૮. સતિપટ્ઠાનકથા

સતિપટ્ઠાનકથાવણ્ણના

૩૪. ઇદાનિ સમસીસકથાનન્તરં અત્તના વુત્તસ્સ ઇદ્ધિપાટિહારિયસ્સ સાધકે સત્ત અનુપસ્સનાવિસેસે દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય સતિપટ્ઠાનકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો, તેન ન તતો હેટ્ઠા, ન ઉદ્ધન્તિ સતિપટ્ઠાનપરિચ્છેદં દીપેતિ. ઇમેતિ નિદ્દિસિતબ્બનિદસ્સનં. ભિક્ખવેતિ ધમ્મપટિગ્ગાહકપુગ્ગલાલપનં. સતિપટ્ઠાનાતિ તયો સતિપટ્ઠાના સતિગોચરોપિ, તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતાપિ, સતિપિ. ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) હિ સતિગોચરો ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તો. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતિ તસ્મિન્તિ પટ્ઠાનં. કા પતિટ્ઠાતિ? સતિ. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનન્તિ.

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો સેવતિ, યદરિયો સેવમાનો સત્થા ગણમનુસાસિતુમરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૪, ૩૧૧) એત્થ તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પટ્ઠપેતબ્બતો પટ્ઠાનં, પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો. કેન પટ્ઠપેતબ્બતોતિ? સતિયા. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનન્તિ. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૪૭) પન સતિયેવ ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાતિ ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા વત્તતીતિ અત્થો. સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. અથ વા સરણટ્ઠેન સતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન ઉપટ્ઠાનં. ઇતિ સતિ ચ સા ઉપટ્ઠાનઞ્ચાતિપિ સતિપટ્ઠાનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં. યદિ એવં કસ્મા સતિપટ્ઠાનાતિ બહુવચનં કતન્તિ? સતિબહુત્તા. આરમ્મણભેદેન હિ બહુકા તા સતિયોતિ.

કતમે ચત્તારોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ભિક્ખૂતિ સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. સેસપદાનં અત્થવણ્ણના પનેત્થ સુતમયઞાણકથાય મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તાયેવાતિ.

કસ્મા પન ભગવતા ચત્તારોવ સતિપટ્ઠાના વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ? વેનેય્યહિતત્તા. તણ્હાચરિતદિટ્ઠિચરિતસમથયાનિકવિપસ્સનાયાનિકેસુ હિ મન્દતિક્ખવસેન દ્વેધા દ્વેધા પવત્તેસુ મન્દસ્સ તણ્હાચરિતસ્સ ઓળારિકં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ સુખુમં વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. દિટ્ઠિચરિતસ્સાપિ મન્દસ્સ નાતિપ્પભેદગતં ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ અતિપ્પભેદગતં ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. સમથયાનિકસ્સ ચ મન્દસ્સ અકિચ્છેન અધિગન્તબ્બનિમિત્તં પઠમં સતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ ઓળારિકારમ્મણે અસણ્ઠહનતો દુતિયં. વિપસ્સનાયાનિકસ્સપિ મન્દસ્સ નાતિપ્પભેદગતારમ્મણં તતિયં, તિક્ખસ્સ અતિપ્પભેદગતારમ્મણં ચતુત્થં. ઇતિ ચત્તારોવ વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ.

સુભસુખનિચ્ચઅત્તવિપલ્લાસપ્પહાનત્થં વા. કાયો હિ અસુભો, તત્થ ચ સુભવિપલ્લાસવિપલ્લત્થા સત્તા. તેસં તત્થ અસુભભાવદસ્સનેન તસ્સ વિપલ્લાસસ્સ પહાનત્થં પઠમં સતિપટ્ઠાનં વુત્તં. સુખં નિચ્ચં અત્તાતિ ગહિતેસુપિ ચ વેદનાદીસુ વેદના દુક્ખા, ચિત્તં અનિચ્ચં, ધમ્મા અનત્તા, તેસુ ચ સુખનિચ્ચઅત્તવિપલ્લાસવિપલ્લત્થા સત્તા. તેસં તત્થ દુક્ખાદિભાવદસ્સનેન તેસં વિપલ્લાસાનં પહાનત્થં સેસાનિ તીણિ વુત્તાનીતિ એવં સુભસુખનિચ્ચઅત્તવિપલ્લાસપ્પહાનત્થં વા ચત્તારોવ વુત્તા. ન કેવલઞ્ચ વિપલ્લાસપ્પહાનત્થમેવ, ચતુરોઘયોગાસવગન્થઉપાદાનઅગતિપ્પહાનત્થમ્પિ ચતુબ્બિધાહારપરિઞ્ઞત્થમ્પિ ચત્તારોવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

૩૫. (ક) સુત્તન્તનિદ્દેસે પથવીકાયન્તિ ઇમસ્મિં રૂપકાયે પથવીધાતુ. સકલસરીરે પન પથવીધાતૂનં બહુકત્તા સબ્બપથવીધાતુસઙ્ગહત્થં સમૂહત્થેન કાયગ્ગહણં કતં. આપોકાયાદીસુપિ એસેવ નયો. કેસકાયાદીનમ્પિ બહુકત્તા કેસકાયાદિગહણં કતં. વક્કાદીનિ પન પરિચ્છિન્નત્તા કાયગ્ગહણં નારહન્તીતિ તેસં ગહણં ન કતન્તિ વેદિતબ્બં.

(ખ) સુખં વેદનન્તિઆદીસુ સુખં વેદનન્તિ કાયિકં વા ચેતસિકં વા સુખં વેદનં. તથા દુક્ખં વેદનં. અદુક્ખમસુખં વેદનન્તિ પન ચેતસિકમેવ ઉપેક્ખાવેદનં. સામિસં સુખં વેદનન્તિ છ ગેહસિતસોમનસ્સવેદના. નિરામિસં સુખં વેદનન્તિ છ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સવેદના. સામિસં દુક્ખં વેદનન્તિ છ ગેહસિતદોમનસ્સવેદના. નિરામિસં દુક્ખં વેદનન્તિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સવેદના. સામિસં અદુક્ખમસુખં વેદનન્તિ છ ગેહસિતઉપેક્ખાવેદના. નિરામિસં અદુક્ખમસુખં વેદનન્તિ છ નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાવેદના.

(ગ) સરાગં ચિત્તન્તિઆદીનિ ઞાણકથાયં વુત્તત્થાનિ.

(ઘ) તદવસેસે ધમ્મેતિ તેહિ કાયવેદનાચિત્તેહિ અવસેસે તેભૂમકધમ્મે. સબ્બત્થ તેન ઞાણેનાતિ તેન સત્તવિધેન અનુપસ્સનાઞાણેન. યાનિ પનેત્થ અન્તરન્તરા અવુત્તત્થાનિ, તાનિ હેટ્ઠા તત્થ તત્થ વુત્તત્થાનેવાતિ.

સતિપટ્ઠાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.