૭. ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૫૧. સો ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાયં ઠિતો યોગાવચરો મગ્ગામગ્ગવવત્થાપનેન ઉપક્કિલેસવિમુત્તં વીથિપટિપન્નં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં ‘‘મગ્ગો’’તિ ઞત્વા તિલક્ખણસલ્લક્ખણેન તસ્સેવ મગ્ગસ્સ સુવિસદકરણત્થં પુન ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં આરભિત્વા ઉદયબ્બયેન પરિચ્છિન્ને સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિતો વિપસ્સતિ. એવં તસ્સ તં ઞાણં તિક્ખં હુત્વા વહતિ, સઙ્ખારા લહું ઉપટ્ઠહન્તિ, ઞાણે તિક્ખે વહન્તે સઙ્ખારેસુ લહું ઉપટ્ઠહન્તેસુ ઉપ્પાદં અતિક્કમિત્વા ભઙ્ગે એવ સતિ સન્તિટ્ઠતિ. નિરોધાધિમુત્તત્તા વા ઉદયં પહાય ભઙ્ગેયેવ સતિં ઉપટ્ઠપેતિ. એતસ્મિં ઠાને ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદાનિ તસ્સ ઞાણસ્સ નિદ્દેસે રૂપારમ્મણતા ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતીતિ રૂપારમ્મણં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતિ. અથ વા રૂપારમ્મણભાવે ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જતીતિ અત્થો. તં આરમ્મણં પટિસઙ્ખાતિ તં રૂપારમ્મણં પટિસઙ્ખાય જાનિત્વા, ખયતો વયતો દિસ્વાતિ અત્થો. તસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સતીતિ યેન ચિત્તેન તં રૂપારમ્મણં ખયતો વયતો દિટ્ઠં, તસ્સ ચિત્તસ્સ અપરેન ચિત્તેન ભઙ્ગં અનુપસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહુ પોરાણા – ‘‘ઞાતઞ્ચ ઞાણઞ્ચ ઉભો વિપસ્સતી’’તિ. ચિત્તન્તિ ચેત્થ સસમ્પયુત્તચિત્તં અધિપ્પેતં.

અનુપસ્સતીતિ અનુ અનુ પસ્સતિ, અનેકેહિ આકારેહિ પુનપ્પુનં પસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહ અનુપસ્સતીતિ કથં અનુપસ્સતિ, અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિઆદિ. તત્થ યસ્મા ભઙ્ગો નામ અનિચ્ચતાય પરમા કોટિ, તસ્મા ભઙ્ગાનુપસ્સકો યોગાવચરો સબ્બં રૂપગતં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો. તતો અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા, દુક્ખસ્સ ચ અનત્તત્તા, તદેવ દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો. અનત્તતો અનુપસ્સતિ, નો અત્તતો. યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા, ન તં અભિનન્દિતબ્બં. યઞ્ચ ન અભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રજ્જિતબ્બં. તસ્મા એસ તસ્મિં ભઙ્ગાનુપસ્સનાનુસારેન ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ દિટ્ઠે રૂપગતે નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ. વિરજ્જતિ, નો રજ્જતિ. સો એવં વિરજ્જન્તો લોકિકેનેવ તાવ ઞાણેન રાગં નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ, સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો. અથ વા સો એવં વિરત્તો યથા દિટ્ઠં રૂપગતં, તથા અદિટ્ઠમ્પિ અન્વયઞાણવસેન નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ. નિરોધતોવ મનસિ કરોતિ, નિરોધમેવસ્સ પસ્સતિ, નો સમુદયન્તિ અત્થો. સો એવં પટિપન્નો પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. કિં વુત્તં હોતિ? અયમ્પિ હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં ખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન ચ તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચાતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ યથાવુત્તેન નયેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ. નાપિ નિબ્બત્તનવસેન કિલેસે આદિયતિ, ન અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં. તેન વુચ્ચતિ પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતીતિ.

૫૨. ઇદાનિસ્સ તેહિ ઞાણેહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ નન્દિન્તિ સપ્પીતિકં તણ્હં. રાગન્તિ સેસં તણ્હં. સમુદયન્તિ રાગસ્સ ઉપ્પત્તિં. અથ વા રૂપગતસ્સ ઉદયં. આદાનન્તિ નિબ્બત્તનવસેન કિલેસાનં આદાનં. વેદનારમ્મણતાતિઆદીનિ ઇધ ચ હેટ્ઠા ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

ગાથાસુ પન વત્થુસઙ્કમનાતિ રૂપાદીસુ એકેકસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા પુન યેન ચિત્તેન ભઙ્ગો દિટ્ઠો, તસ્સાપિ ભઙ્ગદસ્સનવસેન પુરિમવત્થુતો અઞ્ઞવત્થુસઙ્કમના. પઞ્ઞાય ચ વિવટ્ટનાતિ ઉદયં પહાય વયે સન્તિટ્ઠના. આવજ્જના બલઞ્ચેવાતિ રૂપાદીસુ એકેકસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા પુન ભઙ્ગારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગદસ્સનત્થં અનન્તરમેવ આવજ્જનસમત્થતા. પટિસઙ્ખા વિપસ્સનાતિ એસા આરમ્મણપટિસઙ્ખા ભઙ્ગાનુપસ્સના નામ. આરમ્મણઅન્વયેન ઉભો એકવવત્થનાતિ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠસ્સ આરમ્મણસ્સ અન્વયેન અનુગમનેન યથા ઇદં, તથા અતીતેપિ સઙ્ખારગતં ભિજ્જિ, અનાગતેપિ ભિજ્જિસ્સતીતિ એવં ઉભિન્નં એકસભાવેનેવ વવત્થાપનન્તિ અત્થો. વુત્તમ્પિ ચેતં પોરાણેહિ –

‘‘સંવિજ્જમાનમ્હિ વિસુદ્ધદસ્સનો, તદન્વયં નેતિ અતીતનાગતે;

સબ્બેપિ સઙ્ખારગતા પલોકિનો, ઉસ્સાવબિન્દૂ સૂરિયેવ ઉગ્ગતે’’તિ.

નિરોધે અધિમુત્તતાતિ એવં ઉભિન્નં ભઙ્ગવસેન એકવવત્થાનં કત્વા તસ્મિંયેવ ભઙ્ગસઙ્ખાતે નિરોધે અધિમુત્તતા તગ્ગરુતા તન્નિન્નતા તપ્પોણતા તપ્પબ્ભારતાતિ અત્થો. વયલક્ખણવિપસ્સનાતિ એસા વયલક્ખણવિપસ્સના નામાતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણઞ્ચ પટિસઙ્ખાતિ પુરિમઞ્ચ રૂપાદિઆરમ્મણં જાનિત્વા. ભઙ્ગઞ્ચ અનુપસ્સતીતિ તસ્સારમ્મણસ્સ ભઙ્ગં દિસ્વા તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ ચ ભઙ્ગં અનુપસ્સતિ. સુઞ્ઞતો ચ ઉપટ્ઠાનન્તિ તસ્સેવં ભઙ્ગમનુપસ્સતો ‘‘સઙ્ખારાવ ભિજ્જન્તિ, તેસં ભેદો મરણં, ન અઞ્ઞો કોચિ અત્થી’’તિ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં ઇજ્ઝતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ખન્ધા નિરુજ્ઝન્તિ ન ચત્થિ અઞ્ઞો, ખન્ધાન ભેદો મરણન્તિ વુચ્ચતિ;

તેસં ખયં પસ્સતિ અપ્પમત્તો, મણિંવ વિજ્ઝં વજિરેન યોનિસો’’તિ.

અધિપઞ્ઞા વિપસ્સનાતિ યા ચ આરમ્મણપટિસઙ્ખા, યા ચ ભઙ્ગાનુપસ્સના, યઞ્ચ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠાનં, અયં અધિપઞ્ઞા વિપસ્સના નામાતિ વુત્તં હોતિ. કુસલો તીસુ અનુપસ્સનાસૂતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ તીસુ છેકો ભિક્ખુ. ચતસ્સો ચ વિપસ્સનાસૂતિ નિબ્બિદાદીસુ ચ ચતૂસુ વિપસ્સનાસુ. તયો ઉપટ્ઠાને કુસલતાતિ ખયતો વયતો સુઞ્ઞતોતિ ઇમસ્મિઞ્ચ તિવિધે ઉપટ્ઠાને કુસલતાય. નાનાદિટ્ઠીસુ ન કમ્પતીતિ સસ્સતદિટ્ઠિઆદીસુ નાનપ્પકારાસુ દિટ્ઠીસુ ન વેધતિ. સો એવં અવેધમાનો ‘‘અનિરુદ્ધમેવ નિરુજ્ઝતિ, અભિન્નમેવ ભિજ્જતી’’તિ પવત્તમનસિકારો દુબ્બલભાજનસ્સ વિય ભિજ્જમાનસ્સ, સુખુમરજસ્સેવ વિપ્પકિરિયમાનસ્સ, તિલાનં વિય ભજ્જિયમાનાનં સબ્બસઙ્ખારાનં ઉપ્પાદટ્ઠિતિપવત્તનિમિત્તં વિસ્સજ્જેત્વા ભેદમેવ પસ્સતિ. સો યથા નામ ચક્ખુમા પુરિસો પોક્ખરણીતીરે વા નદીતીરે વા ઠિતો થૂલફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે ઉદકપિટ્ઠે મહન્તમહન્તાનિ ઉદકપુબ્બુળાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા સીઘં સીઘં ભિજ્જમાનાનિ પસ્સેય્ય, એવમેવ સબ્બે સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તીતિ પસ્સતિ. એવરૂપઞ્હિ યોગાવચરં સન્ધાય વુત્તં ભગવતા –

‘‘યથા પુબ્બુળકં પસ્સે, યથા પસ્સે મરીચિકં;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૭૦);

તસ્સેવં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તી’’તિ અભિણ્હં પસ્સતો અટ્ઠાનિસંસપરિવારં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં બલપ્પત્તં હોતિ. તત્રિમે અટ્ઠાનિસંસા – ભવદિટ્ઠિપ્પહાનં, જીવિતનિકન્તિપરિચ્ચાગો, સદાયુત્તપયુત્તતા, વિસુદ્ધાજીવિતા, ઉસ્સુક્કપ્પહાનં, વિગતભયતા, ખન્તિસોરચ્ચપટિલાભો, અરતિરતિસહનતાતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ઇમાનિ અટ્ઠગ્ગુણમુત્તમાનિ, દિસ્વા તહિં સમ્મસતી પુનપ્પુનં;

આદિત્તચેલસ્સિરસૂપમો મુનિ, ભઙ્ગાનુપસ્સી અમતસ્સ પત્તિયા’’તિ.

ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.