૧. ખેત્તૂપમપેતવત્થુવણ્ણના

તં પનેતં વત્થું ભગવા રાજગહે વિહરન્તો વેળુવને કલન્દકનિવાપે અઞ્ઞતરં સેટ્ઠિપુત્તપેતં આરબ્ભ કથેસિ. રાજગહે કિર અઞ્ઞતરો અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો પહૂતવિત્તૂપકરણો અનેકકોટિધનસન્નિચયો સેટ્ઠિ અહોસિ. તસ્સ મહાધનસમ્પન્નતાય ‘‘મહાધનસેટ્ઠિ’’ત્વેવ સમઞ્ઞા અહોસિ. એકોવ પુત્તો અહોસિ, પિયો મનાપો. તસ્મિં વિઞ્ઞુતં પત્તે માતાપિતરો એવં ચિન્તેસું – ‘‘અમ્હાકં પુત્તસ્સ દિવસે દિવસે સહસ્સં સહસ્સં પરિબ્બયં કરોન્તસ્સ વસ્સસતેનાપિ અયં ધનસન્નિચયો પરિક્ખયં ન ગમિસ્સતિ, કિં ઇમસ્સ સિપ્પુગ્ગહણપરિસ્સમેન, અકિલન્તકાયચિત્તો યથાસુખં ભોગે પરિભુઞ્જતૂ’’તિ સિપ્પં ન સિક્ખાપેસું. વયપ્પત્તે પન કુલરૂપયોબ્બનવિલાસસમ્પન્નં કામાભિમુખં ધમ્મસઞ્ઞાવિમુખં કઞ્ઞં આનેસું. સો તાય સદ્ધિં અભિરમન્તો ધમ્મે ચિત્તમત્તમ્પિ અનુપ્પાદેત્વા, સમણબ્રાહ્મણગુરુજનેસુ અનાદરો હુત્વા, ધુત્તજનપરિવુતો રજ્જમાનો પઞ્ચકામગુણે રતો ગિદ્ધો મોહેન અન્ધો હુત્વા કાલં વીતિનામેત્વા, માતાપિતૂસુ કાલકતેસુ નટનાટકગાયકાદીનં યથિચ્છિતં દેન્તો ધનં વિનાસેત્વા નચિરસ્સેવ પારિજુઞ્ઞપ્પત્તો હુત્વા, ઇણં ગહેત્વા જીવિકં કપ્પેન્તો પુન ઇણમ્પિ અલભિત્વા ઇણાયિકેહિ ચોદિયમાનો તેસં અત્તનો ખેત્તવત્થુઘરાદીનિ દત્વા, કપાલહત્થો ભિક્ખં ચરિત્વા ભુઞ્જન્તો તસ્મિંયેવ નગરે અનાથસાલાયં વસતિ.

અથ નં એકદિવસં ચોરા સમાગતા એવમાહંસુ – ‘‘અમ્ભો પુરિસ, કિં તુય્હં ઇમિના દુજ્જીવિતેન, તરુણો ત્વમસિ થામજવબલસમ્પન્નો, કસ્મા હત્થપાદવિકલો વિય અચ્છસિ? એહિ અમ્હેહિ સહ ચોરિકાય પરેસં સન્તકં ગહેત્વા સુખેન જીવિકં કપ્પેહી’’તિ. સો ‘‘નાહં ચોરિકં કાતું જાનામી’’તિ આહ. ચોરા ‘‘મયં તં સિક્ખાપેમ, કેવલં ત્વં અમ્હાકં વચનં કરોહી’’તિ આહંસુ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તેહિ સદ્ધિં અગમાસિ. અથ તે ચોરા તસ્સ હત્થે મહન્તં મુગ્ગરં દત્વા સન્ધિં છિન્દિત્વા ઘરં પવિસન્તો તં સન્ધિમુખે ઠપેત્વા આહંસુ – ‘‘સચે ઇધ અઞ્ઞો કોચિ આગચ્છતિ, તં ઇમિના મુગ્ગરેન પહરિત્વા એકપ્પહારેનેવ મારેહી’’તિ. સો અન્ધબાલો હિતાહિતં અજાનન્તો પરેસં આગમનમેવ ઓલોકેન્તો તત્થ અટ્ઠાસિ. ચોરા પન ઘરં પવિસિત્વા ગય્હૂપગં ભણ્ડં ગહેત્વા ઘરમનુસ્સેહિ ઞાતમત્તાવ ઇતો ચિતો ચ પલાયિંસુ. ઘરમનુસ્સા ઉટ્ઠહિત્વા સીઘં સીઘં ધાવન્તા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તા તં પુરિસં સન્ધિદ્વારે ઠિતં દિસ્વા ‘‘હરે દુટ્ઠચોરા’’તિ ગહેત્વા હત્થપાદે મુગ્ગરાદીહિ પોથેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું – ‘‘અયં, દેવ, ચોરો સન્ધિસુખે ગહિતો’’તિ. રાજા ‘‘ઇમસ્સ સીસં છિન્દાપેહી’’તિ નગરગુત્તિકં આણાપેસિ. ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ નગરગુત્તિકો તં ગાહાપેત્વા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધાપેત્વા રત્તવણ્ણવિરળમાલાબન્ધકણ્ઠં ઇટ્ઠકચુણ્ણમક્ખિતસીસં વજ્ઝપહટભેરિદેસિતમગ્ગં રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં વિચરાપેત્વા કસાહિ તાળેન્તો આઘાતનાભિમુખં નેતિ. ‘‘અયં ઇમસ્મિં નગરે વિલુમ્પમાનકચોરો ગહિતો’’તિ કોલાહલં અહોસિ.

તેન ચ સમયેન તસ્મિં નગરે સુલસા નામ નગરસોભિની પાસાદે ઠિતા વાતપાનન્તરેન ઓલોકેન્તી તં તથા નીયમાનં દિસ્વા પુબ્બે તેન કતપરિચયા ‘‘અયં પુરિસો ઇમસ્મિંયેવ નગરે મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇદાનિ એવરૂપં અનત્થં અનયબ્યસનં પત્તો’’તિ તસ્સ કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા ચત્તારો મોદકે પાનીયઞ્ચ પેસેસિ. નગરગુત્તિકસ્સ ચ આરોચાપેસિ – ‘‘તાવ અય્યો આગમેતુ, યાવાયં પુરિસો ઇમે મોદકે ખાદિત્વા પાનીયં પિવિસ્સતી’’તિ.

અથેતસ્મિં અન્તરે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તો તસ્સ બ્યસનપ્પત્તિં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો – ‘‘અયં પુરિસો અકતપુઞ્ઞો કતપાપો, તેનાયં નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, મયિ પન ગતે મોદકે ચ પાનીયઞ્ચ દત્વા ભુમ્મદેવેસુ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, યંનૂનાહં ઇમસ્સ અવસ્સયો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પાનીયમોદકેસુ ઉપનીયમાનેસુ તસ્સ પુરિસસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ. સો થેરં દિસ્વા પસન્નમાનસો ‘‘કિં મે ઇદાનેવ ઇમેહિ મારિયમાનસ્સ મોદકેહિ ખાદિતેહિ, ઇદં પન પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ પાથેય્યં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા મોદકે ચ પાનીયઞ્ચ થેરસ્સ દાપેસિ. થેરો તસ્સ પસાદસંવડ્ઢનત્થં તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ તથારૂપે ઠાને નિસીદિત્વા મોદકે પરિભુઞ્જિત્વા પાનીયઞ્ચ પિવિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. સો પન પુરિસો ચોરઘાતકેહિ આઘાતનં નેત્વા સીસચ્છેદં પાપિતો અનુત્તરે પુઞ્ઞક્ખેત્તે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરે કતેન પુઞ્ઞેન ઉળારે દેવલોકે નિબ્બત્તનારહોપિ યસ્મા ‘‘સુલસં આગમ્મ મયા અયં દેય્યધમ્મો લદ્ધો’’તિ સુલસાય ગતેન સિનેહેન મરણકાલે ચિત્તં ઉપક્કિલિટ્ઠં અહોસિ. તસ્મા હીનકાયં ઉપપજ્જન્તો પબ્બતગહનસમ્ભૂતે સન્દચ્છાયે મહાનિગ્રોધરુક્ખે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ.

સો કિર સચે પઠમવયે કુલવંસટ્ઠપને ઉસ્સુક્કં અકરિસ્સ, તસ્મિંયેવ નગરે સેટ્ઠીનં અગ્ગો અભવિસ્સ, મજ્ઝિમવયે મજ્ઝિમો, પચ્છિમવયે પચ્છિમો. સચે પન પઠમવયે પબ્બજિતો અભવિસ્સ, અરહા અભવિસ્સ, મજ્ઝિમવયે સકદાગામી અનાગામી વા અભવિસ્સ, પચ્છિમવયે સોતાપન્નો અભવિસ્સ. પાપમિત્તસંસગ્ગેન પન ઇત્થિધુત્તો સુરાધુત્તો દુચ્ચરિતનિરતો અનાદરિકો હુત્વા અનુક્કમેન સબ્બસમ્પત્તિતો પરિહાયિત્વા મહાબ્યસનં પત્તોતિ વદન્તિ.

અથ સો અપરેન સમયેન સુલસં ઉય્યાનગતં દિસ્વા સઞ્જાતકામરાગો અન્ધકારં માપેત્વા તં અત્તનો ભવનં નેત્વા સત્તાહં તાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ, અત્તાનઞ્ચસ્સા આરોચેસિ. તસ્સા માતા તં અપસ્સન્તી રોદમાના ઇતો ચિતો ચ પરિબ્ભમતિ. તં દિસ્વા મહાજનો ‘‘અય્યો મહામોગ્ગલ્લાનો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો તસ્સા ગતિં જાનેય્ય, તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધુ અય્યો’’તિ થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. થેરો ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે વેળુવનમહાવિહારે ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે પરિસપરિયન્તે પસ્સિસ્સસી’’તિ આહ. અથ સુલસા તં દેવપુત્તં અવોચ – ‘‘અયુત્તં મય્હં તવ ભવને વસન્તિયા, અજ્જ સત્તમો દિવસો, મમ માતા મં અપસ્સન્તી પરિદેવસોકસમાપન્ના ભવિસ્સતિ, સાધુ મં, દેવ, તત્થેવ નેહી’’તિ. સો તં નેત્વા વેળુવને ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે પરિસપરિયન્તે ઠપેન્ત્વા અદિસ્સમાનરૂપો અટ્ઠાસિ.

તતો મહાજનો સુલસં દિસ્વા એવમાહ – ‘‘અમ્મ સુલસે, ત્વં એત્તકં દિવસં કુહિં ગતા? તવ માતા ત્વં અપસ્સન્તી પરિદેવસોકસમાપન્ના ઉમ્માદપ્પત્તા વિય જાતા’’તિ. સા તં પવત્તિં મહાજનસ્સ આચિક્ખિ. મહાજનેન ચ ‘‘કથં સો પુરિસો તથાપાપપસુતો અકતકુસલો દેવૂપપત્તિં પટિલભતી’’તિ વુત્તે સુલસા ‘‘મયા દાપિતે મોદકે પાનીયઞ્ચ અય્યસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ દત્વા તેન પુઞ્ઞેન દેવૂપપત્તિં પટિલભતી’’તિ આહ. તં સુત્વા મહાજનો અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો અહોસિ – ‘‘અરહન્તો નામ અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ, યેસુ અપ્પકોપિ કતો કારો સત્તાનં દેવૂપપત્તિં આવહતી’’તિ ઉળારં પીતિસોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. ભિક્ખૂ તમત્થં ભગવતો આરોચેસું. તતો ભગવા ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા –

૧. ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો, દાયકા કસ્સકૂપમા;

બીજૂપમં દેય્યધમ્મં, એત્તો નિબ્બત્તતે ફલં.

૨. ‘‘એતં બીજં કસી ખેત્તં, પેતાનં દાયકસ્સ ચ;

તં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ, દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતિ.

૩. ‘‘ઇધેવ કુસલં કત્વા, પેતે ચ પટિપૂજિય;

સગ્ગઞ્ચ કમતિટ્ઠાનં, કમ્મં કત્વાન ભદ્દક’’ન્તિ. – ઇમા ગાથા અભાસિ;

૧. તત્થ ખેત્તૂપમાતિ ખિત્તં વુત્તં બીજં તાયતિ મહપ્ફલભાવકરણેન રક્ખતીતિ ખેત્તં, સાલિબીજાદીનં વિરુહનટ્ઠાનં. તં ઉપમા એતેસન્તિ ખેત્તૂપમા, કેદારસદિસાતિ અત્થો. અરહન્તોતિ ખીણાસવા. તે હિ કિલેસારીનં સંસારચક્કસ્સ અરાનઞ્ચ હતત્તા, તતો એવ આરકત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવા ચ ‘‘અરહન્તો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ યથા ખેતઞ્હિ તિણાદિદોસરહિતં સ્વાભિસઙ્ખતબીજમ્હિ વુત્તે ઉતુસલિલાદિપચ્ચયન્તરૂપેતં કસ્સકસ્સ મહપ્ફલં હોતિ, એવં ખીણાસવસન્તાનો લોભાદિદોસરહિતો સ્વાભિસઙ્ખતે દેય્યધમ્મબીજે વુત્તે કાલાદિપચ્ચયન્તરસહિતો દાયકસ્સ મહપ્ફલો હોતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ખેત્તૂપમા અરહન્તો’’તિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો અયં તસ્સ સેખાદીનમ્પિ ખેત્તભાવાપટિક્ખેપતો.

દાયકાતિ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં દાતારો પરિચ્ચજનકા, તેસં પરિચ્ચાગેન અત્તનો સન્તાને લોભાદીનં પરિચ્ચજનકા છેદનકા, તતો વા અત્તનો સન્તાનસ્સ સોધકા, રક્ખકા ચાતિ અત્થો. કસ્સકૂપમાતિ કસ્સકસદિસા. યથા કસ્સકો સાલિખેત્તાદીનિ કસિત્વા યથાકાલઞ્ચ વુત્તુદકદાનનીહરણનિધાનરક્ખણાદીહિ અપ્પમજ્જન્તો ઉળારં વિપુલઞ્ચ સસ્સફલં પટિલભતિ, એવં દાયકોપિ અરહન્તેસુ દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન પારિચરિયાય ચ અપ્પમજ્જન્તો ઉળારં વિપુલઞ્ચ દાનફલં પટિલભતિ. તેન વુત્તં ‘‘દાયકા કસ્સકૂપમા’’તિ.

બીજૂપમં દેય્યધમ્મન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં, બીજસદિસો દેય્યધમ્મોતિ અત્થો. અન્નપાનાદિકસ્સ હિ દસવિધસ્સ દાતબ્બવત્થુનો એતં નામં. એત્તો નિબ્બત્તતે ફલન્તિ એતસ્મા દાયકપટિગ્ગાહકદેય્યધમ્મપરિચ્ચાગતો દાનફલં નિબ્બત્તતિ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચ, ચિરતરપબન્ધવસેન પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મા પરિચ્ચાગચેતનાભિસઙ્ખતસ્સ અન્નપાનાદિવત્થુનો ભાવો, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા ‘‘બીજૂપમં દેય્યધમ્મ’’ન્તિ દેય્યધમ્મગ્ગહણં કતં. તેન દેય્યધમ્માપદેસેન દેય્યધમ્મવત્થુવિસયાય પરિચ્ચાગચેતનાયયેવ બીજભાવો દટ્ઠબ્બો. સા હિ પટિસન્ધિઆદિપ્પભેદસ્સ તસ્સ નિસ્સયારમ્મણપ્પભેદસ્સ ચ ફલસ્સ નિપ્ફાદિકા, ન દેય્યધમ્મોતિ.

૨. એતં બીજં કસી ખેત્તન્તિ યથાવુત્તં બીજં, યથાવુત્તઞ્ચ ખેત્તં, તસ્સ બીજસ્સ તસ્મિં ખેત્તે વપનપયોગસઙ્ખાતા કસિ ચાતિ અત્થો. એતં તયં કેસં ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પેતાનં દાયકસ્સ ચા’’તિ. યદિ દાયકો પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનં દેતિ, પેતાનઞ્ચ દાયકસ્સ ચ, યદિ ન પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનં દેતિ, દાયકસ્સેવ એતં બીજં એસા કસિ એતં ખેત્તં ઉપકારાય હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તં ઉપકારં દસ્સેતું ‘‘તં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ, દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. તત્થ તં પેતા પરિભુઞ્જન્તીતિ દાયકેન પેતે ઉદ્દિસ્સ દાને દિન્ને યથાવુત્તખેત્તકસિબીજસમ્પત્તિયા અનુમોદનાય ચ યં પેતાનં ઉપકપ્પતિ, તં દાનફલં પેતા પરિભુઞ્જન્તિ. દાતા પુઞ્ઞેન વડ્ઢતીતિ દાતા પન અત્તનો દાનમયપુઞ્ઞનિમિત્તં દેવમનુસ્સેસુ ભોગસમ્પત્તિઆદિના પુઞ્ઞફલેન અભિવડ્ઢતિ. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) પુઞ્ઞન્તિ વુચ્ચતિ.

૩. ઇધેવ કુસલં કત્વાતિ અનવજ્જસુખવિપાકટ્ઠેન કુસલં પેતાનં ઉદ્દિસનવસેન દાનમયં પુઞ્ઞં ઉપચિનિત્વા ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પેતે ચ પટિપૂજિયાતિ પેતે ઉદ્દિસ્સ દાનેન સમ્માનેત્વા અનુભુય્યમાનદુક્ખતો તે મોચેત્વા. પેતે હિ ઉદ્દિસ્સ દિય્યમાનં દાનં તેસં પૂજા નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અમ્હાકઞ્ચ કતા પૂજા’’તિ (પે. વ. ૧૮), ‘‘પેતાનં પૂજા ચ કતા ઉળારા’’તિ (પે. વ. ૨૫) ચ. ‘‘પેતે ચા’’તિ ચ-સદ્દેન ‘‘પિયો ચ હોતિ મનાપો, અભિગમનીયો ચ હોતિ વિસ્સાસનીયો, ભાવનીયો ચ હોતિ ગરુકાતબ્બો, પાસંસો ચ હોતિ કિત્તનીયો વિઞ્ઞૂન’’ન્તિ એવમાદિકે દિટ્ઠધમ્મિકે દાનાનિસંસે સઙ્ગણ્હાતિ. સગ્ગઞ્ચ કમતિ ઠાનં, કમ્મં કત્વાન ભદ્દકન્તિ કલ્યાણં કુસલકમ્મં કત્વા દિબ્બેહિ આયુઆદીહિ દસહિ ઠાનેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગત્તા ‘‘સગ્ગ’’ન્તિ લદ્ધનામં કતપુઞ્ઞાનં નિબ્બત્તનટ્ઠાનં દેવલોકં કમતિ ઉપપજ્જનવસેન ઉપગચ્છતિ.

એત્થ ચ ‘‘કુસલં કત્વા’’તિ વત્વા પુન ‘‘કમ્મં કત્વાન ભદ્દક’’ન્તિ વચનં ‘‘દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગો વિય પત્તિદાનવસેન દાનધમ્મપરિચ્ચાગોપિ દાનમયકુસલકમ્મમેવા’’તિ દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પનેત્થ ‘‘પેતાતિ અરહન્તો અધિપ્પેતા’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘પેતા’’તિ ખીણાસવાનં આગતટ્ઠાનસ્સેવ અભાવતો, બીજાદિભાવસ્સ ચ દાયકસ્સ વિય તેસં અયુજ્જમાનત્તા, પેતયોનિકાનં યુજ્જમાનત્તા ચ. દેસનાપરિયોસાને દેવપુત્તં સુલસઞ્ચ આદિં કત્વા ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

ખેત્તૂપમપેતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.