૬૮. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૧. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસે તથાગતસ્સાતિ વચને ઉદ્દેસે સરૂપતો અવિજ્જમાનેપિ ‘‘છ ઞાણાનિ અસાધારણાનિ સાવકેહી’’તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૭૩) વુત્તત્તા ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ વુત્તમેવ હોતિ. તસ્મા ઉદ્દેસે અત્થતો સિદ્ધસ્સ તથાગતવચનસ્સ નિદ્દેસે ગહણં કતં. સત્તે પસ્સતીતિ રૂપાદીસુ છન્દરાગેન સત્તતાય લગ્ગતાય સત્તા, તે સત્તે ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચક્ખુના પસ્સતિ ઓલોકેતિ. અપ્પરજક્ખેતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા અપ્પરજક્ખા. તે અપ્પરજક્ખે. મહારજક્ખેતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ મહારજક્ખા, મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા મહારજક્ખા. તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયેતિ તિક્ખાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ તિક્ખિન્દ્રિયા, મુદૂનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ મુદિન્દ્રિયા. સ્વાકારે દ્વાકારેતિ સુન્દરા સદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ સ્વાકારા, કુચ્છિતા ગરહિતા સદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ દ્વાકારા. સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયેતિ યે કથિતં કારણં સલ્લક્ખેન્તિ સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા, તબ્બિપરીતા દુવિઞ્ઞાપયા. અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ અપિ એકે પરલોકઞ્ચેવ રાગાદિવજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તે, ઇમસ્સ પન પદસ્સ નિદ્દેસે પરલોકસ્સેવ ન વુત્તત્તા ખન્ધાદિલોકે ચ રાગાદિવજ્જે ચ પરં બાળ્હં ભયં પસ્સનસીલાતિ પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો. તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનેતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ તબ્બિપરીતે. લોકોતિ ચ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન. વજ્જન્તિ ચ વજ્જનીયટ્ઠેન. એત્તાવતા ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસો કતો હોતિ.

પુન નિદ્દેસસ્સ પટિનિદ્દેસં કરોન્તો અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખેતિઆદિમાહ. તત્થ તીસુ રતનેસુ ઓકપ્પનસઙ્ખાતા સદ્ધા અસ્સ અત્થીતિ સદ્ધો. સો સદ્ધાસમ્પન્નો પુગ્ગલો અસ્સદ્ધિયરજસ્સ ચેવ અસ્સદ્ધિયમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. નત્થિ એતસ્સ સદ્ધાતિ અસ્સદ્ધો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. આરદ્ધં વીરિયમનેનાતિ આરદ્ધવીરિયો. સો કોસજ્જરજસ્સ ચેવ કોસજ્જમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. હીનવીરિયત્તા કુચ્છિતેન આકારેન સીદતીતિ કુસીદો, કુસીદો એવ કુસીતો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. આરમ્મણં ઉપેચ્ચ ઠિતા સતિ અસ્સાતિ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. સો મુટ્ઠસ્સચ્ચરજસ્સ ચેવ મુટ્ઠસ્સચ્ચમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ અસ્સાતિ મુટ્ઠસ્સતિ. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. અપ્પનાસમાધિના ઉપચારસમાધિના વા આરમ્મણે સમં, સમ્મા વા આહિતો ઠિતોતિ સમાહિતો, સમાહિતચિત્તોતિ વા સમાહિતો. સો ઉદ્ધચ્ચરજસ્સ ચેવ ઉદ્ધચ્ચમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. ન સમાહિતો અસમાહિતો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. ઉદયત્થગામિની પઞ્ઞા અસ્સ અત્થીતિ પઞ્ઞવા. સો મોહરજસ્સ ચેવ મોહમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. મોહમૂળ્હત્તા દુટ્ઠા પઞ્ઞા અસ્સાતિ દુપ્પઞ્ઞો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. સદ્ધો પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયોતિ બહુલં ઉપ્પજ્જમાનાય બલવતિયા સદ્ધાય સદ્ધો, તેનેવ સદ્ધિન્દ્રિયેન તિક્ખિન્દ્રિયો. અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મુદિન્દ્રિયોતિ બહુલં ઉપ્પજ્જમાનેન અસ્સદ્ધિયેન અસ્સદ્ધો, અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન દુબ્બલેન સદ્ધિન્દ્રિયેન મુદિન્દ્રિયો. એસ નયો સેસેસુપિ. સદ્ધો પુગ્ગલો સ્વાકારોતિ તાય એવ સદ્ધાય સોભનાકારો. અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો દ્વાકારોતિ તેનેવ અસ્સદ્ધિયેન વિરૂપાકારો. એસ નયો સેસેસુપિ. સુવિઞ્ઞાપયોતિ સુખેન વિઞ્ઞાપેતું સક્કુણેય્યો. દુવિઞ્ઞાપયોતિ દુક્ખેન વિઞ્ઞાપેતું સક્કુણેય્યો. પરલોકવજ્જભયદસ્સાવીતિ એત્થ યસ્મા પઞ્ઞાસમ્પન્નસ્સેવ સદ્ધાદીનિ સુપરિસુદ્ધાનિ હોન્તિ, તસ્મા સુપરિસુદ્ધસદ્ધાદિસમ્પન્નો તંસમ્પયુત્તાય, સુપરિસુદ્ધસદ્ધાદિસમ્પન્નોપિ વા તપ્પચ્ચયાય પઞ્ઞાય પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી હોતિ. તસ્મા એવ હિ સદ્ધાદયોપિ ચત્તારો ‘‘પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી’’તિ વુત્તા.

૧૧૨. ઇદાનિ ‘‘પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી’’તિ એત્થ વુત્તં લોકઞ્ચ વજ્જઞ્ચ દસ્સેતું લોકોતિઆદિમાહ. એત્થ ખન્ધા એવ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ ખન્ધલોકો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. વિપત્તિભવલોકોતિ અપાયલોકો. સો હિ અનિટ્ઠફલત્તા વિરૂપો લાભોતિ વિપત્તિ, ભવતીતિ ભવો, વિપત્તિ એવ ભવો વિપત્તિભવો, વિપત્તિભવો એવ લોકો વિપત્તિભવલોકો. વિપત્તિસમ્ભવલોકોતિ અપાયૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, વિપત્તિયા સમ્ભવો વિપત્તિસમ્ભવો, વિપત્તિસમ્ભવો એવ લોકો વિપત્તિસમ્ભવલોકો. સમ્પત્તિભવલોકોતિ સુગતિલોકો. સો હિ ઇટ્ઠફલત્તા સુન્દરો લાભોતિ સમ્પત્તિ, ભવતીતિ ભવો, સમ્પત્તિ એવ ભવો સમ્પત્તિભવો, સમ્પત્તિભવો એવ લોકો સમ્પત્તિભવલોકો. સમ્પત્તિસમ્ભવલોકોતિ સુગતૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, સમ્પત્તિયા સમ્ભવો સમ્પત્તિસમ્ભવો, સમ્પત્તિસમ્ભવો એવ લોકો સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો. એકો લોકોતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ.

વજ્જન્તિ નપુંસકવચનં અસુકોતિ અનિદ્દિટ્ઠત્તા કતં. કિલેસાતિ રાગાદયો. દુચ્ચરિતાતિ પાણાતિપાતાદયો. અભિસઙ્ખારાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો. ભવગામિકમ્માતિ અત્તનો વિપાકદાનવસેન ભવં ગચ્છન્તીતિ ભવગામિનો, અભિસઙ્ખારેસુપિ વિપાકજનકાનેવ કમ્માનિ વુત્તાનિ. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારનિદસ્સનં. ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે ઇમસ્મિઞ્ચ વજ્જેતિ વુત્તપ્પકારે લોકે ચ વજ્જે ચ. તિબ્બા ભયસઞ્ઞાતિ બલવતી ભયસઞ્ઞા. તિબ્બાતિ પરસદ્દસ્સ અત્થો વુત્તો, ભયસઞ્ઞાતિ ભયસદ્દસ્સ, લોકવજ્જદ્વયમ્પિ હિ ભયવત્થુત્તા સયઞ્ચ સભયત્તા ભયં, ભયમિતિ સઞ્ઞા ભયસઞ્ઞા. પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતીતિ તં તં પટિચ્ચ ઉપેચ્ચ ઠિતા હોતિ. સેય્યથાપિ ઉક્ખિત્તાસિકે વધકેતિ યથા નામ પહરિતું ઉચ્ચારિતખગ્ગે પચ્ચામિત્તે તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, એવમેવ લોકે ચ વજ્જે ચ તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહીતિ અપ્પરજક્ખપઞ્ચકાદીસુ દસસુ પઞ્ચકેસુ એકેકસ્મિં પઞ્ચન્નં પઞ્ચન્નં આકારાનં વસેન પઞ્ઞાસાય આકારેહિ. ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. જાનાતીતિ તથાગતો પઞ્ઞાય પજાનાતિ. પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠં વિય કરોતિ. અઞ્ઞાતીતિ સબ્બાકારમરિયાદાહિ જાનાતિ. પટિવિજ્ઝતીતિ એકદેસં અસેસેત્વા નિરવસેસદસ્સનવસેન પઞ્ઞાય પદાલેતીતિ.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.