૭૧. મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૭. મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસે બહુકેહિ આકારેહીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનેહિ એકૂનનવુતિયા પકારેહિ. પસ્સન્તાનન્તિ ઞાણચક્ખુના ચ બુદ્ધચક્ખુના ચ ઓલોકેન્તાનં. ઓક્કમતીતિ ઓતરતિ પવિસતિ. આદિત્તોતિ દુક્ખલક્ખણવસેન પીળાયોગતો સન્તાપનટ્ઠેન આદીપિતો. ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વુત્તત્તા સબ્બસઙ્ખતસ્સ ચેવ દુક્ખલક્ખણવસેન પીળિતત્તા દુક્ખસ્સ ચ કરુણાય મૂલભૂતત્તા પઠમં દુક્ખલક્ખણવસેન ‘‘આદિત્તો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. રાગાદીહિ આદિત્તતં પન ઉપરિ વક્ખતિ. અથ વા આદિત્તોતિ રાગાદીહિયેવ આદિત્તો. ઉપરિ પન ‘‘તસ્સ નત્થઞ્ઞો કોચિ નિબ્બાપેતા’’તિ અત્થાપેક્ખનવસેન પુન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. લોકસન્નિવાસોતિ પઞ્ચક્ખન્ધા લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો, તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સન્નિવસન્તિ એત્થ સત્તાતિ સન્નિવાસો, લોકોવ સન્નિવાસો લોકસન્નિવાસો. દુક્ખિતં ખન્ધસન્તાનં ઉપાદાય સત્તવોહારસબ્ભાવતો લોકસન્નિવાસયોગતો સત્તસમૂહોપિ લોકસન્નિવાસો. સોપિ ચ સહખન્ધકોયેવ. ઉય્યુત્તોતિ અનેકેસુ કિચ્ચેસુ નિચ્ચબ્યાપારતાય કતયોગો કતઉસ્સાહો, સતતકિચ્ચેસુ સઉસ્સુક્કોતિ અત્થો. ઘટ્ટનયુત્તોતિ વા ઉય્યુત્તો. પયાતોતિ પબ્બતેય્યા નદી વિય અનવટ્ઠિતગમનેન મરણાય યાતું આરદ્ધો. કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નોતિ કુચ્છિતં મિચ્છામગ્ગં પટિપન્નો. ઉપરિ પન ‘‘વિપથપક્ખન્દો’’તિ નાનાપદેહિ વિસેસેત્વા વુત્તં.

ઉપનીયતીતિ જરાવસેન મરણાય ઉપનીયતિ હરીયતિ. જરા હિ ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ (સં. નિ. ૨.૨) વુત્તા. અદ્ધુવોતિ ન થિરો, સદા તથેવ ન હોતિ. યસ્મા અદ્ધુવો, તસ્મા ઉપનીયતીતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં જરાદુક્ખં વુત્તં. તં જરાદુક્ખં દિસ્વા જરાપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અતાણોતિ તાયિતું રક્ખિતું સમત્થેન રહિતો, અનારક્ખોતિ વુત્તં હોતિ. અનભિસ્સરોતિ અભિસરિત્વા અભિગન્ત્વા બ્યાહરણેન અસ્સાસેતું સમત્થેન રહિતો, અસહાયોતિ વા અત્થો. યસ્મા અનભિસ્સરો, તસ્મા અતાણોતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં પિયવિપ્પયોગદુક્ખં વુત્તં. તં પિયવિપ્પયોગદુક્ખં દિસ્વા ઞાતિપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અસ્સકોતિ સકભણ્ડરહિતો. સબ્બં પહાય ગમનીયન્તિ સકભણ્ડન્તિ સલ્લક્ખિતં સબ્બં પહાય લોકેન ગન્તબ્બં. યસ્મા સબ્બં પહાય ગમનીયં, તસ્મા અસ્સકોતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં મરણદુક્ખં વુત્તં. તં દિસ્વા ભોગપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અઞ્ઞત્થ ‘‘કમ્મસ્સકા માણવસત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯) વુત્તં, ઇધ ચ રટ્ઠપાલસુત્તે ચ ‘‘અસ્સકો લોકો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) વુત્તં, તં કથં યુજ્જતીતિ ચે? પહાય ગમનીયં સન્ધાય ‘‘અસ્સકો’’તિ વુત્તં, કમ્મં પન ન પહાય ગમનીયં. તસ્મા ‘‘કમ્મસ્સકા’’તિ વુત્તં. રટ્ઠપાલસુત્તેયેવ ચ એવમેતં વુત્તં ‘‘ત્વં પન યથાકમ્મં ગમિસ્સસી’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૬). ઊનોતિ પારિપૂરિરહિતો. અતિત્તોતિ ભિય્યો ભિય્યો પત્થનાયપિ ન સુહિતો. ઇદં ઊનભાવસ્સ કારણવચનં. તણ્હાદાસોતિ તણ્હાય વસે વત્તનતો તણ્હાય દાસભૂતો. ઇદં અતિત્તભાવસ્સ કારણવચનં. એતેન ઇચ્છારોગાપદેસેન સકારણં બ્યાધિદુક્ખં વુત્તં. તં બ્યાધિદુક્ખં દિસ્વા બ્યાધિપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અતાયનોતિ પુત્તાદીહિપિ તાયનસ્સ અભાવતો અતાયનો અનારક્ખો, અલબ્ભનેય્યખેમો વા. અલેણોતિ અલ્લીયિતું નિસ્સિતું અનરહો અલ્લીનાનમ્પિ ચ લેણકિચ્ચાકારકો. અસરણોતિ નિસ્સિતાનં ન ભયસારકો ન ભયવિનાસકો. અસરણીભૂતોતિ પુરે ઉપ્પત્તિયા અત્તનો અભાવેનેવ અસરણો, ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ અસરણીભૂતોતિ અત્થો.

ઉદ્ધતોતિ સબ્બાકુસલેસુ ઉદ્ધચ્ચસ્સ ઉપ્પજ્જનતો સત્તસન્તાને ચ અકુસલુપ્પત્તિબાહુલ્લતો અકુસલસમઙ્ગીલોકો તેન ઉદ્ધચ્ચેન ઉદ્ધતો. અવૂપસન્તોતિ અવૂપસમનલક્ખણસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સેવ યોગેન અવૂપસન્તો ભન્તમિગપટિભાગો. ‘‘ઉપનીયતિ લોકો’’તિઆદીસુ ચતૂસુ ચ ‘‘ઉદ્ધતો લોકો’’તિ ચ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લોકોતિ આગતં, સેસેસુ લોકસન્નિવાસોતિ. ઉભયથાપિ લોકોયેવ. સસલ્લોતિ પીળાજનકતાય અન્તોતુદનતાય દુન્નીહરણીયતાય ચ સલ્લાતિ સઙ્ખં ગતેહિ રાગાદીહિ સલ્લેહિ સહવત્તનકો. વિદ્ધોતિ મિગાદયો કદાચિ પરેહિ વિદ્ધા હોન્તિ, અયં પન લોકો નિચ્ચં અત્તનાવ વિદ્ધો. પુથુસલ્લેહીતિ ‘‘સત્ત સલ્લાનિ – રાગસલ્લં, દોસસલ્લં, મોહસલ્લં, માનસલ્લં, દિટ્ઠિસલ્લં, કિલેસસલ્લં, દુચ્ચરિતસલ્લ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૭૪) વુત્તેહિ સત્તહિ સલ્લેહિ. તસ્સાતિ તસ્સ લોકસન્નિવાસસ્સ. સલ્લાનં ઉદ્ધતાતિ તેસં સલ્લાનં સત્તસન્તાનતો ઉદ્ધરિતા પુગ્ગલો. અઞ્ઞત્ર મયાતિ મં ઠપેત્વા. યેપિ ભગવતો સાવકા સલ્લાનિ ઉદ્ધરન્તિ, તેસં ભગવતો વચનેનેવ ઉદ્ધરણતો ભગવાવ ઉદ્ધરતિ નામ. અવિજ્જન્ધકારાવરણોતિ અવિજ્જા એવ સભાવદસ્સનચ્છાદનેન અન્ધં વિય કરોતીતિ અવિજ્જન્ધકારો, સોવ સભાવાવગમનનિવારણેન આવરણં એતસ્સાતિ અવિજ્જન્ધકારાવરણો. કિલેસપઞ્જરપક્ખિત્તોતિ કિલેસા એવ કુસલગમનસન્નિરુજ્ઝનટ્ઠેન પઞ્જરોતિ કિલેસપઞ્જરો, અવિજ્જાપભવે કિલેસપઞ્જરે પક્ખિત્તો પાતિતો. આલોકં દસ્સેતાતિ પઞ્ઞાલોકં દસ્સનસીલો, પઞ્ઞાલોકસ્સ દસ્સેતાતિ વા અત્થો. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જં ગતો પવિટ્ઠો. ન કેવલં અવિજ્જાય આવરણમત્તમેવ, અથ ખો ગહનગતો વિય અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠોતિ પુરિમતો વિસેસો. અણ્ડભૂતોતિઆદયો ચ વિસેસાયેવ. અણ્ડભૂતોતિ અણ્ડે ભૂતો નિબ્બત્તો. યથા હિ અણ્ડે નિબ્બત્તા એકચ્ચે સત્તા ‘‘અણ્ડભૂતા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમયં લોકો અવિજ્જણ્ડકોસે નિબ્બત્તત્તા ‘‘અણ્ડભૂતો’’તિ વુચ્ચતિ. પરિયોનદ્ધોતિ તેન અવિજ્જણ્ડકોસેન સમન્તતો ઓનદ્ધો બદ્ધો વેઠિતો.

તન્તાકુલકજાતોતિ તન્તં વિય આકુલભૂતો. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ, એવમેવ સત્તા પચ્ચયાકારે ખલિતા આકુલા બ્યાકુલા હોન્તિ, ન સક્કોન્તિ પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું. તત્થ તન્તં પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કાપિ ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. યથા પન આકુલં તન્તં કઞ્જિકં દત્વા કોચ્છેન પહટં તત્થ તત્થ કુલકજાતં હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધં, એવમયં લોકો પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વા પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન કુલકજાતો હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધો. યે હિ કેચિ દિટ્ઠિયો નિસ્સિતા, સબ્બે તે પચ્ચયં ઉજું કાતું ન સક્કોન્તિયેવ. કુલાગણ્ઠિકજાતોતિ કુલાગણ્ઠિકં વિય ભૂતો. કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિકસુત્તં. ‘‘કુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકો’’તિપિ એકે. યથા તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. મુઞ્જપબ્બજભૂતોતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતો મુઞ્જતિણપબ્બજતિણસદિસો જાતો. યથા તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા કતરજ્જુ જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં, તમ્પિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. એવમયં લોકો પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું અસક્કોન્તો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન ગણ્ઠિજાતો હુત્વા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

તત્થ અપાયોતિ નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો અસુરકાયો. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ આયસ્સ અભાવતો ‘‘અપાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ. સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ’’.

તં સબ્બમ્પિ નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ. અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં, પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હમાનો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતુક્ખિત્તનાવા વિય યન્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ. અવિજ્જાવિસદોસસલ્લિત્તોતિ અવિજ્જાયેવ અકુસલુપ્પાદનેન કુસલજીવિતનાસનતો વિસન્તિ અવિજ્જાવિસં, તદેવ સન્તાનદૂસનતો અવિજ્જાવિસદોસો, તેન અનુસયપરિયુટ્ઠાનદુચ્ચરિતભૂતેન ભુસં લિત્તો મક્ખિતોતિ અવિજ્જાવિસદોસસલ્લિત્તો. કિલેસકલલીભૂતોતિ અવિજ્જાદિમૂલકા કિલેસા એવ ઓસીદનટ્ઠેન કલલં કદ્દમોતિ કિલેસકલલં, તદસ્સ અત્થીતિ કિલેસકલલી, એવંભૂતો. રાગદોસમોહજટાજટિતોતિ લોભપટિઘાવિજ્જાસઙ્ખાતા રાગદોસમોહા એવ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ હેટ્ઠુપરિયવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેન વેળુગુમ્બાદીનં સાખાજાલસઙ્ખાતા જટા વિયાતિ જટા, તાય રાગદોસમોહજટાય જટિતો. યથા નામ વેળુજટાદીહિ વેળુઆદયો, એવં તાય જટાય અયં લોકો જટિતો વિનદ્ધો સંસિબ્બિતોતિ અત્થો. જટં વિજટેતાતિ ઇમં એવં તેધાતુકં લોકં જટેત્વા ઠિતં જટં વિજટેતા સંછિન્દિતા સમ્પદાલયિતા.

તણ્હાસઙ્ઘાટપટિમુક્કોતિ તણ્હા એવ અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તિતો સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટોતિ તણ્હાસઙ્ઘાટો, તસ્મિં તણ્હાસઙ્ઘાટે પટિમુક્કો અનુપવિટ્ઠો અન્તોગતોતિ તણ્હાસઙ્ઘાટપટિમુક્કો. તણ્હાજાલેન ઓત્થટોતિ તણ્હા એવ પુબ્બે વુત્તનયેન સંસિબ્બનટ્ઠેન જાલન્તિ તણ્હાજાલં, તેન તણ્હાજાલેન ઓત્થટો સમન્તતો છાદિતો પલિવેઠિતો. તણ્હાસોતેન વુય્હતીતિ તણ્હા એવ સંસારે આકડ્ઢનટ્ઠેન સોતોતિ તણ્હાસોતો, તેન તણ્હાસોતેન વુય્હતિ આકડ્ઢીયતિ. તણ્હાસઞ્ઞોજનેન સઞ્ઞુત્તોતિ તણ્હા એવ લોકં વટ્ટસ્મિં સંયોજનતો બન્ધનતો સંયોજનન્તિ તણ્હાસંયોજનં, તેન તણ્હાસંયોજનેન સઞ્ઞુત્તો બદ્ધો. તણ્હાનુસયેન અનુસટોતિ તણ્હા એવ અનુસયનટ્ઠેન અનુસયોતિ તણ્હાનુસયો, તેન તણ્હાનુસયેન અનુસટો અનુગતો થામગતો. તણ્હાસન્તાપેન સન્તપ્પતીતિ તણ્હા એવ પવત્તિકાલે ફલકાલે ચ લોકં સન્તાપેતીતિ સન્તાપો, તેન તણ્હાસન્તાપેન સન્તપ્પતિ સન્તાપીયતિ. તણ્હાપરિળાહેન પરિડય્હતીતિ તણ્હા એવ બલવભૂતા પવત્તિકાલે ફલકાલે ચ સમન્તતો દહનટ્ઠેન મહાપરિળાહોતિ તણ્હાપરિળાહો, તેન તણ્હાપરિળાહેન પરિડય્હતિ સમન્તતો ડહીયતિ. દિટ્ઠિસઙ્ઘાટાદયો ઇમિનાવ નયેન યોજેતબ્બા.

અનુગતોતિ અનુપવિટ્ઠો. અનુસટોતિ અનુધાવિતો. અભિભૂતોતિ પીળિતો. અબ્ભાહતોતિ અભિઆહતો અભિમુખં ભુસં પહતો. દુક્ખે પતિટ્ઠિતોતિ દુક્ખે ખન્ધપઞ્ચકે સુખવિપલ્લાસેન પતિટ્ઠિતો અભિનિવિટ્ઠો.

તણ્હાય ઉડ્ડિતોતિ તણ્હાય ઉલ્લઙ્ઘિતો. ચક્ખુ હિ તણ્હારજ્જુના આવુનિત્વા રૂપનાગદન્તે ઉડ્ડિતં, સોતાદીનિ તણ્હારજ્જુના આવુનિત્વા સદ્દાદિનાગદન્તેસુ ઉડ્ડિતાનિ. તંસમઙ્ગીલોકોપિ ઉડ્ડિતોયેવ નામ. જરાપાકારપરિક્ખિત્તોતિ અનતિક્કમનીયટ્ઠેન પાકારભૂતાય જરાય પરિવારિતો. મચ્ચુપાસેન પરિક્ખિત્તોતિ દુમ્મોચનીયટ્ઠેન પાસભૂતેન મરણેન બદ્ધો. મહાબન્ધનબદ્ધોતિ દળ્હત્તા દુચ્છેદત્તા ચ મહન્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો. રાગબન્ધનેનાતિ રાગો એવ બન્ધતિ સંસારતો ચલિતું ન દેતીતિ રાગબન્ધનં. તેન રાગબન્ધનેન. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કિલેસબન્ધનેનાતિ વુત્તાવસેસેન કિલેસબન્ધનેન. દુચ્ચરિતબન્ધનેનાતિ તિવિધેન. સુચરિતં પન બન્ધનમોક્ખસ્સ હેતુભૂતં બન્ધનમોક્ખભૂતઞ્ચ અત્થિ. તસ્મા તં ન ગહેતબ્બં.

બન્ધનં મોચેતાતિ તસ્સ બન્ધનં મોચેતા. બન્ધના મોચેતાતિપિ પાઠો, બન્ધનતો તં મોચેતાતિ અત્થો. મહાસમ્બાધપ્પટિપન્નોતિ કુસલસઞ્ચારપીળનેન મહાસમ્બાધસઙ્ખાતં રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતગહનં પટિપન્નો. ઓકાસં દસ્સેતાતિ લોકિયલોકુત્તરસમાધિપઞ્ઞાઓકાસં દસ્સેતા. મહાપલિબોધેન પલિબુદ્ધોતિ મહાનિવારણેન નિવુતો. મહાલેપેન વા લિત્તો. પલિબોધોતિ ચ રાગાદિસત્તવિધો એવ. ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિપલિબોધો’’તિ એકે. પલિબોધં છેતાતિ તં પલિબોધં છિન્દિતા. મહાપપાતેતિ પઞ્ચગતિપપાતે, જાતિજરામરણપપાતે વા. તં સબ્બમ્પિ દુરુત્તરણટ્ઠેન પપાતો. પપાતા ઉદ્ધતાતિ તમ્હા પપાતતો ઉદ્ધરિતા. મહાકન્તારપ્પટિપન્નોતિ જાતિજરાબ્યાધિમરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસકન્તારં પટિપન્નો. સબ્બમ્પિ તં દુરતિક્કમનટ્ઠેન કન્તારો, તં કન્તારં તારેતા. કન્તારા તારેતાતિ વા પાઠો. મહાસંસારપ્પટિપન્નોતિ અબ્બોચ્છિન્નં ખન્ધસન્તાનં પટિપન્નો. સંસારા મોચેતાતિ સંસારતો મોચેતા. સંસારં મોચેતાતિ વા પાઠો. મહાવિદુગ્ગેતિ સંસારવિદુગ્ગે. સંસારોયેવ હિ દુગ્ગમનટ્ઠેન વિદુગ્ગો. સમ્પરિવત્તતીતિ ભુસં નિવત્તિત્વા ચરતિ. મહાપલિપેતિ મહન્તે કામકદ્દમે. કામો હિ ઓસીદનટ્ઠેન પલિપો. પલિપન્નોતિ લગ્ગો. મહાપલિપપલિપન્નોતિપિ પાઠો.

અબ્ભાહતોતિ સબ્બોપદ્દવેહિ અબ્ભાહતો. રાગગ્ગિનાતિ રાગાદયોયેવ અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિ, તેન રાગગ્ગિના. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઉન્નીતકોતિ ઉગ્ગહેત્વા નીતો, જાતિયા ઉગ્ગહેત્વા જરાદિઉપદ્દવાય નીતોતિ અત્થો. ક-કારો પનેત્થ અનુકમ્પાય દટ્ઠબ્બો. હઞ્ઞતિ નિચ્ચમતાણોતિ પરિત્તાયકેન રહિતો સતતં પીળીયતિ. પત્તદણ્ડોતિ રાજાદીહિ લદ્ધઆણો. તક્કરોતિ ચોરો. વજ્જબન્ધનબદ્ધોતિ રાગાદિવજ્જબન્ધનેહિ બદ્ધો. આઘાતનપચ્ચુપટ્ઠિતોતિ મરણધમ્મગણ્ઠિકટ્ઠાનં ઉપેચ્ચ ઠિતો. કોચિ બન્ધના મોચેતા. કોચિ બન્ધનં મોચેતાતિપિ પાઠો. અનાથોતિ નત્થિ એતસ્સ નાથો ઇસ્સરો, સયં વા ન નાથો ન ઇસ્સરોતિ અનાથો, અસરણોતિ વા અત્થો. પરમકાપઞ્ઞપ્પત્તોતિ જરાદિપટિબાહને અપ્પહુતાય અતીવ કપણભાવં પત્તો. તાયેતાતિ રક્ખિતા. તાયિતાતિ વા પાઠો સુન્દરો. દુક્ખાભિતુન્નોતિ જાતિદુક્ખાદીહિ અનેકેહિ દુક્ખેહિ અભિતુન્નો અતિબ્યાધિતો અતિકમ્પિતો ચ. ચિરરત્તં પીળિતોતિ દુક્ખેહેવ દીઘમદ્ધાનં પીળિતો ઘટ્ટિતો. ગધિતોતિ ગેધેન ગિદ્ધો, અભિજ્ઝાકાયગન્થેન વા ગન્થિતો. નિચ્ચં પિપાસિતોતિ પાતું ભુઞ્જિતું ઇચ્છા પિપાસા, સા તણ્હા એવ, તણ્હાપિપાસાય નિરન્તરં પિપાસિતો.

અન્ધોતિ દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખૂતિ સઙ્ખં ગતાય પઞ્ઞાય અભાવતો કાણો. પઞ્ઞા હિ ધમ્મસભાવં પસ્સતિ. અચક્ખુકોતિ તં પન અન્ધત્તં ન પચ્છા સમ્ભૂતં, પકતિયા એવ અવિજ્જમાનચક્ખુકોતિ તમેવ અન્ધત્તં વિસેસેતિ. હતનેત્તોતિ નયનટ્ઠેન નેત્તન્તિ સઙ્ખં ગતાય પઞ્ઞાય અભાવતોયેવ વિનટ્ઠનેત્તકો. સમવિસમં દસ્સેન્તં અત્તભાવં નેતીતિ નેત્તન્તિ હિ વુત્તં. પઞ્ઞાય સુગતિઞ્ચ અગતિઞ્ચ નયતિ. હતનેત્તત્તાયેવસ્સ નેતુઅભાવં દસ્સેન્તો અપરિણાયકોતિ આહ, અવિજ્જમાનનેત્તકોતિ અત્થો. અઞ્ઞોપિસ્સ નેતા ન વિજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. વિપથપક્ખન્દોતિ વિપરીતો, વિસમો વા પથો વિપથો, તં વિપથં પક્ખન્દો પવિટ્ઠો પટિપન્નોતિ વિપથપક્ખન્દો, મિચ્છાપથસઙ્ખાતં મિચ્છાદિટ્ઠિં પટિપન્નોતિ અત્થો. અઞ્જસાપરદ્ધોતિ અઞ્જસે ઉજુમગ્ગસ્મિં મજ્ઝિમપટિપદાય અપરદ્ધો વિરદ્ધો. અરિયપથં આનેતાતિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ઉપનેતા પટિપાદયિતા. મહોઘપક્ખન્દોતિ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા, પકતિઓઘતો મહન્તા ઓઘાતિ મહોઘા. તે કામોઘો ભવોઘો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘોતિ ચતુપ્પભેદા. તે મહોઘે પક્ખન્દો પવિટ્ઠોતિ મહોઘપક્ખન્દો, સંસારસઙ્ખાતં મહોઘં વા પક્ખન્દોતિ.

૧૧૮. ઇદાનિ એકુત્તરિકનયો. તત્થ દ્વીહિ દિટ્ઠિગતેહીતિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીહિ. તત્થ દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિઆદીનિ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય. ગન્તબ્બાભાવતો વા દિટ્ઠિયા ગતમત્તમેવેતન્તિ દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠીસુ ગતં ઇદં દસ્સનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તાતિપિ દિટ્ઠિગતં. દ્વાસટ્ઠિતેસટ્ઠિદિટ્ઠિયોપિ હિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠીતિ દ્વેવ દિટ્ઠિયો હોન્તિ. તસ્મા સઙ્ખેપેન સબ્બા દિટ્ઠિયો અન્તો કરોન્તો ‘‘દ્વીહિ દિટ્ઠિગતેહી’’તિ વુત્તં. પરિયુટ્ઠિતોતિ પરિયુટ્ઠાનં પત્તો સમુદાચારં પત્તો, ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન કુસલચારસ્સ ગહણં પત્તોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતેહિ પરિયુટ્ઠિતા દેવમનુસ્સા ઓલીયન્તિ એકે, અતિધાવન્તિ એકે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તી’’તિઆદિ (ઇતિવુ. ૪૯).

તીહિ દુચ્ચરિતેહીતિ તિવિધકાયદુચ્ચરિતેન ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતેન તિવિધમનોદુચ્ચરિતેન. વિપ્પટિપન્નોતિ વિરૂપં પટિપન્નો, મિચ્છાપટિપન્નોતિ અત્થો. યોગેહિ યુત્તોતિ વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા, ઈતિઅત્થેન વા યોગા, તેહિ યોગેહિ યુત્તો સમપ્પિતો. ચતુયોગયોજિતોતિ કામયોગો, ભવયોગો, દિટ્ઠિયોગો, અવિજ્જાયોગોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ યોગેહિ સકટસ્મિં યોગો વિય વટ્ટસ્મિં યોજિતો. પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામયોગો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો, ઝાનનિકન્તિ ચ, સસ્સતદિટ્ઠિસહજાતો રાગો ભવવસેન પત્થના ભવયોગો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિયોગો. અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાયોગો. તે એવ ચત્તારો બલવભૂતા ઓઘા, દુબ્બલભૂતા યોગા.

ચતૂહિ ગન્થેહીતિ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ગન્થેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. તે અભિજ્ઝા કાયગન્થો, બ્યાપાદો કાયગન્થો, સીલબ્બતપરામાસો કાયગન્થો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થોતિ ચતુપ્પભેદા. અભિજ્ઝાયન્તિ એતાય, સયં વા અભિજ્ઝાયતિ, અભિજ્ઝાયનમત્તમેવ વા એસાતિ અભિજ્ઝા, લોભોયેવ. નામકાયં ગન્થેતિ ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ઘટેતીતિ કાયગન્થો. બ્યાપજ્જતિ તેન ચિત્તં પૂતિભાવં ગચ્છતિ, બ્યાપાદયતિ વા વિનયાચારરૂપસમ્પત્તિહિતસુખાદીનીતિ બ્યાપાદો. ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલવતેન સુદ્ધીતિ પરામસનં સીલબ્બતપરામાસો. સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના આકારેન અભિનિવિસતીતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. તેહિ ચતૂહિ ગન્થેહિ ગન્થિતો, બદ્ધોતિ અત્થો.

ચતૂહિ ઉપાદાનેહીતિ ભુસં આદિયન્તિ દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ ઉપાદાના. તે કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ ચતુપ્પભેદા. વત્થુસઙ્ખાતં કામં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં, કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ કામુપાદાનં. દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં, દિટ્ઠિં ઉપાદિયતીતિપિ દિટ્ઠુપાદાનં. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૪૭) હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ ઉપાદિયતિ. સીલબ્બતં ઉપાદિયતીતિ સીલબ્બતુપાદાનં, સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ એવં વિસુદ્ધીતિ અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનિ. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ઉપાદાનં. કિં વદન્તિ, ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં, અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તાતિ ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં. ઠપેત્વા ઇમા દ્વે દિટ્ઠિયો સબ્બાપિ દિટ્ઠી દિટ્ઠુપાદાનં. તેહિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ. ઉપાદીયતીતિ ભુસં ગણ્હીયતિ. ઉપાદિયતીતિ વા પાઠો, લોકો ઉપાદાનેહિ તં તં આરમ્મણં ભુસં ગણ્હાતીતિ અત્થો.

પઞ્ચગતિસમારુળ્હોતિ સુકતદુક્કટકારણેહિ ગમ્મતિ ઉપસઙ્કમીયતીતિ ગતિ, સહોકાસકા ખન્ધા. નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો મનુસ્સા દેવાતિ ઇમા પઞ્ચ ગતિયો વોક્કમનભાવેન ભુસં આરુળ્હો. પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ વત્થુકામકોટ્ઠાસેહિ. રજ્જતીતિ અયોનિસોમનસિકારં પટિચ્ચ રાગુપ્પાદનેન તેહિ રઞ્જીયતિ, સારત્તો કરીયતીતિ અત્થો. પઞ્ચહિ નીવરણેહીતિ ચિત્તં નીવરન્તિ પરિયોનન્ધન્તીતિ નીવરણા. કામચ્છન્દબ્યાપાદથિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છાસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ. ઓત્થટોતિ ઉપરિતો પિહિતો.

છહિ વિવાદમૂલેહીતિ છહિ વિવાદસ્સ મૂલેહિ. યથાહ –

‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ, સઙ્ઘેપિ, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ, સઙ્ઘેપિ, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી, સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ. યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ, તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મક્ખી હોતિ પળાસી. ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરી. સઠો હોતિ માયાવી. પાપિચ્છો હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સો સત્થરિપિ…પે… આયતિં અનવસ્સવો હોતી’’તિ (પરિ. ૨૭૨; અ. નિ. ૬.૩૬).

તત્થ કોધનોતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન સમન્નાગતો. ઉપનાહીતિ વેરઅપ્પટિનિસ્સજ્જનલક્ખણેન ઉપનાહેન સમન્નાગતો. અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો કથં દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતીતિ? કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧ આદયો) વિય દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ વિવાદં આપન્નેસુ તસ્મિં વિહારે તેસં અન્તેવાસિકા વિવદન્તિ, તેસં ઓવાદં ગણ્હન્તો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વિવદતિ, તતો તેસં ઉપટ્ઠાકાપિ વિવદન્તિ. અથ મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીનં આરક્ખદેવતા ધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ અધમ્મવાદીનં અધમ્મવાદિનિયો. તતો આરક્ખદેવતાનં મિત્તા ભુમ્મટ્ઠદેવતા ભિજ્જન્તિ. એવં પરમ્પરાય યાવ બ્રહ્મલોકા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે દેવમનુસ્સા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીહિ પન અધમ્મવાદિનોવ બહુતરા હોન્તિ. તતો યં બહુકેહિ ગહિતં, સબ્બં તં સચ્ચન્તિ ધમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા બહુતરાવ અધમ્મં ગણ્હન્તિ. તે અધમ્મં પુરક્ખત્વા વિહરન્તા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તિ. એવં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ તુમ્હાકં અબ્ભન્તરપરિસાય વા. બહિદ્ધા વાતિ પરેસં પરિસાય વા. મક્ખીતિ પરેસં ગુણમક્ખણલક્ખણેન મક્ખેન સમન્નાગતો. પળાસીતિ યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો. ઇસ્સુકીતિ પરેસં સક્કારાદિઇસ્સાયનલક્ખણાય ઇસ્સાય સમન્નાગતો. મચ્છરીતિ આવાસમચ્છરિયાદીહિ પઞ્ચહિ મચ્છરિયેહિ સમન્નાગતો. સઠોતિ કેરાટિકો. માયાવીતિ કતપાપપટિચ્છાદકો. પાપિચ્છોતિ અસન્તસમ્ભાવનિચ્છકો દુસ્સીલો. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ નત્થિકવાદી અહેતુકવાદી અકિરિયવાદી. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સયં દિટ્ઠિમેવ પરામસતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી. દુપ્પટિનિસ્સગ્ગીતિ ન સક્કા હોતિ ગહિતં વિસ્સજ્જાપેતું. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન ‘‘તત્થ કતમાનિ છ વિવાદમૂલાનિ? કોધો મક્ખો ઇસ્સા સાઠેય્યં પાપિચ્છતા સન્દિટ્ઠિપરામાસિતા, ઇમાનિ છ વિવાદમૂલાની’’તિ (વિભ. ૯૪૪) પધાનવસેન એકેકોયેવ ધમ્મો વુત્તો.

છહિ તણ્હાકાયેહીતિ ‘‘રૂપતણ્હા, સદ્દતણ્હા, ગન્ધતણ્હા, રસતણ્હા, ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, ધમ્મતણ્હા’’તિ (વિભ. ૯૪૪) વુત્તાહિ છહિ તણ્હાહિ. તત્થ યસ્મા એકેકાયેવ તણ્હા અનેકવિસયત્તા એકેકસ્મિમ્પિ વિસયે પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિતો અનેકા હોન્તિ, તસ્મા સમૂહટ્ઠેન કાયસદ્દેન યોજેત્વા તણ્હાકાયાતિ વુત્તં. તણ્હાકાયાતિ વુત્તેપિ તણ્હા એવ. રજ્જતીતિ સયં આરમ્મણે રજ્જતિ, સારત્તો હોતિ.

છહિ દિટ્ઠિગતેહીતિ સબ્બાસવસુત્તે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘તસ્સ એવં અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. ‘અત્થિ મે અત્તા’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નત્થિ મે અત્તા’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અત્તનાવ અનત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અનત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. અથ વા પનસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ ‘યો મે અયં અત્તા વદો વેદેય્યો તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતિ, સો ચ ખો પન મે અયં અત્તા નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯).

તત્થ અત્થિ મે અત્તાતિ સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલેસુ અત્તનો અત્થિતં ગણ્હાતિ. સચ્ચતો થેતતોતિ ભૂતતો ચ થિરતો ચ, ‘‘ઇદં સચ્ચ’’ન્તિ સુટ્ઠુ દળ્હભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. નત્થિ મે અત્તાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ સતો સત્તસ્સ તત્થ તત્થ વિભવગ્ગહણતો. અથ વા પુરિમાપિ તીસુ કાલેસુ અત્થીતિ ગહણતો સસ્સતદિટ્ઠિ, પચ્ચુપ્પન્નમેવ અત્થીતિ ગણ્હન્તી ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, પચ્છિમાપિ અતીતાનાગતેસુ નત્થીતિ ગહણતો ‘‘ભસ્સન્તા આહુતિયો’’તિ ગહિતદિટ્ઠિગતિકાનં વિય ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. અતીતે એવ નત્થીતિ ગણ્હન્તી અધિચ્ચસમુપ્પન્નકસ્સ વિય સસ્સતદિટ્ઠિ. અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધસીસેન ખન્ધે અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય અવસેસક્ખન્ધે સઞ્જાનતો ઇમિના અત્તના ઇમં અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ હોતિ. અત્તનાવ અનત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધંયેવ અત્તાતિ ગહેત્વા, ઇતરે ચત્તારોપિ અનત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તે સઞ્જાનતો એવં હોતિ. અનત્તનાવ અત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધં અનત્તાતિ ગહેત્વા, ઇતરે ચત્તારોપિ અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તે સઞ્જાનતો એવં હોતિ. સબ્બાપિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયોવ. વદો વેદેય્યોતિઆદયો પન સસ્સતદિટ્ઠિયા એવ અભિનિવેસાકારા. તત્થ વદતીતિ વદો, વચીકમ્મસ્સ કારકોતિ વુત્તં હોતિ. વેદયતીતિ વેદેય્યો, જાનાતિ અનુભવતિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. કિં વેદેતીતિ? તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતિ. તત્ર તત્રાતિ તેસુ તેસુ યોનિગતિઠિતિનિવાસનિકાયેસુ આરમ્મણેસુ વા. નિચ્ચોતિ ઉપ્પાદવયરહિતો. ધુવોતિ થિરો સારભૂતો. સસ્સતોતિ સબ્બકાલિકો. અવિપરિણામધમ્મોતિ અત્તનો પકતિભાવં અવિજહનધમ્મો, કકણ્ટકો વિય નાનપ્પકારતં નાપજ્જતિ. સસ્સતિસમન્તિ ચન્દસૂરિયસમુદ્દમહાપથવીપબ્બતા લોકવોહારેન સસ્સતિયોતિ વુચ્ચન્તિ. સસ્સતીહિ સમં સસ્સતિસમં. યાવ સસ્સતિયો તિટ્ઠન્તિ, તાવ તથેવ ઠસ્સતીતિ ગણ્હતો એવં દિટ્ઠિ હોતિ.

ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન ‘‘તત્ર તત્ર દીઘરત્તં કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પચ્ચનુભોતિ, ન સો જાતો નાહોસિ, ન સો જાતો ન ભવિસ્સતિ, નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મોતિ વા પનસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિભ. ૯૪૮) છ દિટ્ઠી એવં વિસેસેત્વા વુત્તા.

તત્થ ન સો જાતો નાહોસીતિ સો અત્તા અજાતિધમ્મતો ન જાતો નામ, સદા વિજ્જમાનોયેવાતિ અત્થો. તેનેવ અતીતે નાહોસિ, અનાગતે ન ભવિસ્સતિ. યો હિ જાતો, સો અહોસિ. યો ચ જાયિસ્સતિ, સો ભવિસ્સતીતિ વુચ્ચતિ. અથ વા ન સો જાતો નાહોસીતિ સો સદા વિજ્જમાનત્તા અતીતેપિ ન જાતુ ન અહોસિ, અનાગતેપિ ન જાતુ ન ભવિસ્સતિ. અનુસયા વુત્તત્થા.

સત્તહિ સઞ્ઞોજનેહીતિ સત્તકનિપાતે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, સંયોજનાનિ. કતમાનિ સત્ત? અનુનયસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, માનસંયોજનં, ભવરાગસંયોજનં, અવિજ્જાસંયોજનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સંયોજનાની’’તિ (અ. નિ. ૭.૮).

તત્થ અનુનયસંયોજનન્તિ કામરાગસંયોજનં. સબ્બાનેવેતાનિ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનિ.

સત્તહિ માનેહીતિ ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘માનો, અતિમાનો, માનાતિમાનો, ઓમાનો, અધિમાનો, અસ્મિમાનો, મિચ્છામાનો’’તિ (વિભ. ૯૫૦).

તત્થ માનોતિ સેય્યાદિવસેન પુગ્ગલં અનામસિત્વા જાતિઆદીસુ વત્થુવસેનેવ ઉન્નતિ. અતિમાનોતિ જાતિઆદીહિ ‘‘મયા સદિસો નત્થી’’તિ અતિક્કમિત્વા ઉન્નતિ. માનાતિમાનોતિ ‘‘અયં પુબ્બે મયા સદિસો, ઇદાનિ અહં સેટ્ઠો, અયં હીનતરો’’તિ ઉપ્પન્નમાનો. ઓમાનોતિ જાતિઆદીહિ અત્તાનં હેટ્ઠા કત્વા પવત્તમાનો, હીનોહમસ્મીતિ માનોયેવ. અધિમાનોતિ અનધિગતેયેવ ચતુસચ્ચધમ્મે અધિગતોતિ માનો. અયં પન અધિમાનો પરિસુદ્ધસીલસ્સ કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞેસં. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદીસુ ખન્ધેસુ અસ્મીતિ માનો, ‘‘અહં રૂપ’’ન્તિઆદિવસેન ઉપ્પન્નમાનોતિ વુત્તં હોતિ. મિચ્છામાનોતિ પાપકેન કમ્માયતનાદિના ઉપ્પન્નમાનો.

લોકધમ્મા વુત્તત્થા. સમ્પરિવત્તતીતિ લોકધમ્મેહિ હેતુભૂતેહિ લાભાદીસુ ચતૂસુ અનુરોધવસેન, અલાભાદીસુ ચતૂસુ પટિવિરોધવસેન ભુસં નિવત્તતિ, પકતિભાવં જહાતીતિ અત્થો. મિચ્છત્તાપિ વુત્તત્થા. નિય્યાતોતિ ગતો પક્ખન્દો, અભિભૂતોતિ અત્થો.

અટ્ઠહિ પુરિસદોસેહીતિ અટ્ઠકનિપાતે ઉપમાહિ સહ, ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે ઉપમં વિના વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘કતમે અટ્ઠ પુરિસદોસા? ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ‘ન સરામિ ન સરામી’તિ અસ્સતિયાવ નિબ્બેઠેતિ. અયં પઠમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતિ ‘કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન, ત્વમ્પિ નામ મં ભણિતબ્બં મઞ્ઞસી’તિ? અયં દુતિયો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ પચ્ચારોપેતિ ‘ત્વમ્પિ ખોસિ ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, ત્વં તાવ પઠમં પટિકરોહી’તિ. અયં તતિયો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અયં ચતુત્થો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો સઙ્ઘમજ્ઝે બાહાવિક્ખેપકં ભણતિ. અયં પઞ્ચમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અનાદિયિત્વા સઙ્ઘં અનાદિયિત્વા ચોદકં સાપત્તિકોવ યેન કામં પક્કમતિ. અયં છટ્ઠો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ‘નેવાહં આપન્નોમ્હિ, ન પનાહં અનાપન્નોમ્હી’તિ સો તુણ્હીભૂતો સઙ્ઘં વિહેસેતિ. અયં સત્તમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો એવમાહ – ‘કિં નુ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અતિબાળ્હં મયિ બ્યાવટા? ઇદાનાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા એવમાહ ‘ઇદાનિ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અત્તમના હોથા’તિ. અયં અટ્ઠમો પુરિસદોસો. ઇમે અટ્ઠ પુરિસદોસા’’તિ (વિભ. ૯૫૭; અ. નિ. ૮.૧૪).

તત્થ પુરિસદોસાતિ પુરિસાનં દોસા, તે પન પુરિસસન્તાનં દૂસેન્તીતિ દોસા. ન સરામિ ન સરામીતિ ‘‘મયા એતસ્સ કમ્મસ્સ કતટ્ઠાનં નસ્સરામિ ન સલ્લક્ખેમી’’તિ એવં અસ્સતિભાવેન નિબ્બેઠેતિ મોચેતિ. ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતીતિ પટિવિરુદ્ધો હુત્વા ફરતિ, પટિઆણિભાવેન તિટ્ઠતિ. કિં નુ ખો તુય્હન્તિ તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન નામ કિં, યો ત્વં નેવ વત્થું, ન આપત્તિં, ન ચોદનં જાનાસીતિ દીપેતિ. ત્વમ્પિ નામ એવં કિઞ્ચિ અજાનન્તો ભણિતબ્બં મઞ્ઞસીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. પચ્ચારોપેતીતિ ‘‘ત્વમ્પિ ખોસી’’તિઆદીનિ વદન્તો પતિઆરોપેતિ. પટિકરોહીતિ દેસનાગામિનિં દેસેહિ, વુટ્ઠાનગામિનિતો વુટ્ઠાહિ, તતો સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠિતો અઞ્ઞં ચોદેસ્સસીતિ દીપેતિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન, વચનેન વા અઞ્ઞં કારણં, વચનં વા પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તો ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કથં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ ભણતિ. ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં ઉપનેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો રાજગહં ગતોમ્હીતિ. ‘‘રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગેહં વા, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ. ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો કથં બહિદ્ધા વિક્ખિપતિ. કોપન્તિ કુપિતભાવં, દોસન્તિ દુટ્ઠભાવં. ઉભયમ્પેતં કોધસ્સેવ નામં. અપ્પચ્ચયન્તિ અસન્તુટ્ઠાકારં, દોમનસ્સસ્સેતં નામં. પાતુકરોતીતિ દસ્સેતિ પકાસેતિ. બાહાવિક્ખેપકં ભણતીતિ બાહં વિક્ખિપિત્વા વિક્ખિપિત્વા અલજ્જિવચનં વદતિ. અનાદિયિત્વાતિ ચિત્તીકારેન અગ્ગહેત્વા અવજાનિત્વા, અનાદરો હુત્વાતિ અત્થો. વિહેસેતીતિ વિહેઠેતિ બાધતિ. અતિબાળ્હન્તિ અતિદળ્હં અતિપ્પમાણં. મયિ બ્યાવટાતિ મયિ બ્યાપારં આપન્ના. હીનાયાવત્તિત્વાતિ હીનસ્સ ગિહિભાવસ્સ અત્થાય આવત્તિત્વા, ગિહી હુત્વાતિ અત્થો. અત્તમના હોથાતિ તુટ્ઠચિત્તા હોથ, ‘‘મયા લભિતબ્બં લભથ, મયા વસિતબ્બટ્ઠાને વસથ, ફાસુવિહારો વો મયા કતો’’તિ અધિપ્પાયેન વદતિ. દુસ્સતીતિ દુટ્ઠો હોતિ.

નવહિ આઘાતવત્થૂહીતિ સત્તેસુ ઉપ્પત્તિવસેનેવ કથિતાનિ. યથાહ –

‘‘નવયિમાનિ, ભિક્ખવે, આઘાતવત્થૂનિ. કતમાનિ નવ? ‘અનત્થં મે અચરી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અનત્થં મે ચરતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અનત્થં મે ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ, અનત્થં ચરતિ, અનત્થં ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ, અત્થં ચરતિ, અત્થં ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, નવ આઘાતવત્થૂની’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૯).

તત્થ આઘાતવત્થૂનીતિ આઘાતકારણાનિ. આઘાતન્તિ ચેત્થ કોપો, સોયેવ ઉપરૂપરિ કોપસ્સ વત્થુત્તા આઘાતવત્થુ. આઘાતં બન્ધતીતિ કોપં બન્ધતિ કરોતિ ઉપ્પાદેતિ. ‘‘અત્થં મે નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ. પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ. અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અનત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતી’’તિ (મહાનિ. ૮૫; વિભ. ૯૬૦; ધ. સ. ૧૦૬૬) નિદ્દેસે વુત્તાનિ અપરાનિપિ નવ આઘાતવત્થૂનિ ઇમેહેવ નવહિ સઙ્ગહિતાનિ. આઘાતિતોતિ ઘટ્ટિતો.

નવવિધમાનેહીતિ કતમે નવવિધમાના? સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. ઇમે નવવિધમાના (વિભ. ૯૬૨).

એત્થ પન સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો રાજૂનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા અઞ્ઞરાજૂહિ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં વા ધનં વા વાહનાદીનિ વા નાતિસમ્પન્નાનિ હોન્તિ, સો ‘‘મય્હં રાજાતિ વોહારસુખમત્તકમેવ, કિં રાજા નામ અહ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ અપ્પલાભસક્કારો ‘‘અહં ધમ્મકથિકો બહુસ્સુતો મહાથેરોતિ કથામત્તમેવ, કિં ધમ્મકથિકો નામાહં, કિં બહુસ્સુતો નામાહં, કિં મહાથેરો નામાહં, યસ્સ મે લાભસક્કારો નત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો અમચ્ચાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. અમચ્ચો વા હિ રટ્ઠિયો વા ‘‘ભોગયાનવાહનાદીહિ કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થી’’તિ વા, ‘‘મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘અમચ્ચોતિ નામમેવ મય્હં, ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મે નત્થિ, કિં અમચ્ચો નામાહ’’ન્તિ વા એતં માનં કરોતિ.

હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો દાસાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. દાસો હિ ‘‘માતિતો વા પિતિતો વા કો મયા સદિસો અઞ્ઞો દાસો નામ અત્થિ, અઞ્ઞે જીવિતું અસક્કોન્તા કુચ્છિહેતુ દાસા નામ જાતા, અહં પન પવેણિઆગતત્તા સેય્યો’’તિ વા, ‘‘પવેણિઆગતભાવેન ઉભતોસુદ્ધિકદાસત્તેન અસુકદાસેન નામ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘કુચ્છિવસેનાહં દાસબ્યં ઉપગતો, માતાપિતુકોટિયા પન મે દાસટ્ઠાનં નત્થિ, કિં દાસો નામ અહ’’ન્તિ વા એતં માનં કરોતિ. યથા ચ દાસો, એવં પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપિ એતં માનં કરોન્તિયેવ. એત્થ ચ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તથા સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તત્થ યાથાવમાના અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા, અયાથાવમાના સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝાતિ.

તણ્હામૂલકા વુત્તાયેવ. રજ્જતીતિ ન કેવલં રાગેનેવ રજ્જતિ, અથ ખો તણ્હામૂલકાનં પરિયેસનાદીનમ્પિ સમ્ભવતો તણ્હામૂલકેહિ સબ્બેહિ અકુસલધમ્મેહિ રજ્જતિ, યુજ્જતિ બજ્ઝતીતિ અધિપ્પાયો.

દસહિ કિલેસવત્થૂહીતિ કતમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ? લોભો, દોસો, મોહો, માનો, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, થિનં, ઉદ્ધચ્ચં, અહિરિકં, અનોત્તપ્પન્તિ ઇમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ (વિભ. ૯૬૬).

તત્થ કિલેસા એવ કિલેસવત્થૂનિ, વસન્તિ વા એત્થ અખીણાસવા સત્તા લોભાદીસુ પતિટ્ઠિતત્તાતિ વત્થૂનિ, કિલેસા ચ તે તપ્પતિટ્ઠાનં સત્તાનં વત્થૂનિ ચાતિ કિલેસવત્થૂનિ. યસ્મા ચેત્થ અનન્તરપચ્ચયાદિભાવેન ઉપ્પજ્જમાનાપિ કિલેસા વસન્તિ એવ નામ, તસ્મા કિલેસાનં વત્થૂનીતિપિ કિલેસવત્થૂનિ. લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દોસો. મુય્હન્તિ તેન, સયં વા મુય્હતિ, મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહો. મઞ્ઞતીતિ માનો. દિટ્ઠિઆદયો વુત્તત્થાવ. ન હિરીયતીતિ અહિરિકો, તસ્સ ભાવો અહિરિકં. ન ઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તપ્પી, તસ્સ ભાવો અનોત્તપ્પં. તેસુ અહિરિકં કાયદુચ્ચરિતાદીહિ અજિગુચ્છનલક્ખણં, અનોત્તપ્પં તેહેવ અસારજ્જનલક્ખણં, કિલિસ્સતીતિ ઉપતાપીયતિ વિબાધીયતિ.

દસહિ આઘાતવત્થૂહીતિ પુબ્બે વુત્તેહિ નવહિ ચ ‘‘અટ્ઠાને વા પનાઘાતો જાયતી’’તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) વુત્તેન ચાતિ દસહિ. અનત્થં મે અચરીતિઆદીનિપિ હિ અવિકપ્પેત્વા ખાણુકણ્ટકાદિમ્હિપિ અટ્ઠાને આઘાતો ઉપ્પજ્જતિ.

દસહિ અકુસલકમ્મપથેહીતિ કતમે દસ અકુસલકમ્મપથા (દી. નિ. ૩.૩૬૦)? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો, પિસુણા વાચા, ફરુસા વાચા, સમ્ફપ્પલાપો, અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠિ. ઇમે દસ અકુસલકમ્મપથા. તત્થ અકુસલકમ્માનિ ચ તાનિ પથા ચ દુગ્ગતિયાતિ અકુસલકમ્મપથા. સમન્નાગતોતિ સમઙ્ગીભૂતો.

દસહિ સઞ્ઞોજનેહીતિ કતમાનિ દસ સંયોજનાનિ (ધ. સ. ૧૧૧૮)? કામરાગસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, માનસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, સીલબ્બતપરામાસસંયોજનં, ભવરાગસંયોજનં, ઇસ્સાસંયોજનં, મચ્છરિયસંયોજનં, અવિજ્જાસંયોજનં, ઇમાનિ દસ સંયોજનાનિ. મિચ્છત્તા વુત્તાયેવ.

દસવત્થુકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયાતિ કતમા દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ (વિભ. ૯૭૧)? નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તિ. અયં દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ.

તત્થ દસવત્થુકાતિ દસ વત્થૂનિ એતિસ્સાતિ દસવત્થુકા. નત્થિ દિન્નન્તિ દિન્નં નામ અત્થિ, સક્કા કસ્સચિ કિઞ્ચિ દાતુન્તિ જાનાતિ. દિન્નસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ યિટ્ઠન્તિ યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો, તં યજિતું સક્કાતિ જાનાતિ. યિટ્ઠસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. હુતન્તિ આહુનપાહુનમઙ્ગલકિરિયા, તં કાતું સક્કાતિ જાનાતિ. તસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. સુકતદુક્કટાનન્તિ એત્થ દસ કુસલકમ્મપથા સુકતકમ્માનિ નામ, દસ અકુસલકમ્મપથા દુક્કટકમ્માનિ નામ. તેસં અત્થિભાવં જાનાતિ. ફલં વિપાકો પન નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પરલોકે ઠિતો ઇમં લોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ પરો લોકોતિ ઇધલોકે ઠિતો પરલોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ માતા નત્થિ પિતાતિ માતાપિતૂનં અત્થિભાવં જાનાતિ. તેસુ કતપ્પચ્ચયેન કોચિ ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ ચવનકઉપપજ્જનકસત્તા નત્થીતિ ગણ્હાતિ. સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્નાતિ અનુલોમપટિપદં પટિપન્ના ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા લોકસ્મિં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. યે ઇમઞ્ચ લોકં…પે… પવેદેન્તીતિ ઇમઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન ઞત્વા પવેદનસમત્થો સબ્બઞ્ઞૂ બુદ્ધો નત્થીતિ ગણ્હાતિ.

અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયાતિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિકં એકેકં અન્તં ભાગં ગણ્હાતીતિ અન્તગ્ગાહિકા. અથ વા અન્તસ્સ ગાહો અન્તગ્ગાહો, અન્તગ્ગાહો અસ્સા અત્થીતિ અન્તગ્ગાહિકા. તાય અન્તગ્ગાહિકાય. સા પન વુત્તાયેવ.

અટ્ઠસતતણ્હાપપઞ્ચસતેહીતિ અટ્ઠુત્તરં સતં અટ્ઠસતં. સંસારે પપઞ્ચેતિ ચિરં વસાપેતીતિ પપઞ્ચો, તણ્હા એવ પપઞ્ચો તણ્હાપપઞ્ચો, આરમ્મણભેદેન પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન ચ તણ્હાનં બહુકત્તા બહુવચનં કત્વા તણ્હાપપઞ્ચાનં સતં તણ્હાપપઞ્ચસતં. તેન ‘‘તણ્હાપપઞ્ચસતેના’’તિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસવસેન ‘‘તણ્હાપપઞ્ચસતેહી’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો કતો. અટ્ઠસતન્તિ સઙ્ખાતેન તણ્હાપપઞ્ચસતેનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠ અબ્બોહારિકાનિ કત્વા સતમેવ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન તણ્હાવિચરિતાનીતિ આગતં. યથાહ –

‘‘અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય, અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ બાહિરસ્સ ઉપાદાય, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, અનાગતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અટ્ઠતણ્હાવિચરિતસતં હોતી’’તિ (વિભ. ૮૪૨).

તણ્હાપપઞ્ચાયેવ પનેત્થ તણ્હાવિચરિતાનીતિ વુત્તા. તણ્હાસમુદાચારા તણ્હાપવત્તિયોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયાતિ અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદઞ્હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. વિત્થારો પનસ્સ તસ્સ નિદ્દેસે (વિભ. ૯૭૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અયં પન અપરો નયો – રૂપારમ્મણાયેવ કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હાતિ તિસ્સો તણ્હા હોન્તિ, તથા સદ્દાદિઆરમ્મણાતિ છસુ આરમ્મણેસુ અટ્ઠારસ તણ્હા હોન્તિ, અજ્ઝત્તારમ્મણા અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારમ્મણા અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ હોન્તિ. તા એવ અતીતારમ્મણા છત્તિંસ, અનાગતારમ્મણા છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા છત્તિંસાતિ અટ્ઠતણ્હાવિચરિતસતં હોતિ. પપઞ્ચિતોતિ આરમ્મણે, સંસારે વા પપઞ્ચિતો ચિરવાસિતો.

દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેહીતિ ‘‘કતમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણે વુત્તાનિ ભગવતા? ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણે વુત્તાનિ ભગવતા’’તિ (વિભ. ૯૭૭). વિત્થારો પનેત્થ બ્રહ્મજાલસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અહઞ્ચમ્હિ તિણ્ણોતિ અહઞ્ચ ચતુરોઘં, સંસારસમુદ્દં વા તિણ્ણો અમ્હિ ભવામિ. મુત્તોતિ રાગાદિબન્ધનેહિ મુત્તો. દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો નિપ્પરિપ્ફન્દો. સન્તોતિ સીતીભૂતો. અસ્સત્થોતિ નિબ્બાનદસ્સને લદ્ધસ્સાસો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. પહોમીતિ સમત્થોમ્હિ. ખોઇતિ એકંસત્થે નિપાતો. પરે ચ પરિનિબ્બાપેતુન્તિ એત્થ પરે ચ-સદ્દો ‘‘પરે ચ તારેતુ’’ન્તિઆદીહિપિ યોજેતબ્બોતિ.

મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.