૧૫. મોઘરાજમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૮૫. પન્નરસમે મોઘરાજસુત્તે – દ્વાહન્તિ દ્વે વારે અહં. સો હિ પુબ્બે અજિતસુત્તસ્સ (સુ. નિ. ૧૦૩૮ આદયો) ચ તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તસ્સ (સુ. નિ. ૧૦૪૬ આદયો) ચ અવસાને દ્વિક્ખત્તું ભગવન્તં પુચ્છિ, ભગવા પનસ્સ ઇન્દ્રિયપરિપાકં આગમયમાનો ન બ્યાકાસિ. તેનાહ – ‘‘દ્વાહં સક્કં અપુચ્છિસ્સ’’ન્તિ. યાવતતિયઞ્ચ દેવીસિ, બ્યાકરોતીતિ મે સુતન્તિ યાવતતિયઞ્ચ સહધમ્મિકં પુટ્ઠો વિસુદ્ધિદેવભૂતો ઇસિ ભગવા સમ્માસમ્બુદ્ધો બ્યાકરોતીતિ એવં મે સુતં. ગોધાવરીતીરેયેવ કિર સો એવમસ્સોસિ. તેનાહ – ‘‘બ્યાકરોતીતિ મે સુત’’ન્તિ. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસે યં વત્તબ્બં સિયા, તં હેટ્ઠા વુત્તનયં એવ.

૮૬. અયં લોકોતિ મનુસ્સલોકો. પરો લોકોતિ તં ઠપેત્વા અવસેસો. સદેવકોતિ બ્રહ્મલોકં ઠપેત્વા અવસેસો ઉપપત્તિદેવસમ્મુતિદેવયુત્તો. ‘‘બ્રહ્મલોકો સદેવકો’’તિ એતં વા ‘‘સદેવકો લોકો’’તિઆદિનયનિદસ્સનમત્તં. તેન સબ્બોપિ તથાવુત્તપ્પકારલોકો વેદિતબ્બો.

૮૭. એવં અભિક્કન્તદસ્સાવિન્તિ એવં અગ્ગદસ્સાવિં, સદેવકસ્સ લોકસ્સ અજ્ઝાસયાધિમુત્તિગતિપરાયણાદીનિ પસ્સિતું સમત્થન્તિ દસ્સેતિ.

૮૮. સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂતિ અવસિયપવત્તસલ્લક્ખણવસેન વા તુચ્છસઙ્ખારસમનુપસ્સનાવસેન વાતિ દ્વીહાકારેહિ સુઞ્ઞતો લોકં પસ્સ. અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચાતિ સક્કાયદિટ્ઠિં ઉદ્ધરિત્વા.

લુજ્જતીતિ ભિજ્જતિ. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ. તદેતં સસમ્ભારચક્ખુનો સેતમણ્ડલપરિક્ખિત્તસ્સ કણ્હમણ્ડલસ્સ મજ્ઝે અભિમુખે ઠિતાનં સરીરસણ્ઠાનુપ્પત્તિદેસભૂતે દિટ્ઠમણ્ડલે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. રૂપયન્તીતિ રૂપા, વણ્ણવિકારમાપજ્જન્તા હદયઙ્ગતભાવં પકાસેન્તીતિ અત્થો. ચક્ખુતો પવત્તં વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુસ્સ વા ચક્ખુસન્નિસ્સિતં વા વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુતો પવત્તો સમ્ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો. ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તફસ્સપચ્ચયા. વેદયિતન્તિ વિન્દનં, વેદનાતિ અત્થો. તદેવ સુખયતીતિ સુખં, યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ ચ કાયચિત્તાબાધન્તિ સુખં. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં. યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં દુક્ખિતં કરોતીતિ અત્થો. ન દુક્ખં ન સુખન્તિ અદુક્ખમસુખં. મ-કારો સન્ધિપદવસેન વુત્તો. સો પન ચક્ખુસમ્ફસ્સે અત્તના સમ્પયુત્તાય વેદનાય સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતિ, સમ્પટિચ્છનસમ્પયુત્તાય અનન્તરસમનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેન પઞ્ચધા, સન્તીરણાદિસમ્પયુત્તાનં ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયો હોતિ.

સુણાતીતિ સોતં, તં સસમ્ભારસોતબિલસ્સ અન્તો તનુતમ્બલોમાચિતે અઙ્ગુલિવેધકસણ્ઠાને પદેસે સોતવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. સદ્દીયન્તીતિ સદ્દા, ઉદાહરીયન્તીતિ અત્થો. ઘાયતીતિ ઘાનં, તં સસમ્ભારઘાનબિલસ્સ અન્તો અજપદસણ્ઠાને પદેસે ઘાનવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનં તિટ્ઠતિ. ગન્ધિયન્તીતિ ગન્ધા, અત્તનો વત્થું સૂચિયન્તીતિ અત્થો. જીવિતં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા, સાયનટ્ઠેન વા જિવ્હા. સા સસમ્ભારજિવ્હાય અતિઅગ્ગમૂલપસ્સાનિ વજ્જેત્વા ઉપરિમતલમજ્ઝે ભિન્નઉપ્પલદલગ્ગસણ્ઠાને પદેસે જિવ્હાવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાના તિટ્ઠતિ. રસન્તિ તે સત્તાતિ રસા, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો.

કુચ્છિતાનં આસવધમ્માનં આયોતિ કાયો. આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. સો યાવતા ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિન્નપવત્તિ નામ અત્થિ, તત્થ યેભુય્યેન કાયપ્પસાદો કાયવિઞ્ઞાણાદીનં યથારહં વત્થુદ્વારભાવં સાધયમાનો તિટ્ઠતિ. ફુસિયન્તીતિ ફોટ્ઠબ્બા. મનતીતિ મનો, વિજાનાતીતિ અત્થો. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. મનોતિ સહાવજ્જનભવઙ્ગં. ધમ્માતિ નિબ્બાનં મુઞ્ચિત્વા અવસેસા ધમ્મારમ્મણધમ્મા. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ જવનમનોવિઞ્ઞાણં. મનોસમ્ફસ્સોતિ તંસમ્પયુત્તો ફસ્સો, સો સમ્પયુત્તાય વેદનાય વિપાકપચ્ચયવજ્જેહિ સેસેહિ સત્તહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. અનન્તરાય તેહેવ સેસાનં ઉપનિસ્સયેનેવ પચ્ચયો હોતિ.

અવસિયપવત્તસલ્લક્ખણવસેન વાતિ અવસો હુત્વા પવત્તસઙ્ખારે પસ્સનવસેન ઓલોકનવસેનાતિ અત્થો. રૂપે વસો ન લબ્ભતીતિ રૂપસ્મિં વસવત્તિભાવો ઇસ્સરભાવો ન લબ્ભતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

નાયં, ભિક્ખવે, કાયો તુમ્હાકન્તિ અત્તનિ સતિ અત્તનિયં નામ હોતિ, અત્તાયેવ ચ નત્થિ. તસ્મા ‘‘નાયં, ભિક્ખવે, કાયો તુમ્હાક’’ન્તિ આહ. નાપિ અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞો નામ પરેસં અત્તા. તસ્મિં સતિ અઞ્ઞેસં નામ સિયા, સોપિ નત્થિ. તસ્મા ‘‘નાપિ અઞ્ઞેસ’’ન્તિ આહ. પુરાણમિદં, ભિક્ખવે, કમ્મન્તિ નયિદં પુરાણકમ્મમેવ, પુરાણકમ્મનિબ્બત્તો પનેસ કાયો. તસ્મા પચ્ચયવોહારેન એવં વુત્તો. અભિસઙ્ખતન્તિઆદિ કમ્મવોહારસ્સેવ વસેન પુરિમલિઙ્ગસભાવતાય વુત્તં. અયં પનેત્થ અત્થો – અભિસઙ્ખતન્તિ પચ્ચયેહિ કતોતિ દટ્ઠબ્બો. અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચેતનાવત્થુકો, ચેતનામૂલકોતિ દટ્ઠબ્બો. વેદનિયન્તિ વેદનાય વત્થૂતિ દટ્ઠબ્બો.

રૂપે સારો ન લબ્ભતીતિ રૂપસ્મિં નિચ્ચાદિસારો ન લબ્ભતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. રૂપં અસ્સારં નિસ્સારન્તિ રૂપં અસ્સારં સારવિરહિતઞ્ચ. સારાપગતન્તિ સારતો અપગતં. નિચ્ચસારસારેન વાતિ ભઙ્ગં અતિક્કમિત્વા પવત્તમાનેન નિચ્ચસારેન વા. કસ્સચિ નિચ્ચસારસ્સ અભાવતો નિચ્ચસારેન સારો નત્થિ. સુખસારસારેન વાતિ ઠિતિસુખં અતિક્કમિત્વા પવત્તમાનસ્સ કસ્સચિ સુખસારસ્સ અભાવતો સુખસારસારેન વા. અત્તસારસારેન વાતિ અત્તત્તનિયસારસારેન વા. નિચ્ચેન વાતિ ભઙ્ગં અતિક્કમિત્વા પવત્તમાનસ્સ કસ્સચિ નિચ્ચસ્સ અભાવતો નિચ્ચેન વા. ધુવેન વાતિ વિજ્જમાનકાલેપિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય થિરસ્સ કસ્સચિ અભાવતો ધુવેન વા. સસ્સતેન વાતિ અબ્બોચ્છિન્નસ્સ સબ્બકાલે વિજ્જમાનસ્સ કસ્સચિ અભાવતો સસ્સતેન વા. અવિપરિણામધમ્મેન વાતિ જરાભઙ્ગવસેન અવિપરિણામપકતિકસ્સ કસ્સચિ અભાવતો અવિપરિણામધમ્મેન વા.

ચક્ખુ સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વાતિ ‘‘કારકો વેદકો સયંવસી’’તિ એવં પરિકપ્પિકેન અત્તના વા અત્તાભાવતોયેવ અત્તનો સન્તકેન પરિક્ખારેન ચ સુઞ્ઞં. સબ્બં ચક્ખાદિલોકિયધમ્મજાતં યસ્મા અત્તા ચ એત્થ નત્થિ, અત્તનિયઞ્ચ એત્થ નત્થિ, તસ્મા ‘‘સુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. લોકુત્તરાપિ ધમ્મા અત્તત્તનિયેહિ સુઞ્ઞાયેવ, સુઞ્ઞાતીતધમ્મા નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મિં ધમ્મે અત્તત્તનિયસારસ્સ નત્થિભાવો વુત્તો હોતિ. લોકે ચ ‘‘સુઞ્ઞં ઘરં સુઞ્ઞો ઘટો’’તિ વુત્તો ઘરસ્સ ઘટસ્સ ચ નત્થિભાવો ન હોતિ, તસ્મિં ઘટે ચ અઞ્ઞસ્સ નત્થિભાવો વુત્તો હોતિ. ભગવતા ચ ઇતિ યમ્પિ કોચિ તત્થ ન હોતિ, તેન તં સુઞ્ઞં. યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ, તં સન્તં ઇદમત્થીતિ પજાનાતીતિ અયમેવત્થો વુત્તો. તથા ઞાયગન્થે સદ્દગન્થે ચ અયમેવત્થો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અનત્તલક્ખણમેવ કથિતં. અનિસ્સરિયતોતિ અત્તનો ઇસ્સરિયે અવસવત્તનતો. અકામકારિયતોતિ અત્તનો અકામં અરુચિકરણવસેન. અપાપુણિયતોતિ ઠાતું પતિટ્ઠાભાવતો. અવસવત્તનતોતિ અત્તનો વસે અવત્તનતો. પરતોતિ અનિચ્ચતો પચ્ચયાયત્તવુત્તિતો. વિવિત્તતોતિ નિસ્સરતો.

સુદ્ધન્તિ કેવલં ઇસ્સરકાલપકતીહિ વિના કેવલં પચ્ચયાયત્તપવત્તિવસેન પવત્તમાનં સુદ્ધં નામ. અત્તનિયવિરહિતો સુદ્ધધમ્મપુઞ્જોતિ ચ. સુદ્ધં ધમ્મસમુપ્પાદં, સુદ્ધં સઙ્ખારસન્તતિન્તિ સુદ્ધં પસ્સન્તસ્સ જાનન્તસ્સ સઙ્ખારાનં સન્તતિં અબ્બોચ્છિન્નસઙ્ખારસન્તતિં. તથેવ સુદ્ધં પસ્સન્તસ્સ સઙ્ખારાદીનિ, એકટ્ઠાનિ આદરેન દ્વત્તિક્ખત્તું વુત્તાનિ. એવં પસ્સન્તસ્સ મરણમુખે ભયં ન હોતિ. ગામણીતિ આલપનં. તિણકટ્ઠસમં લોકન્તિ ઇમં ઉપાદિન્નક્ખન્ધસઙ્ખાતં લોકં. યદા તિણકટ્ઠસમં પઞ્ઞાય પસ્સતિ. યથા અરઞ્ઞે તિણકટ્ઠાદીસુ ગણ્હન્તેસુ અત્તાનં વા અત્તનિયં વા ગણ્હાતીતિ ન હોતિ, તેસુ વા તિણકટ્ઠાદીસુ સયમેવ નસ્સન્તેસુપિ વિનસ્સન્તેસુપિ અત્તા નસ્સતિ, અત્તનિયો નસ્સતીતિ ન હોતિ. એવં ઇમસ્મિં કાયેપિ નસ્સન્તે વા વિનસ્સન્તે વા અત્તા વા અત્તનિયં વા ભિજ્જતીતિ અપસ્સન્તો પઞ્ઞાય તિણકટ્ઠસમં પસ્સતીતિ વુચ્ચતિ. નાઞ્ઞં પત્થયતે કિઞ્ચિ, અઞ્ઞત્રપ્પટિસન્ધિયાતિ પટિસન્ધિવિરહિતં નિબ્બાનં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભવં વા અત્તભાવં વા ન પત્થેતિ.

રૂપં સમન્નેસતીતિ રૂપસ્સ સારં પરિયેસતિ. અહન્તિ વાતિ દિટ્ઠિવસેન. મમન્તિ વાતિ તણ્હાવસેન. અસ્મીતિ વાતિ માનવસેન. તમ્પિ તસ્સ ન હોતીતિ તં તિવિધમ્પિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન હોતિ.

ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો, સ્વાયં કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૮; અ. નિ. ૪.૩૩). કત્થચિ સાસનં. યથાહ – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; દી. નિ. ૨.૨૧૪). કત્થચિ ઓકાસં. યથાહ –

‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૬૯);

કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવ. યથાહ – ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦). ઇધ પન લોકં ઉપાદાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ એત્થ પન આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો ‘‘અસ્સુતવા’’ઇતિ. યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયરહિતત્તા દિટ્ઠિપટિસેધકો નેવ આગમો, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા નેવ અધિગમો અત્થિ, સો આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો ‘‘અસ્સુતવા’’ ઇતિ. સ્વાયં –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦);

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિપિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિડય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુઞ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુટા નિવુટા ઓવુટા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના (મહાનિ. ૫૧, ૯૪), પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના, પુથુવ અયં વિસુંયેવ સઙ્ખ્યં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૫૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭) –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ, બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮).

સપ્પુરિસાતિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેવ વા એતે દ્વિધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ પચ્ચેકબુદ્ધાપિ બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો, કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં, તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭);

‘‘કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’’તિ એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો. કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધાતિ, યો ઇમેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો અરિયાનં અદસ્સાવીતિ વેદિતબ્બો. સો ચક્ખુના અદસ્સાવી, ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો, તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધ અધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ તેસં ચક્ખુના વણ્ણમત્તગહણતો, ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ, ન ચ તે અરિયાનં દસ્સાવિનો.

તત્રિદં વત્થુ – ચિત્તલપબ્બતવાસિનો કિર ખીણાસવત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો વુડ્ઢપબ્બજિતો એકદિવસં થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તો થેરં પુચ્છિ – ‘‘અરિયા નામ, ભન્તે, કીદિસા’’તિ? થેરો આહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો મહલ્લકો અરિયાનં પત્તચીવરં ગહેત્વા વત્તપટિપત્તિં કત્વા સહ ચરન્તોપિ નેવ અરિયે જાનાતિ, એવં દુજ્જાના, આવુસો, અરિયા’’તિ. એવં વુત્તેપિ સો નેવ અઞ્ઞાસિ. તસ્મા ચક્ખુના દસ્સનં ન દસ્સનં, ઞાણેન દસ્સનમેવ દસ્સનં. યથાહ – ‘‘અલં તે, વક્કલિ, કિં તે ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો, અરિયાનં અધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો, અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થ પન –

દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ઉરગસુત્તવણ્ણના; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭);

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકોપિ વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપ્પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા,)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪; નેત્તિ. ૧૧, ૪૫; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭) –

અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો ‘‘સંવરો’’, વિનયનતો ‘‘વિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેનેવ તમસ્સ, તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય અભિરતિસઞ્ઞાય, મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુઞ્ચિતુકામતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં. એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તઅપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. તં તં પહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ઉરગસુત્તવણ્ણના; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦).

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો ભેદતો ચ દસવિધો વિનયો ભિન્નસંવરત્તા, પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ અયં ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતીતિ. એસેવ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો, સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થપિ. નિન્નાનાકરણઞ્હિ એતમત્થતો. યથાહ – ‘‘યેવ તે અરિયા, તેવ તે સપ્પુરિસા. યેવ તે સપ્પુરિસા, તેવ તે અરિયા. યો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો, સો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો. યો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, સો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા, તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા. યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા, સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા, સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા, સપ્પુરિસવિનયેતિ વા એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવાતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૩૦).

રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ‘‘યં રૂપં, સો અહં, યો અહં, તં રૂપ’’ન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તાનઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો ‘‘યા અચ્ચિ, સો વણ્ણો. યો વણ્ણો, સા અચ્ચી’’તિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ, એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો…પે… સમનુપસ્સતીતિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૦-૧૩૧) એવં રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા છાયાવન્તં રુક્ખં વિય તં રૂપવન્તં ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા કરણ્ડકે મણિં વિય તં અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ સુદ્ધરૂપંયેવ ‘‘અત્તા’’તિ કથિતં. ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં. વેદનં અત્તતો… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૧) ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ કથિતં, ‘‘વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદના, વેદનાય વા અત્તાન’’ન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તત્થ રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા. અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠિ. એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ. તા સબ્બાપિ મગ્ગાવરણા, ન સગ્ગાવરણા, પઠમમગ્ગવજ્ઝાતિ વેદિતબ્બા.

આરઞ્ઞિકોતિ અરઞ્ઞે નિવાસં. પવનેતિ મહન્તે ગમ્ભીરવને. ચરમાનોતિ તહિં તહિં વિચરમાનો. વિસ્સત્થો ગચ્છતીતિ નિબ્ભયો નિરાસઙ્કો ચરતિ. અનાપાથગતો લુદ્દસ્સાતિ મિગલુદ્દસ્સ પરમ્મુખગતો. અન્તમકાસિ મારન્તિ કિલેસમારં વા દેવપુત્તમારં વા અન્તં અકાસિ. અપદં વધિત્વાતિ કિલેસપદં હન્ત્વા નાસેત્વા. મારચક્ખું અદસ્સનં ગતોતિ મારસ્સ અદસ્સનવિસયં પત્તો. અનાપાથગતોતિ મારસ્સ પરમ્મુખં પત્તો. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસોયેવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

મોઘરાજમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.