૮. વિપલ્લાસકથા

વિપલ્લાસકથાવણ્ણના

૨૩૬. ઇદાનિ તસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયભૂતે વિપલ્લાસે દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય વિપલ્લાસકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. સુત્તન્તે તાવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસાતિ સઞ્ઞાય વિપલ્લત્થભાવા વિપરીતભાવા, વિપરીતસઞ્ઞાતિ અત્થો. સેસદ્વયેસુપિ એસેવ નયો. ચિત્તકિચ્ચસ્સ દુબ્બલટ્ઠાને દિટ્ઠિવિરહિતાય અકુસલસઞ્ઞાય સકકિચ્ચસ્સ બલવકાલે સઞ્ઞાવિપલ્લાસો. દિટ્ઠિવિરહિતસ્સેવ અકુસલચિત્તસ્સ સકકિચ્ચસ્સ બલવકાલે ચિત્તવિપલ્લાસો. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તે ચિત્તે દિટ્ઠિવિપલ્લાસો. તસ્મા સબ્બદુબ્બલો સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, તતો બલવતરો ચિત્તવિપલ્લાસો, સબ્બબલવતરો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો. અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય હિ સઞ્ઞા આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારમત્તગ્ગહણતો. ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય ચિત્તં લક્ખણપટિવેધસ્સાપિ સમ્પાપનતો. કમ્મારસ્સ મહાસણ્ડાસેન અયોગહણં વિય દિટ્ઠિ અભિનિવિસ્સ પરામસનતો. અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસોતિ અનિચ્ચે વત્થુસ્મિં ‘‘નિચ્ચં ઇદ’’ન્તિ એવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞા સઞ્ઞાવિપલ્લાસો. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ન સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ન ચિત્તવિપલ્લાસો ન દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ ચતૂસુ વત્થૂસુ દ્વાદસન્નં વિપલ્લાસગ્ગાહાનં અભાવા યાથાવગ્ગહણં વુત્તં.

ગાથાસુ અનત્તનિ ચ અત્તાતિ અનત્તનિ અત્તાતિ એવંસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. મિચ્છાદિટ્ઠિહતાતિ ન કેવલં સઞ્ઞિનોવ, સઞ્ઞાય વિય ઉપ્પજ્જમાનાય મિચ્છાદિટ્ઠિયાપિ હતા. ખિત્તચિત્તાતિ સઞ્ઞાદિટ્ઠીહિ વિય ઉપ્પજ્જમાનેન ખિત્તેન વિબ્ભન્તેન ચિત્તેન સમન્નાગતા. વિસઞ્ઞિનોતિ દેસનામત્તમેતં, વિપરીતસઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિનોતિ અત્થો. અથ વા સઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમત્તા દિટ્ઠિયા પઠમં ચતૂહિ પદેહિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો વુત્તો, તતો મિચ્છાદિટ્ઠિહતાતિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસો, ખિત્તચિત્તાતિ ચિત્તવિપલ્લાસો. વિસઞ્ઞિનોતિ તીહિ વિપલ્લાસગ્ગાહેહિ પકતિસઞ્ઞાવિરહિતા મોહં ગતા ‘‘મુચ્છિતો વિસવેગેન, વિસઞ્ઞી સમપજ્જથા’’તિએત્થ (જા. ૨.૨૨.૩૨૮) વિય. તે યોગયુત્તા મારસ્સાતિ તે જના સત્તા મારસ્સ યોગે યુત્તા નામ હોન્તિ. અયોગક્ખેમિનોતિ ચતૂહિ યોગેહિ ઈતીહિ ખેમં નિબ્બાનં અપ્પત્તા. સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારન્તિ તેયેવ પુગ્ગલા સંસારં સંસરન્તિ. કસ્મા? જાતિમરણગામિનો હિ તે, તસ્મા સંસરન્તીતિ અત્થો. બુદ્ધાતિ ચતુસચ્ચબુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુનો. કાલત્તયસાધારણવસેન બહુવચનં. લોકસ્મિન્તિ ઓકાસલોકે. પભઙ્કરાતિ લોકસ્સ પઞ્ઞાલોકં કરા. ઇમં ધમ્મં પકાસેન્તીતિ વિપલ્લાસપ્પહાનં ધમ્મં જોતેન્તિ. દુક્ખૂપસમગામિનન્તિ દુક્ખવૂપસમં નિબ્બાનં ગચ્છન્તં. તેસં સુત્વાનાતિ તેસં બુદ્ધાનં ધમ્મં સુત્વાન. સપ્પઞ્ઞાતિ ભબ્બભૂતા પઞ્ઞવન્તો. સચિત્તં પચ્ચલદ્ધૂતિ વિપલ્લાસવજ્જિતં સકચિત્તં પટિલભિત્વા. પટિઅલદ્ધૂતિ પદચ્છેદો. અથ વા પટિલભિંસુ પટિઅલદ્ધુન્તિ પદચ્છેદો. અનિચ્ચતો દક્ખુન્તિ અનિચ્ચવસેનેવ અદ્દસંસુ. અનત્તનિ અનત્તાતિ અનત્તાનં અનત્તાતિ અદ્દક્ખું. અથ વા અનત્તનિ વત્થુસ્મિં અત્તા નત્થીતિ અદ્દક્ખું. સમ્માદિટ્ઠિસમાદાનાતિ ગહિતસમ્માદસ્સના. સબ્બં દુક્ખં ઉપચ્ચગુન્તિ સકલં વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્તા.

પહીનાપહીનપુચ્છાય દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સાતિ સોતાપન્નસ્સ. દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ મોહકાલુસ્સિયસ્સ અપ્પહીનત્તા સઞ્ઞામત્તં વા ચિત્તમત્તં વા ઉપ્પજ્જતિ, અનાગામિસ્સપિ ઉપ્પજ્જતિ, કિં પન સોતાપન્નસ્સ. ઇમે દ્વે અરહતોયેવ પહીના. અસુભે સુભન્તિ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ સકદાગામિસ્સપિ ઉપ્પજ્જતિ, કિં પન સોતાપન્નસ્સ. ઇમે દ્વે અનાગામિસ્સ પહીનાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા ઇદં દ્વયં સોતાપન્નસકદાગામિનો સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અનાગામિનો કામરાગસ્સ પહીનત્તા ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાનઞ્ચ પહાનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દ્વીસુ વત્થૂસૂતિઆદીહિ પદેહિ પહીનાપહીને નિગમેત્વા દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિ, ‘‘અનત્તનિ અત્તા’’તિ ઇમેસુ દ્વીસુ વત્થૂસુ છ વિપલ્લાસા પહીના. ‘‘દુક્ખે સુખ’’ન્તિ, ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ ઇમેસુ દ્વીસુ વત્થૂસુ દ્વે દિટ્ઠિવિપલ્લાસા પહીના. કેસુચિ પોત્થકેસુ દ્વેતિ પઠમં લિખિતં, પચ્છા છાતિ. ચતૂસુ વત્થૂસૂતિ ચત્તારિ એકતો કત્વા વુત્તં. અટ્ઠાતિ દ્વીસુ છ, દ્વીસુ દ્વેતિ અટ્ઠ. ચત્તારોતિ દુક્ખાસુભવત્થૂસુ એકેકસ્મિં દ્વે દ્વે સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાતિ ચત્તારો. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘છ દ્વીસૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાનેસુપિ એવમેવ લિખિતન્તિ.

વિપલ્લાસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.