૩૪. નિરોધસમાપત્તિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૮૩. નિરોધસમાપત્તિઞાણનિદ્દેસે સમથબલન્તિ કામચ્છન્દાદયો પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો, સોયેવ અકમ્પનીયટ્ઠેન બલં. અનાગામિઅરહન્તાનંયેવ સમાધિપટિપક્ખસ્સ કામચ્છન્દસ્સ પહાનેન સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિભાવપ્પત્તત્તા તેસંયેવ સમાધિ બલપ્પત્તોતિ કત્વા ‘‘સમથબલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞેસં. સમાધિબલન્તિપિ પાઠો. વિપસ્સનાબલન્તિ અનિચ્ચાદિવસેન વિવિધેહિ આકારેહિ ધમ્મે પસ્સતીતિ વિપસ્સના, સાયેવ અકમ્પનીયટ્ઠેન બલં. તેસંયેવ ઉભિન્નં બલપ્પત્તં વિપસ્સનાઞાણં. તત્થ સમથબલં અનુપુબ્બેન ચિત્તસન્તાનવૂપસમનત્થં નિરોધે ચ પટિપાદનત્થં, વિપસ્સનાબલં પવત્તે આદીનવદસ્સનત્થં નિરોધે ચ આનિસંસદસ્સનત્થં.

નીવરણેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, નીવરણનિમિત્તં નીવરણપચ્ચયાતિ અત્થો. કરણત્થે વા ભુમ્મવચનં, નીવરણેનાતિ અત્થો. ન કમ્પતીતિ ઝાનસમઙ્ગીપુગ્ગલો. અથ વા ઝાનન્તિ ઝાનઙ્ગાનં અધિપ્પેતત્તા પઠમેન ઝાનેન તંસમ્પયુત્તસમાધિ નીવરણે ન કમ્પતિ. અયમેવ ચેત્થ યોજના ગહેતબ્બા. ઉદ્ધચ્ચે ચાતિ ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પાદે ઉદ્ધચ્ચે ચ. ઉદ્ધચ્ચન્તિ ચ ઉદ્ધતભાવો, તં અવૂપસમલક્ખણં. ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ચાતિ ઉદ્ધચ્ચેન સહગતે એકુપ્પાદાદિભાવં ગતે ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તે મોહઅહિરિકઅનોત્તપ્પકિલેસે ચ. ખન્ધે ચાતિ ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તચતુક્ખન્ધે ચ. ન કમ્પતિ ન ચલતિ ન વેધતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસે ન ચલતિ, ઉદ્ધચ્ચસહગતક્ખન્ધે ન વેધતીતિ યોજેતબ્બં. વિપસ્સનાબલં સત્તન્નંયેવ અનુપસ્સનાનં વુત્તત્તા તાસંયેવ વસેન વિપસ્સનાબલં પરિપુણ્ણં હોતીતિ વેદિતબ્બં. અવિજ્જાય ચાતિ દ્વાદસસુપિ અકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ અવિજ્જાય ચ. અવિજ્જાસહગતકિલેસે ચાતિ યથાયોગં અવિજ્જાય સમ્પયુત્તલોભદોસમાનદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાથિનઉદ્ધચ્ચઅહિરિકઅનોત્તપ્પકિલેસે ચ.

વચીસઙ્ખારાતિ વિતક્કવિચારા. ‘‘પુબ્બે ખો, આવુસો વિસાખ, વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતિ, તસ્મા વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો વાચં સઙ્ખરોન્તિ ઉપ્પાદેન્તીતિ વચીસઙ્ખારા. કાયસઙ્ખારાતિ અસ્સાસપસ્સાસા. ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા ખો, આવુસો વિસાખ, કાયિકા એતે ધમ્મા કાયપટિબદ્ધા, તસ્મા અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધન્તિ સઞ્ઞાય વેદનાય ચ નિરોધં. ચિત્તસઙ્ખારાતિ સઞ્ઞા ચ વેદના ચ. ‘‘ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા, તસ્મા સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩) વચનતો ચિત્તેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચિત્તસઙ્ખારા.

૮૪. ઞાણચરિયાસુ અનુપસ્સનાવસાને, વિવટ્ટનાનુપસ્સનાગહણેન વા તસ્સા આદિભૂતા ચરિયાકથાય ઞાણચરિયાતિ વુત્તા સેસાનુપસ્સનાપિ ગહિતા હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. સોળસહિ ઞાણચરિયાહીતિ ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો, અનાગામિસ્સ પન અરહત્તમગ્ગફલવજ્જાહિ ચુદ્દસહિપિ હોતિ પરિપુણ્ણબલત્તા.

૮૫. નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ એત્થ પઠમજ્ઝાનાદીહિ અટ્ઠ, પઠમજ્ઝાનાદીનં પટિલાભત્થાય સબ્બત્થ ઉપચારજ્ઝાનવસેન એકાતિ નવ સમાધિચરિયા. બલચરિયાનં કિં નાનત્તં? સમથબલેનપિ હિ ‘‘નેક્ખમ્મવસેના’’તિઆદીહિ સત્તહિ પરિયાયેહિ ઉપચારસમાધિ વુત્તો, પેય્યાલવિત્થારતો ‘‘પઠમજ્ઝાનવસેના’’તિઆદીહિ સમસત્તતિયા વારેહિ યથાયોગં અપ્પનૂપચારસમાધિ વુત્તો, સમાધિચરિયાયપિ ‘‘પઠમં ઝાન’’ન્તિઆદીહિ અટ્ઠહિ પરિયાયેહિ અપ્પનાસમાધિ વુત્તો. પઠમં ઝાનં પટિલાભત્થાયાતિઆદીહિ અટ્ઠહિ પરિયાયેહિ ઉપચારસમાધિ વુત્તોતિ ઉભયત્થાપિ અપ્પનૂપચારસમાધિયેવ વુત્તો. એવં સન્તેપિ અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ વસીભાવટ્ઠેન ચરિયાતિ વેદિતબ્બા. વિપસ્સનાબલે પન સત્ત અનુપસ્સનાવ ‘‘વિપસ્સનાબલ’’ન્તિ વુત્તા, ઞાણચરિયાય સત્ત ચ અનુપસ્સના વુત્તા, વિવટ્ટનાનુપસ્સનાદયો નવ ચ વિસેસેત્વા વુત્તા. ઇદં નેસં નાનત્તં. સત્ત અનુપસ્સના પન અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ વસીભાવટ્ઠેન ચરિયાતિ વેદિતબ્બા.

‘‘વસીભાવતા પઞ્ઞા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૩૪ માતિકા) એત્થ વુત્તવસિયો વિસ્સજ્જેતું વસીતિ પઞ્ચ વસિયોતિ ઇત્થિલિઙ્ગવોહારેન વુત્તં. વસો એવ વસીતિ વુત્તં હોતિ. પુન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય તા વસિયો વિસ્સજ્જેન્તો આવજ્જનવસીતિઆદિમાહ. આવજ્જનાય વસો આવજ્જનવસો, સો અસ્સ અત્થીતિ આવજ્જનવસી. એસેવ નયો સેસેસુ. પઠમં ઝાનં યત્થિચ્છકન્તિ યત્થ યત્થ પદેસે ઇચ્છતિ ગામે વા અરઞ્ઞે વા, તત્થ તત્થ આવજ્જતિ. યદિચ્છકન્તિ યદા યદા કાલે સીતકાલે વા ઉણ્હકાલે વા, તદા તદા આવજ્જતિ. અથ વા યં યં પઠમં ઝાનં ઇચ્છતિ પથવીકસિણારમ્મણં વા સેસારમ્મણં વા, તં તં આવજ્જતિ. એકેકકસિણારમ્મણસ્સાપિ ઝાનસ્સ વસિતાનં વુત્તત્તા પુરિમયોજનાયેવ સુન્દરતરા. યાવતિચ્છકન્તિ યાવતકં કાલં ઇચ્છતિ અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તં સત્તાહં વા, તાવતકં કાલં આવજ્જતિ. આવજ્જનાયાતિ મનોદ્વારાવજ્જનાય. દન્ધાયિતત્તન્તિ અવસવત્તિભાવો, અલસભાવો વા. સમાપજ્જતીતિ પટિપજ્જતિ, અપ્પેતીતિ અત્થો. અધિટ્ઠાતીતિ અન્તોસમાપત્તિયં અધિકં કત્વા તિટ્ઠતિ. વુટ્ઠાનવસિયંપઠમં ઝાનન્તિ નિસ્સક્કત્થે ઉપયોગવચનં, પઠમજ્ઝાનાતિ અત્થો. પચ્ચવેક્ખતીતિ પચ્ચવેક્ખણજવનેહિ નિવત્તિત્વા પસ્સતિ. અયમેત્થ પાળિવણ્ણના.

અયં પન અત્થપ્પકાસના – પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વિતક્કં આવજ્જયતો ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા પવત્તાવજ્જનાનન્તરં વિતક્કારમ્મણાનેવ ચત્તારિ પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ, તતો દ્વે ભવઙ્ગાનિ, તતો પુન વિચારારમ્મણં આવજ્જનં વુત્તનયેનેવ જવનાનીતિ એવં પઞ્ચસુ ઝાનઙ્ગેસુ યદા નિરન્તરં ચિત્તં પેસેતું સક્કોતિ, અથસ્સ આવજ્જનવસી સિદ્ધાવ હોતિ. અયં પન મત્થકપ્પત્તા વસી ભગવતો યમકપાટિહારિયેવ લબ્ભતિ. ઇતો પરં સીઘતરા આવજ્જનવસી નામ નત્થિ. અઞ્ઞેસં પન અન્તરન્તરા ભવઙ્ગવારે ગણના નત્થિ. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ નન્દોપનન્દદમને વિય સીઘં સમાપત્તિસમાપજ્જનસમત્થતા સમાપજ્જનવસી નામ. અચ્છરામત્તં વા દસચ્છરામત્તં વા ખણં સમાપત્તિં ઠપેતું સમત્થતા અધિટ્ઠાનવસી નામ. તથેવ તતો લહું વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસી નામ. પચ્ચવેક્ખણવસી પન આવજ્જનવસિયા એવ વુત્તા. પચ્ચવેક્ખણજવનાનેવ હિ તત્થ આવજ્જનાનન્તરાનીતિ. ઇતિ આવજ્જનવસિયા સિદ્ધાય પચ્ચવેક્ખણવસી સિદ્ધા હોતિ, અધિટ્ઠાનવસિયા ચ સિદ્ધાય વુટ્ઠાનવસી સિદ્ધા હોતિ. એવં સન્તેપિ ‘‘અયં પન મત્થકપ્પત્તા વસી ભગવતો યમકપાટિહારિયેવ લબ્ભતી’’તિ વુત્તત્તા પાટિહારિયકાલે ઝાનઙ્ગપચ્ચવેક્ખણાનં અભાવતો નાનાવિધવણ્ણાદિનિમ્માનસ્સ નાનાકસિણવસેન ઇજ્ઝનતો તંતંકસિણારમ્મણં ઝાનં સમાપજ્જિતુકામસ્સ યથારુચિ લહું તસ્મિં કસિણે વુત્તનયેન આવજ્જનપવત્તનસમત્થતા આવજ્જનવસી, તદાવજ્જનવીથિયંયેવ તસ્સ ઝાનસ્સ અપ્પનાસમત્થતાસમાપજ્જનસમત્થતા સમાપજ્જનવસી. એવઞ્હિ વુચ્ચમાને યુત્તિ ચ ન વિરુજ્ઝતિ, વસીપટિપાટિ ચ યથાક્કમેનેવ યુજ્જતિ. ઝાનઙ્ગપચ્ચવેક્ખણાયં પન ‘‘મત્થકપ્પત્તાયેવ પઞ્ચ જવનાની’’તિ વુત્તત્તા વુત્તનયેન સત્તસુપિ જવનેસુ જવન્તેસુ પચ્ચવેક્ખણવસીયેવ હોતિ. એવં સન્તે ‘‘પઠમજ્ઝાનં આવજ્જતી’’તિ વચનં ન યુજ્જતીતિ ચે? યથા કસિણે પવત્તં ઝાનં કારણોપચારેન કસિણન્તિ વુત્તં, તથા ઝાનપચ્ચયં કસિણં ‘‘સુખો બુદ્ધાનમુપ્પાદો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૯૪) વિય ફલોપચારેન ઝાનન્તિ વુત્તં. યથાપરિચ્છિન્ને કાલે ઠત્વા વુટ્ઠિતસ્સ નિદ્દાય પબુદ્ધસ્સ પુન નિદ્દોક્કમને વિય પુન ઝાનોક્કમને સતિપિ અધિટ્ઠાનવસીયેવ નામ, યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠિતસ્સ પન વુટ્ઠાનેયેવ અધિટ્ઠાને સતિપિ વુટ્ઠાનવસી નામ હોતીતિ અયં તેસં વિસેસો.

નિરોધસમાપત્તિયા વિભાવનત્થં પન ઇદં પઞ્હકમ્મં – કા નિરોધસમાપત્તિ, કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તિ, કત્થ સમાપજ્જન્તિ, કસ્મા સમાપજ્જન્તિ, કથઞ્ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ, કથં ઠાનં, કથં વુટ્ઠાનં, વુટ્ઠિતસ્સ કિન્નિન્નં ચિત્તં હોતિ, મતસ્સ ચ સમાપન્નસ્સ ચ કો વિસેસો, નિરોધસમાપત્તિ કિં સઙ્ખતા અસઙ્ખતા લોકિયા લોકુત્તરા નિપ્ફન્ના અનિપ્ફન્નાતિ?

તત્થ કા નિરોધસમાપત્તીતિ? યા અનુપુબ્બનિરોધવસેન ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં અપ્પવત્તિ.

કે તં સમાપજ્જન્તિ, કે ન સમાપજ્જન્તીતિ? સબ્બેપિ પુથુજ્જના સોતાપન્ના સકદાગામિનો સુક્ખવિપસ્સકા ચ અનાગામી અરહન્તો ન સમાપજ્જન્તિ, અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો પન અનાગામિનો ચ ખીણાસવા ચ સમાપજ્જન્તિ.

કત્થ સમાપજ્જન્તીતિ? પઞ્ચવોકારભવે. કસ્મા? અનુપુબ્બસમાપત્તિસબ્ભાવતો. ચતુવોકારભવે પન પઠમજ્ઝાનાદીનં ઉપ્પત્તિયેવ નત્થિ, તસ્મા ન સક્કા તત્થ સમાપજ્જિતું.

કસ્મા સમાપજ્જન્તીતિ? સઙ્ખારાનં પવત્તિભેદે ઉક્કણ્ઠિત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અચિત્તકા હુત્વા ‘‘નિરોધં નિબ્બાનં પત્વા સુખં વિહરિસ્સામા’’તિ સમાપજ્જન્તિ.

કથં ચસ્સા સમાપજ્જનં હોતીતિ? સમથવિપસ્સનાવસેન ઉસ્સક્કિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિરોધયતો એવમસ્સા સમાપજ્જનં હોતિ. યો હિ સમથવસેનેવ ઉસ્સક્કતિ, સો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ. યો વિપસ્સનાવસેનેવ ઉસ્સક્કતિ, સો ફલસમાપત્તિં પત્વા તિટ્ઠતિ. યો પન ઉભયવસેન ઉસ્સક્કિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિરોધેતિ, સો તં સમાપજ્જતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

અયં પન વિત્થારો – ઇધ ભિક્ખુ નિરોધં સમાપજ્જિતુકામો કતભત્તકિચ્ચો સુધોતહત્થપાદો વિવિત્તે ઓકાસે સુપઞ્ઞત્તે આસને નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. વિપસ્સના પનેસા તિવિધા હોતિ – સઙ્ખારપરિગ્ગણ્હનકવિપસ્સના, ફલસમાપત્તિવિપસ્સના, નિરોધસમાપત્તિવિપસ્સનાતિ. તત્થ સઙ્ખારપરિગ્ગણ્હનકવિપસ્સના મન્દા વા હોતુ તિક્ખા વા, મગ્ગસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિયેવ. ફલસમાપત્તિવિપસ્સના તિક્ખાવ વટ્ટતિ મગ્ગભાવનાસદિસા. નિરોધસમાપત્તિવિપસ્સના પન નાતિમન્દા નાતિતિક્ખા વટ્ટતિ. તસ્મા એસ નાતિમન્દાય નાતિતિક્ખાય વિપસ્સનાય તે સઙ્ખારે વિપસ્સતિ. તતો દુતિયજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. તતો તતિયજ્ઝાનં…પે… તતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારે તથેવ વિપસ્સતિ. અથ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ચતુબ્બિધં પુબ્બકિચ્ચં કરોતિ – નાનાબદ્ધઅવિકોપનં, સઙ્ઘપટિમાનનં, સત્થુપક્કોસનં, અદ્ધાનપરિચ્છેદન્તિ.

તત્થ નાનાબદ્ધઅવિકોપનન્તિ યં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં એકાબદ્ધં ન હોતિ, નાનાબદ્ધં હુત્વા ઠિતં પત્તચીવરં વા મઞ્ચપીઠં વા નિવાસગેહં વા અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિ પરિક્ખારજાતં, તં યથા ન વિકુપ્પતિ, અગ્ગિઉદકવાતચોરઉન્દૂરાદીનં વસેન ન વિનસ્સતિ, એવં અધિટ્ઠાતબ્બં. તત્રિદં અધિટ્ઠાનવિધાનં – ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ઇમસ્મિં સત્તાહબ્ભન્તરે મા અગ્ગિના ઝાયતુ, મા ઉદકેન વુય્હતુ, મા વાતેન વિદ્ધંસતુ, મા ચોરેહિ હરીયતુ, મા ઉન્દૂરાદીહિ ખજ્જતૂ’’તિ. એવં અધિટ્ઠિતે તં સત્તાહં તસ્સ ન કોચિ પરિસ્સયો હોતિ, અનધિટ્ઠહતો પન અગ્ગિઆદીહિ વિનસ્સતિ. ઇદં નાનાબદ્ધઅવિકોપનં નામ. યં પન એકાબદ્ધં હોતિ નિવાસનપારુપનં વા નિસિન્નાસનં વા, તત્થ વિસું અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ, સમાપત્તિયેવ નં રક્ખતિ.

સઙ્ઘપટિમાનનન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પટિમાનનં ઉદિક્ખનં. યાવ એસો ભિક્ખુ આગચ્છતિ, તાવ સઙ્ઘકમ્મસ્સ અકરણન્તિ અત્થો. એત્થ ચ ન પટિમાનનં એતસ્સ પુબ્બકિચ્ચં, પટિમાનનાવજ્જનં પન પુબ્બકિચ્ચં. તસ્મા એવં આવજ્જિતબ્બં – ‘‘સચે મયિ સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને સઙ્ઘો અપલોકનકમ્માદીસુ કિઞ્ચિદેવ કમ્મં કત્તુકામો હોતિ, યાવ મં કોચિ ભિક્ખુ આગન્ત્વા ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. એવં કત્વા સમાપન્નો હિ તસ્મિં સમયે વુટ્ઠાતિયેવ. યો પન એવં ન કરોતિ, સઙ્ઘો ચ સન્નિપતિત્વા તં અપસ્સન્તો ‘‘અસુકો ભિક્ખુ કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નિરોધં સમાપન્નો’’તિ વુત્તે કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેતિ ‘‘ગચ્છ તં સઙ્ઘસ્સ વચનેન પક્કોસા’’તિ. અથસ્સ તેન ભિક્ખુના સવનૂપચારે ઠત્વા ‘‘સઙ્ઘો તં આવુસો પટિમાનેતી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ વુટ્ઠાનં હોતિ. એવંગરુકા હિ સઙ્ઘસ્સ આણા નામ. તસ્મા તં આવજ્જિત્વા યથા સયમેવ વુટ્ઠાતિ, એવં સમાપજ્જિતબ્બં.

સત્થુપક્કોસનન્તિ ઇધાપિ સત્થુપક્કોસનાવજ્જનમેવ ઇમસ્સ પુબ્બકિચ્ચં. તસ્મા તમ્પિ એવં આવજ્જિતબ્બં – ‘‘સચે મયિ સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને સત્થા ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં સિક્ખાપદં વા પઞ્ઞપેતિ, તથારૂપાય વા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ધમ્મં દેસેતિ. યાવ મં કોચિ આગન્ત્વા ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. એવં કત્વા નિસિન્નો હિ તસ્મિં સમયે વુટ્ઠાતિયેવ. યો પન એવં ન કરોતિ, સત્થા ચ સઙ્ઘે સન્નિપતિતે તં અપસ્સન્તો ‘‘અસુકો ભિક્ખુ કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નિરોધં સમાપન્નો’’તિ વુત્તે કઞ્ચિ ભિક્ખું પેસેતિ ‘‘ગચ્છ તં મમ વચનેન પક્કોસા’’તિ. અથસ્સ તેન ભિક્ખુના સવનૂપચારે ઠત્વા સત્થા આયસ્મન્તં આમન્તેતી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ વુટ્ઠાનં હોતિ. એવંગરુકઞ્હિ સત્થુપક્કોસનં. તસ્મા તં આવજ્જિત્વા યથા સયમેવ વુટ્ઠાતિ, એવં સમાપજ્જિતબ્બં.

અદ્ધાનપરિચ્છેદોતિ જીવિતદ્ધાનસ્સ પરિચ્છેદો. ઇમિના હિ ભિક્ખુના અદ્ધાનપરિચ્છેદે કુસલેન ભવિતબ્બં. ‘‘અત્તનો આયુસઙ્ખારા સત્તાહં પવત્તિસ્સન્તિ, ન પવત્તિસ્સન્તી’’તિ આવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જિતબ્બં. સચે હિ સત્તાહબ્ભન્તરે નિરુજ્ઝનકે આયુસઙ્ખારે અનાવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જતિ, તસ્સ નિરોધસમાપત્તિ મરણં પટિબાહિતું ન સક્કોતિ. અન્તોનિરોધે મરણસ્સ નત્થિતાય અન્તરાવ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાતિ, તસ્મા એતં આવજ્જિત્વાવ સમાપજ્જિતબ્બં. અવસેસઞ્હિ અનાવજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ, ઇદં પન આવજ્જિતબ્બમેવાતિ વુત્તં. સો એવં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઇમં પુબ્બકિચ્ચં કત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ. અથેકં વા દ્વે વા ચિત્તવારે અતિક્કમિત્વા અચિત્તકો હોતિ, નિરોધં ફુસતિ. કસ્મા પનસ્સ દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપરિ ચિત્તાનિ નપ્પવત્તન્તીતિ? નિરોધસ્સ પયોગત્તા. ઇદઞ્હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો દ્વે સમથવિપસ્સનાધમ્મે યુગનદ્ધે કત્વા અટ્ઠસમાપત્તિઆરોહનં અનુપુબ્બનિરોધસ્સ પયોગો, ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયાતિ નિરોધસ્સ પયોગત્તા દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપરિ નપ્પવત્તન્તિ.

કથં ઠાનન્તિ? એવં સમાપન્નાય પનસ્સા કાલપરિચ્છેદવસેન ચેવ અન્તરા આયુક્ખયસઙ્ઘપટિમાનનસત્થુપક્કોસનાભાવેન ચ ઠાનં હોતિ.

કથં વુટ્ઠાનન્તિ? અનાગામિસ્સ અનાગામિફલસમાપત્તિયા અરહતો અરહત્તફલસમાપત્તિયાતિ એવં દ્વેધા વુટ્ઠાનં હોતિ.

વુટ્ઠિતસ્સ કિન્નિન્નં ચિત્તં હોતીતિ? નિબ્બાનનિન્નં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો વિવેકનિન્નં ચિત્તં હોતિ વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૪).

મતસ્સ ચ સમાપન્નસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? અયમ્પિ અત્થો સુત્તે વુત્તોયેવ. યથાહ – ‘‘યો ચાયં, આવુસો, મતો કાલઙ્કતો, તસ્સ કાયસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, વચીસઙ્ખારા, ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, આયુ પરિક્ખીણો, ઉસ્મા વૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ પરિભિન્નાનિ. ય્વાયં ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નો, તસ્સપિ કાયસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, વચીસઙ્ખારા, ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા પટિપ્પસ્સદ્ધા, આયુ અપરિક્ખીણો, ઉસ્મા અવૂપસન્તા, ઇન્દ્રિયાનિ અપરિભિન્નાની’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૭).

નિરોધસમાપત્તિ કિં સઙ્ખતાતિઆદિપુચ્છાયં પન ‘‘સઙ્ખતા’’તિપિ ‘‘અસઙ્ખતા’’તિપિ ‘‘લોકિયા’’તિપિ ‘‘લોકુત્તરા’’તિપિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? સભાવતો નત્થિતાય. યસ્મા પન સમાપજ્જન્તસ્સ વસેન સમાપન્નો નામ હોતિ, તસ્મા નિપ્ફન્નાતિ વત્તું વટ્ટતિ, નો અનિપ્ફન્નાતિ.

‘‘ઇતિ સન્તા સમાપત્તિ, અયં અરિયનિસેવિતા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનમિતિ સઙ્ખમુપાગતા’’તિ.

નિરોધસમાપત્તિઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.