીઘઅન્તરં દીઘકાલન્તિ અત્થો. તઞ્ચ દાનિ પરિત્તકન્તિ તઞ્ચ પુઞ્ઞફલં વિપક્કવિપાકત્તા કમ્મસ્સ ઇદાનિ પરિત્તકં અપ્પાવસેસં, ન ચિરેનેવ ઇતો ચવિસ્સામીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધં ચતૂહિ માસેહિ, કાલંકિરિયા ભવિસ્સતી’’તિ ચતૂહિ માસેહિ ઉદ્ધં ચતુન્નં માસાનં ઉપરિ પઞ્ચમે માસે મમ કાલંકિરિયા ભવિસ્સતીતિ દસ્સેતિ. એકન્તકટુકન્તિ એકન્તેનેવ અનિટ્ઠછફસ્સાયતનિકભાવતો એકન્તદુક્ખન્તિ અત્થો. ઘોરન્તિ દારુણં. નિરયન્તિ નત્થિ એત્થ અયો સુખન્તિ કત્વા ‘‘નિરય’’ન્તિ લદ્ધનામં નરકં. પપતિસ્સહન્તિ પપહિસ્સામિ અહં.

૭૦. ‘‘નિરય’’ન્તિ ચેત્થ અવીચિમહાનિરયસ્સ અધિપ્પેતત્તા તં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘ચતુક્કણ્ણ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ચતુક્કણ્ણન્તિ ચતુક્કોણં. ચતુદ્વારન્તિ ચતૂસુ દિસાસુ ચતૂહિ દ્વારેહિ યુત્તં. વિભત્તન્તિ સુટ્ઠુ વિભત્તં.

ભાગસોતિ ભાગતો. મિતન્તિ તુલિતં. અયોપાકારપરિયન્તન્તિ અયોમયેન પાકારેન પરિક્ખિત્તં. અયસા પટિકુજ્જિતન્તિ અયોપટલેનેવ ઉપરિ પિહિતં.

૭૧-૭૨. તેજસા યુતાતિ સમન્તતો સમુટ્ઠિતજાલેન મહતા અગ્ગિના નિરન્તરં સમાયુતજાલા. સમન્તા યોજનસતન્તિ એવં પન સમન્તા બહિ સબ્બદિસાસુ યોજનસતં યોજનાનં સતં. સબ્બદાતિ સબ્બકાલં. ફરિત્વા તિટ્ઠતીતિ બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિ. તત્થાતિ તસ્મિં મહાનિરયે. વેદિસ્સન્તિ વેદિસ્સામિ અનુભવિસ્સામિ. ફલઞ્ચ પાપકમ્મસ્સાતિ ઇદં ઈદિસં દુક્ખાનુભવનં મહા એવં કતસ્સ પાપસ્સ કમ્મસ્સ ફલન્તિ અત્થો.

એવં તાય અત્તના કતકમ્મફલે આયતિં નેરયિકભયે ચ પકાસિતે સો ઉપાસકો કરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો ‘‘હન્દસ્સાહં પતિટ્ઠા ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ – ‘‘દેવતે, ત્વં મય્હં એકસ્સ દાનવસેન સબ્બકામસમિદ્ધા ઉટ્ઠારસમ્પત્તિયુત્તા જાતા, ઇદાનિ પન ઇમેસં ઉપાસકાનં દાનં દત્વા સત્થુ ચ ગુણે અનુસ્સરિત્વા નિરયૂપપત્તિતો મુચ્ચિસ્સસી’’તિ. સા પેતી હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તે દિબ્બેન અન્નપાનેન સન્તપ્પેત્વા દિબ્બાનિ વત્થાનિ નાનાવિધાનિ રતનાનિ ચ અદાસિ, ભગવન્તઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ દિબ્બં દુસ્સયુગં તેસં હત્થે દત્વા ‘‘અઞ્ઞતરા, ભન્તે, વિમાનપેતી ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતીતિ સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં મમ વચનેન વન્દથા’’તિ વન્દનઞ્ચ પેસેસિ, તઞ્ચ નાવં અત્તનો ઇદ્ધાનુભાવેન તેહિ ઇચ્છિતપટ્ટનં તં દિવસમેવ ઉપનેસિ.

અથ તે વાણિજા તતો પટ્ટનતો અનુક્કમેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનં પવિસિત્વા સત્થુ તં દુસ્સયુગં દત્વા વન્દનઞ્ચ નિવેદેત્વા આદિતો પટ્ઠાય તં પવત્તિં ભગવતો આરોચેસું. સત્થા તમત્થં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા સમ્પત્તપરિસાય વિત્થારેન ધમ્મં દેસેસિ, સા દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતા. તે પન ઉપાસકા દુતિયદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તસ્સા દક્ખિણમાદિસિંસુ. સા ચ તતો પેતલોકતો ચવિત્વા વિવિધરતનવિજ્જોતિતે તાવતિંસભવને કનકવિમાને અચ્છરાસહસ્સપરિવારા નિબ્બત્તીતિ.

ખલ્લાટિયપેતિવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.