૧૪. અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૬. તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો હારોતિ અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો. તત્થ તથા ધારયિતબ્બાતિ એકત્તવેમત્તતાસઙ્ખાતસામઞ્ઞવિસેસમત્તતો ધારયિતબ્બા, ન પન તત્થ કિઞ્ચિ વિકપ્પેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. અવિકપ્પેતબ્બતાય કારણં નિદ્દેસવારવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. તં તં ફલં મગ્ગતિ ગવેસતીતિ મગ્ગો, તદત્થિકેહિ મગ્ગીયતિ ગવેસીયતીતિ વા મગ્ગો. નિરતિયટ્ઠેન નિરસ્સાદટ્ઠેન ચ નિરયો. ઉદ્ધં અનુગન્ત્વા તિરિયં અઞ્ચિતાતિ તિરચ્છાના. તિરચ્છાનાવ તિરચ્છાનયોનિ. પેતતાય પેત્તિ, ઇતો પેચ્ચ ગતભાવોતિ અત્થો. પેત્તિ એવ પેત્તિવિસયો. ન સુરન્તિ ન ભાસન્તિ ન દિબ્બન્તીતિ અસુરા. અસુરા એવ અસુરયોનિ. દિબ્બેહિ રૂપાદીહિ સુટ્ઠુ અગ્ગાતિ સગ્ગા. મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા. વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા, તં તત્થ નત્થીતિ નિબ્બાનં. નિરયં ગચ્છતીતિ નિરયગામી. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અસુરયોનિયોતિ અસુરયોનિયા હિતો, અસુરજાતિનિબ્બત્તનકોતિ અત્થો. સગ્ગં ગમેતીતિ સગ્ગગામિયો. મનુસ્સગામીતિ મનુસ્સલોકગામી. પટિસઙ્ખાનિરોધોતિ પટિસઙ્ખાય પટિપક્ખભાવનાય નિરોધો, પટિપક્ખે વા તથા અપ્પવત્તે ઉપ્પજ્જનારહસ્સ પટિપક્ખવુત્તિયા અનુપ્પાદો. અપ્પટિસઙ્ખાનિરોધોતિ સઙ્ખતધમ્માનં સરસનિરોધો, ખણિકનિરોધોતિ અત્થો.

૪૭. રૂપન્તિ એકત્તતા. ભૂતાનં ઉપાદાયાતિ વેમત્તતા. ઉપાદારૂપન્તિ એકત્તતા. ચક્ખાયતનં…પે… કબળીકારો આહારોતિ વેમત્તતા. તથા ભૂતરૂપન્તિ એકત્તતા. પથવીધાતુ …પે… વાયોધાતૂતિ વેમત્તતા. પથવીધાતૂતિ એકત્તતા. વીસતિ આકારા વેમત્તતા. આપોધાતૂતિ એકત્તતા. દ્વાદસ આકારા વેમત્તતા. તેજોધાતૂતિ એકત્તતા. ચત્તારો આકારા વેમત્તતા. વાયોધાતૂતિ એકત્તતા. છ આકારા વેમત્તતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘દ્વીહિ આકારેહિ ધાતુયો પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ કેસાતિ કેસા નામ ઉપાદિન્નકસરીરટ્ઠકા કક્ખળલક્ખણા ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો પથવીધાતુકોટ્ઠાસો. લોમા નામ…પે… મત્થલુઙ્ગં નામ સરીરટ્ઠકં કક્ખળલક્ખણં ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ અયં વેમત્તતા. આપોધાતૂતિઆદિકોટ્ઠાસેસુ પિત્તાદીસુ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – યેન ચાતિ યેન તેજોધાતુના કુપિતેન. સન્તપ્પતીતિ અયં કાયો સન્તપ્પતિ એકાહિકજરાદિભાવેન ઉસુમજાતો હોતિ. યેન ચ જીરીયતીતિ યેન અયં કાયો જરીયતિ. ઇન્દ્રિયવેકલ્લતં બલક્ખયં વલિત્તચપલિતાદિઞ્ચ પાપુણાતિ. યેન ચ પરિડય્હતીતિ યેન કુપિતેન અયં કાયો ડય્હતિ, સો ચ પુગ્ગલો ‘‘ડય્હામિ ડય્હામી’’તિ કન્દન્તો સતધોતસપ્પિગોસીતચન્દનાદિલેપનં તાલવણ્ટવાતઞ્ચ પચ્ચાસીસતિ. યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતીતિ અસિતં વા ઓદનાદિ, પીતં વા પાનકાદિ, ખાયિતં વા પિટ્ઠખજ્જકાદિ, સાયિતં વા અમ્બપક્કમધુફાણિતાદિ સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતિ, રસાદિભાવેન વિવેકં ગચ્છતીતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરિમા તયો તેજોધાતૂ ચતુસમુટ્ઠાના. પચ્છિમો કમ્મસમુટ્ઠાનોવ.

ઉદ્ધઙ્ગમા વાતાતિ ઉગ્ગારહિક્કારાદિપવત્તકા ઉદ્ધં આરોહનવાતા. અધોગમા વાતાતિ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિનીહરણકા અધો ઓરોહનવાતા. કુચ્છિસયા વાતાતિ અન્તાનં બહિવાતા. કોટ્ઠાસયા વાતાતિ અન્તાનં અન્તોવાતા. અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતાતિ ધમનિજાલાનુસારેન સકલસરીરે અઙ્ગમઙ્ગાનિ અનુસટા સમિઞ્જનપસારણાદિનિબ્બત્તકા વાતા. અસ્સાસોતિ અન્તોપવિસનનાસિકવાતો. પસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનનાસિકવાતો. એત્થ ચ પુરિમા સબ્બે ચતુસમુટ્ઠાના. અસ્સાસપસ્સાસા ચિત્તસમુટ્ઠાના એવ. એવં વેમત્તતાદસ્સનવસેન વિભાગેન ઉદાહટા ચતસ્સો ધાતુયો પટિક્કૂલમનસિકારવસેન ઉપસંહરન્તો ‘‘ઇમેહિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન ગય્હૂપગન્તિ ન ગહણયોગ્ગં. સભાવભાવતોતિ સભાવલક્ખણતો.

એવં પટિક્કૂલમનસિકારં દસ્સેત્વા પુન તત્થ સમ્મસનચારં પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘તેનાહ ભગવા યા ચેવ ખો પના’’તિઆદિમાહ. તં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૪૮. એવં સચ્ચમગ્ગરૂપધમ્મવસેન અધિટ્ઠાનહારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અવિજ્જાવિજ્જાદીનમ્પિ વસેન તં દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાતિ એકત્તતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ યસ્મા અવિજ્જા દુક્ખસચ્ચસ્સ યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા યસ્મા દુક્ખસમુદયસ્સ દુક્ખનિરોધસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પુબ્બન્તો અતીતદ્ધભૂતા ખન્ધાયતનધાતુયો. અપરન્તો અનાગતદ્ધભૂતા. પુબ્બન્તાપરન્તો તદુભયં. ઇદપ્પચ્ચયતા સઙ્ખારાદીનં કારણાનિ અવિજ્જાદીનિ. પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ધમ્મા અવિજ્જાદીહિ નિબ્બત્તા સઙ્ખારાદિધમ્મા.

તત્થાયં અવિજ્જા યસ્મા અતીતાનં ખન્ધાદીનં યાવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નાનં ધમ્માનં યાથાવસરસલક્ખણં જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં યાવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવાયં અવિજ્જા કિચ્ચતો જાતિતોપિ કથિતા. અયઞ્હિ ઇમાનિ અટ્ઠ ઠાનાનિ જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતીતિ કિચ્ચતો કથિતા. ઉપ્પજ્જમાનાપિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ જાતિતો કથિતા. એવં કિચ્ચતો જાતિતો ચ કથિતાપિ લક્ખણતો કથિતે એવ સુકથિતા હોતીતિ લક્ખણતો દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઞાણં અત્થાનત્થં કારણાકારણં ચતુસચ્ચધમ્મં વિદિતં પાકટં કરોતિ. અયં પન અવિજ્જા ઉપ્પજ્જિત્વા તં વિદિતં પાકટં કાતું ન દેતીતિ ઞાણપચ્ચનીકતો અઞ્ઞાણં. દસ્સનન્તિપિ પઞ્ઞા, સા હિ તં આકારં પસ્સતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા પસ્સિતું ન દેતીતિ અદસ્સનં. અભિસમયોતિપિ પઞ્ઞા, સા તં આકારં અભિસમેતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં અભિસમેતું ન દેતીતિ અનભિસમયો. અનુબોધો સમ્બોધો પટિવેધોતિપિ પઞ્ઞા, સા તં આકારં અનુબુજ્ઝતિ સમ્બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં અનુબુજ્ઝિતું સમ્બુજ્ઝિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતીતિ અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો. તથા સલ્લક્ખણં ઉપલક્ખણં પચ્ચુપલક્ખણં સમપેક્ખણન્તિપિ પઞ્ઞા, સા તં આકારં સલ્લક્ખતિ ઉપલક્ખતિ પચ્ચુપલક્ખતિ સમં સમ્મા ચ અપેક્ખતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તસ્સ તથા કાતું ન દેતીતિ અસલ્લક્ખણં અનુપલક્ખણં અપચ્ચુપલક્ખણં અસમપેક્ખણન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

નાસ્સ કિઞ્ચિ પચ્ચક્ખકમ્મં અત્થિ, સયઞ્ચ અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા કતકમ્મન્તિ અપ્પચ્ચક્ખકમ્મં. દુમ્મેધાનં ભાવો દુમ્મેજ્ઝં. બાલાનં ભાવો બાલ્યં. સમ્પજઞ્ઞન્તિ પઞ્ઞા, સા અત્થાનત્થં કારણાકારણં ચતુસચ્ચધમ્મં સમ્પજાનાતિ. અવિજ્જા પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં કારણં પજાનિતું ન દેતીતિ અસમ્પજઞ્ઞં. મોહનવસેન મોહો. પમોહનવસેન પમોહો. સમ્મોહનવસેન સમ્મોહો. અવિન્દિયં વિન્દતિ, વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. વટ્ટસ્મિં ઓહનતિ ઓતરતીતિ અવિજ્જોઘો. વટ્ટસ્મિં યોજેતીતિ અવિજ્જાયોગો. અપ્પહીનટ્ઠેન ચેવ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો ચ અવિજ્જાનુસયો. મગ્ગે પરિયુટ્ઠિતચોરા વિય અદ્ધિકે કુસલચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ વિલુપ્પતીતિ અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં. યથા નગરદ્વારે પલિઘસઙ્ખાતાય લઙ્ગિયા પતિતાય મનુસ્સાનં નગરપ્પવેસો પચ્છિજ્જતિ, એવમેવ યસ્સ સક્કાયનગરે અયં પતિતા, તસ્સ નિબ્બાનસમ્પાપકં ઞાણગમનં પચ્છિજ્જતીતિ અવિજ્જાલઙ્ગી નામ હોતિ. અકુસલઞ્ચ તં મૂલઞ્ચ, અકુસલાનં વા મૂલન્તિ અકુસલમૂલં. તં પન ન અઞ્ઞં, ઇધાધિપ્પેતો મોહોતિ મોહો અકુસલમૂલન્તિ અયં એકપદિકો અવિજ્જાય અત્થુદ્ધારો. અયં વેમત્તતાતિ અયં અવિજ્જાય વેમત્તતા.

વિજ્જાતિ વિન્દિયં વિન્દતીતિ વિજ્જા, વિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા, વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા. ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ દુક્ખસચ્ચસ્સ યાથાવસરસલક્ખણં જાનાતિ પસ્સતિ પટિવિજ્ઝતીતિ દુક્ખે અરિયસચ્ચે વિસયભૂતે ઞાણં ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. પઞ્ઞાતિ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન તેન વા અનિચ્ચાદિના પકારેન ધમ્મે જાનાતીતિ પઞ્ઞા. પજાનનાકારો પજાનના. અનિચ્ચાદીનિ વિચિનતીતિ વિચયો. પકારેહિ વિચિનતીતિ પવિચયો. ચતુસચ્ચધમ્મે વિચિનતીતિ ધમ્મવિચયો. અનિચ્ચાદીનં સલ્લક્ખણવસેન સલ્લક્ખણા. તેસંયેવ પતિ પતિ ઉપલક્ખણવસેન પચ્ચુપલક્ખણા. પણ્ડિતભાવો પણ્ડિચ્ચં. કુસલભાવો કોસલ્લં. નિપુણભાવો નેપુઞ્ઞં. અનિચ્ચાદીનં વિભાવનવસેન વેભબ્યા. તેસંયેવ ચિન્તનવસેન ચિન્તા. અનિચ્ચાદીનિ ઉપપરિક્ખતીતિ ઉપપરિક્ખા. ભૂરીતિ પથવિયા નામં, અયમ્પિ સણ્હટ્ઠેન વિત્થતટ્ઠેન ચ ભૂરી વિયાતિ ભૂરી. તેન વુત્તં – ‘‘ભૂરી વુચ્ચતિ પથવી, તાય પથવિસમાય વિત્થતાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતોતિ ભૂરિપઞ્ઞો’’તિ (મહાનિ. ૨૭). અપિ ચ ભૂરીતિ પઞ્ઞાયેવેતં અધિવચનં. ભૂતે અત્થે રમતીતિ ભૂરી.

કિલેસે મેધતિ હિંસતીતિ મેધા, ખિપ્પં ગહણધારણટ્ઠેન વા મેધા. યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સત્તં હિતપટિપત્તિયં સમ્પયુત્તં વા યાથાવલક્ખણપટિવેધે પરિણેતીતિ પરિણાયિકા. અનિચ્ચાદિવસેન ધમ્મે વિપસ્સતીતિ વિપસ્સના. સમ્મા પકારેહિ અનિચ્ચાદીનિ જાનાતીતિ સમ્પજઞ્ઞં. ઉપ્પથપટિપન્ને સિન્ધવે વીથિઆરોપનત્થં પતોદો વિય ઉપ્પથે ધાવનકૂટચિત્તં વીથિઆરોપનત્થં વિજ્ઝતીતિ પતોદો વિયાતિ પતોદો. દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. કિલેસચ્છેદનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ સત્થં પઞ્ઞાસત્થં. અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન પઞ્ઞાવ પાસાદો પઞ્ઞાપાસાદો. આલોકનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ આલોકો પઞ્ઞાઆલોકો.

ઓભાસનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ ઓભાસો પઞ્ઞાઓભાસો. પજ્જોતનટ્ઠેન પઞ્ઞાવ પજ્જોતો પઞ્ઞાપજ્જોતો. રતિકરણટ્ઠેન રતિદાયકટ્ઠેન રતિજનકટ્ઠેન ચિત્તીકતટ્ઠેન દુલ્લભપાતુભાવટ્ઠેન અતુલટ્ઠેન અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેન ચ પઞ્ઞાવ રતનં પઞ્ઞારતનં. ન તેન સત્તા મુય્હન્તિ, સયં વા આરમ્મણે ન મુય્હતીતિ અમોહો. ધમ્મવિચયપદં વુત્તત્થમેવ. કસ્મા પનેતં પુન વુત્તન્તિ? અમોહસ્સ મોહપટિપક્ખભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ – ય્વાયં અમોહો, સો ન કેવલં મોહતો અઞ્ઞો ધમ્મો, મોહસ્સ પટિપક્ખો ધમ્મવિચયસઙ્ખાતો અમોહોવ ઇધાધિપ્પેતોતિ. સમ્માદિટ્ઠીતિ યાથાવનિય્યાનિકકુસલદિટ્ઠિ. ધમ્મવિચયસઙ્ખાતો પસત્થો સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગોતિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. મગ્ગઙ્ગન્તિ અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગં કારણન્તિ મગ્ગઙ્ગં. અરિયમગ્ગસ્સ અન્તોગધત્તા મગ્ગપરિયાપન્નન્તિ.

અસઞ્ઞાસમાપત્તીતિ સઞ્ઞાવિરાગભાવનાવસેન પવત્તિતા અસઞ્ઞભવૂપપત્તિનિબ્બત્તનસમાપત્તિ. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે એકચ્ચે તિત્થાયતને પબ્બજિત્વા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ઝાના વુટ્ઠાય સઞ્ઞાય દોસં પસ્સન્તિ, સઞ્ઞાય સતિ હત્થચ્છેદાદિદુક્ખઞ્ચેવ સબ્બભયાનિ ચ હોન્તિ, ‘‘અલં ઇમાય સઞ્ઞાય, સઞ્ઞાભાવો સન્તો’’તિ એવં સઞ્ઞાય દોસં પસ્સિત્વા સઞ્ઞાવિરાગવસેન ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલં કત્વા અસઞ્ઞીસુ નિબ્બત્તન્તિ. ચિત્તં નેસં ચુતિચિત્તનિરોધેનેવ ઇધ નિવત્તતિ, રૂપક્ખન્ધમત્તમેવ તત્થ નિબ્બત્તતિ.

તે યથા નામ જિયાવેગુક્ખિત્તો સરો યત્તકો જિયાવેગો, તત્તકમેવ આકાસે ગચ્છતિ, એવમેવં ઝાનવેગુક્ખિત્તા ઉપપજ્જિત્વા યત્તકો ઝાનવેગો, તત્તકમેવ કાલં તિટ્ઠન્તિ. ઝાનવેગે પન પરિક્ખીણે તત્થ રૂપક્ખન્ધો અન્તરધાયતિ, ઇધ પટિસન્ધિસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અસઞ્ઞભવૂપપત્તિનિબ્બત્તનસમાપત્તી’’તિ. વિભૂતસઞ્ઞાસમાપત્તીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિ. સા હિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ પઠમારુપ્પસઞ્ઞાયપિ વિભાવનતો ‘‘વિભૂતસઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ. કેચિ ‘‘વિભૂતરૂપસઞ્ઞા’’તિ પઠન્તિ, તેસં મતેન વિભૂતરૂપસમાપત્તિ નામ સેસારુપ્પસમાપત્તિયો. સેસા સમાપત્તિયો સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

નેવસેક્ખનાસેક્ખો ઝાયીતિ ઝાનલાભી પુથુજ્જનો. આજાનિયો ઝાયીતિ અરહા, સબ્બેપિ વા અરિયપુગ્ગલા. અસ્સખલુઙ્કો ઝાયીતિ ખલુઙ્કસ્સસદિસો ઝાયી. તથા હિ ખલુઙ્કો અસ્સો દમથં ન ઉપેતિ ઇતો ચિતો ચ યથારુચિ ધાવતિ, એવમેવં યો પુથુજ્જનો અભિઞ્ઞાલાભી, સો અભિઞ્ઞા અસ્સાદેત્વા ‘‘અલમેત્તાવતા, કતમેત્તાવતા’’તિ ઉત્તરિદમથાય અપરિસક્કન્તો અભિઞ્ઞાચિત્તવસેન ઇતો ચિતો ચ ધાવતિ પવત્તતિ, સો ‘‘અસ્સખલુઙ્કો ઝાયી’’તિ વુત્તો. દિટ્ઠુત્તરો ઝાયીતિ ઝાનલાભી દિટ્ઠિગતિકો. પઞ્ઞુત્તરો ઝાયીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ઝાયી, સબ્બો એવ વા પઞ્ઞાધિકો ઝાયી.

સરણો સમાધીતિ અકુસલચિત્તેકગ્ગતા, સબ્બોપિ વા સાસવો સમાધિ. અરણો સમાધીતિ સબ્બો કુસલાબ્યાકતો સમાધિ, લોકુત્તરો એવ વા. સવેરો સમાધીતિ પટિઘચિત્તેસુ એકગ્ગતા. અવેરો સમાધીતિ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. અનન્તરદુકેપિ એસેવ નયો. સામિસો સમાધીતિ લોકિયસમાધિ. સો હિ અનતિક્કન્તવટ્ટામિસલોકામિસતાય સામિસો. નિરામિસો સમાધીતિ લોકુત્તરો સમાધિ. સસઙ્ખારો સમાધીતિ દુક્ખાપટિપદો દન્ધાભિઞ્ઞો સુખાપટિપદો ચ દન્ધાભિઞ્ઞો. સો હિ સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન ચિત્તેન પચ્ચનીકધમ્મે કિચ્છેન કસિરેન નિગ્ગહેત્વા અધિગન્તબ્બો. ઇતરો અસઙ્ખારો સમાધિ. એકંસભાવિતો સમાધીતિ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ સમાધિ. ઉભયંસભાવિતો સમાધીતિ સમથયાનિકસ્સ સમાધિ. ઉભયતો ભાવિતભાવનો સમાધીતિ કાયસક્ખિનો ઉભતોભાગવિમુત્તસ્સ ચ સમાધિ. સો હિ ઉભયતો ભાગેહિ ઉભયતો ભાવિતભાવનો.

આગાળ્હપટિપદાતિ કામાનં ઓરોહનપટિપત્તિ, કામસુખાનુયોગોતિ અત્થો. નિજ્ઝામપટિપદાતિ કામસ્સ નિજ્ઝાપનવસેન ખેદનવસેન પવત્તા પટિપત્તિ, અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્થો. અક્ખમા પટિપદાતિઆદીસુ પધાનકરણકાલે સીતાદીનિ અસહન્તસ્સ પટિપદા, તાનિ નક્ખમતીતિ અક્ખમા. સહન્તસ્સ પન તાનિ ખમતીતિ ખમા. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૪; ૬.૫૮) નયેન મિચ્છાવિતક્કે સમેતીતિ સમા. મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ દમેતીતિ દમા પટિપદા.

એવન્તિ ઇમિના વુત્તનયેન. યો ધમ્મોતિ યો કોચિ જાતિઆદિધમ્મો. યસ્સ ધમ્મસ્સાતિ તતો અઞ્ઞસ્સ જરાદિધમ્મસ્સ. સમાનભાવોતિ દુક્ખાદિભાવેન સમાનભાવો. એકત્તતાયાતિ સમાનતાય દુક્ખાદિભાવાનં એકીભાવેન. એકી ભવતીતિ અનેકોપિ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિઆદિના એકસદ્દાભિધેય્યતાય એકી ભવતિ. એતેન એકત્તતાય લક્ખણમાહ. યેન યેન વા પન વિલક્ખણોતિ યો ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ યેન યેન ભાવેન વિસદિસો. તેન તેન વેમત્તં ગચ્છતીતિ તેન તેન ભાવેન સો ધમ્મો તસ્સ ધમ્મસ્સ વેમત્તતં વિસદિસત્તં ગચ્છતિ, દુક્ખભાવેન સમાનોપિ જાતિઆદિકો અભિનિબ્બત્તિઆદિભાવેન જરાદિકસ્સ વિસિટ્ઠતં ગચ્છતીતિ અત્થો. ઇમિના વેમત્તતાય લક્ખણમાહ.

ઇદાનિ તાવ એકત્તવેમત્તતાવિસયે નિયોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘સુત્તે વા વેય્યાકરણે વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુચ્છિતન્તિ પુચ્છાવસેન દેસિતસુત્તવસેન વુત્તં, ન પન અધિટ્ઠાનહારસ્સ પુચ્છાવિસયતાય. સેસં ઉત્તાનમેવ.

અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.