૨૫-૨૮. પટિસમ્ભિદાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬. પટિસમ્ભિદાઞાણનિદ્દેસે યસ્મા ધમ્મે અવુત્તે તસ્સ કિચ્ચં ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ઉદ્દિટ્ઠાનં પટિપાટિં અનાદિયિત્વા પઠમં ધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા. ધમ્માદીનં અત્થા વુત્તાયેવ. સદ્ધિન્દ્રિયં ધમ્મોતિઆદીહિ ધમ્મસદ્દપરિયાપન્ને ધમ્મે વત્વા નાનત્તસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો અઞ્ઞો સદ્ધિન્દ્રિયં ધમ્મોતિઆદિમાહ. ‘‘અઞ્ઞો ધમ્મો’’તિ હિ વુત્તે ધમ્માનં નાનત્તં દસ્સિતં હોતિ. પટિવિદિતાતિ અભિમુખભાવેન વિદિતા પાકટા નામ હોન્તિ. તેન પટિસમ્ભિદાપદસ્સ અત્થો વુત્તો. અધિમોક્ખટ્ઠો અત્થોતિઆદીહિ તેસં સદ્ધાદીનં અધિમુચ્ચનાદિકિચ્ચં અત્થો નામાતિ દસ્સેતિ. સન્દસ્સેતુન્તિ પરં ઞાપેતુકામસ્સ પરં સન્દસ્સેતું. પરસ્સ પન વચનં સુણન્તસ્સાપિ લબ્ભતિયેવ. બ્યઞ્જનનિરુત્તાભિલાપાતિ નામબ્યઞ્જનં નામનિરુત્તિ નામાભિલાપો. નામઞ્હિ અત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, ‘‘સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા સઙ્ખારાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) એવં નિદ્ધારેત્વા સહેતુકં કત્વા વુચ્ચમાનત્તા નિરુત્તિ, અભિલપીયતિ એતેન અત્થોતિ અભિલાપોતિ વુચ્ચતિ.

નામઞ્ચ નામેતં ચતુબ્બિધં – સામઞ્ઞનામં, ગુણનામં, કિત્તિમનામં, ઓપપાતિકનામન્તિ. તત્થ પઠમકપ્પિકેસુ મહાજનેન સમ્મન્નિત્વા ઠપિતત્તા ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ રઞ્ઞો નામં સામઞ્ઞનામં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મહાજનસમ્મતોતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘મહાસમ્મતો મહાસમ્મતો’ત્વેવ પઠમં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૧). ‘‘ધમ્મકથિકો પંસુકૂલિકો વિનયધરો તિપિટકધરો સદ્ધો સતો’’તિ એવરૂપં ગુણતો આગતનામં ગુણનામં. ‘‘ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદીનિપિ તથાગતસ્સ અનેકાનિ નામસતાનિ ગુણનામાનેવ. તેન વુત્તં –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેહિ નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ.

યં પન જાતસ્સ કુમારકસ્સ નામગ્ગહણદિવસે દક્ખિણેય્યાનં સક્કારં કત્વા સમીપે ઠિતા ઞાતકા કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા ‘‘અયં અસુકો નામા’’તિ નામં કરોન્તિ, ઇદં કિત્તિમનામં. યા પન પુરિમપઞ્ઞત્તિ અપરપઞ્ઞત્તિયં પતતિ, પુરિમવોહારો પચ્છિમવોહારે પતતિ. સેય્યથિદં, પુરિમકપ્પેપિ ચન્દો ચન્દોયેવ નામ, એતરહિપિ ચન્દોયેવ. અતીતે સૂરિયો, સમુદ્દો, પથવી, પબ્બતો પબ્બતોયેવ નામ, એતરહિપિ પબ્બતોયેવાતિ, ઇદં ઓપપાતિકનામં. ઇદં ચતુબ્બિધમ્પિ નામં એકં નામમેવ હોતિ, તં લોકસઙ્કેતમત્તસિદ્ધં પરમત્થતો અવિજ્જમાનં. અઞ્ઞે પન ‘‘નામં નામ અત્થજોતકો સદ્દો’’તિ વદન્તિ. બલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનં વુત્તનયાનુસારેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

પટિસમ્ભિદાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.