પારાયનવગ્ગનિદ્દેસો

૧. અજિતમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

પારાયનવગ્ગસ્સ પઠમે અજિતસુત્તનિદ્દેસે –

૧. ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,)

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિંસુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. –

અજિતમાણવસ્સ પુચ્છિતે પઠમપઞ્હે ચ ઉપરૂપરિપઞ્હે ચ નિદ્દેસેસુ ચ વુત્તઞ્ચ ઉત્તાનઞ્ચ વજ્જેત્વા વિસેસમેવ વક્ખામ. તત્થ નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં અસ્સ લોકસ્સ અભિલેપનં વદેસિ?

આવુતોતિ આવરિતો. નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. ઓવુતોતિ હેટ્ઠા પટિચ્છાદિતો. પિહિતોતિ ઉપરિભાગેન છાદિતો. પટિચ્છન્નોતિ અવિવટો. પટિકુજ્જિતોતિ અધોમુખં છાદિતો.

નપ્પકાસતીતિ નપ્પકાસો હોતિ. નપ્પભાસતીતિ ઞાણપ્પભાસં ન કરોતિ. ન તપતીતિ ઞાણતપં ન કરોતિ. ન વિરોચતીતિ ઞાણવિરોચનં ન કરોતિ. ન ઞાયતીતિ ન જાનીયતિ. ન પઞ્ઞાયતીતિ નપ્પઞ્ઞાયતે.

કેન લિત્તોતિ કેન લિમ્પિતો. સંલિત્તો ઉપલિત્તોતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. આચિક્ખસિ નિદ્દેસવસેન. દેસેસિ પટિનિદ્દેસવસેન. પઞ્ઞપેસિ તેન તેન પકારેન. અત્થં બોધેન્તો પટ્ઠપેસિ. તસ્સત્થસ્સ કારણં દસ્સેન્તો વિવરસિ. બ્યઞ્જનભાવં દસ્સેન્તો વિભજસિ. નિકુજ્જિતભાવં ગમ્ભીરભાવઞ્ચ હરિત્વા સોતૂનં ઞાણસ્સ પતિટ્ઠં જનયન્તો ઉત્તાનીકરોસિ. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ આકારેહિ સોતૂનં અઞ્ઞાણન્ધકારં વિધમેન્તો પકાસેસીતિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨. વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતીતિ મચ્છરિયહેતુ ચ પમાદહેતુ ચ નપ્પકાસતિ. મચ્છરિયં હિસ્સ દાનાદીહિ ગુણેહિ પકાસિતું ન દેતિ, પમાદો સીલાદીહિ. જપ્પાભિલેપનન્તિ તણ્હા અસ્સ લોકસ્સ મક્કટલેપો વિય મક્કટસ્સ અભિલેપનં. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિકં દુક્ખં.

યેસં ધમ્માનન્તિ યેસં રૂપાદિધમ્માનં. આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતીતિ પઠમતો ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. અત્થઙ્ગમતો નિરોધો પઞ્ઞાયતીતિ ભઙ્ગતો નિરુજ્ઝનં પઞ્ઞાયતિ. કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ કુસલાકુસલવિપાકો કમ્મં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ વુચ્ચતિ. વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મન્તિ કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકસ્સ ઓકાસં કત્વા ઠિતત્તા વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ પઞ્ચવોકારે રૂપં નામં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. રૂપસન્નિસ્સિતં નામન્તિ પઞ્ચવોકારે નામં રૂપં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો રૂપસન્નિસ્સિતં નામન્તિ વુચ્ચતિ.

૩. સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ સબ્બેસુ રૂપાદિઆયતનેસુ તણ્હાદિકા સોતા સન્દન્તિ. કિં નિવારણન્તિ તેસં કિં આવરણં કા રક્ખા. સંવરં બ્રૂહીતિ તં તેસં નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં બ્રૂહિ. એતેન સાવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ. કેન સોતા પિધીયરેતિ કેન ધમ્મેન એતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ. એતેન અનવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ.

સવન્તીતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. આસવન્તીતિ અધોગામિનો હુત્વા સવન્તિ. સન્દન્તીતિ નિરન્તરગામિનો હુત્વા સન્દમાના પવત્તન્તિ. પવત્તન્તીતિ પુનપ્પુનં વત્તન્તિ.

૪. સતિ તેસં નિવારણન્તિ વિપસ્સનાયુત્તા કુસલાકુસલધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના સતિ તેસં સોતાનં નિવારણં. સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ તમેવાહં સતિં સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ઞાયેતે પિધીયરેતિ રૂપાદીસુ પન અનિચ્ચતાદિપટિવેધસાધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય એતે સોતા સબ્બસો પિધીયન્તિ.

પચ્છિજ્જન્તીતિ ઉચ્છિજ્જન્તિ. સમુદયઞ્ચાતિ પચ્ચયઞ્ચ. અત્થઙ્ગમઞ્ચાતિ ઉપ્પન્નાનં અભાવગમનઞ્ચ, અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદં વા. અસ્સાદઞ્ચાતિ આનિસંસઞ્ચ. આદીનવઞ્ચાતિ દોસઞ્ચ. નિસ્સરણઞ્ચાતિ નિક્ખમનઞ્ચ.

૫. પઞ્ઞા ચેવાતિ પઞ્હાગાથાય યા ચાયં તયા વુત્તા પઞ્ઞા, યા ચ સતિ, યઞ્ચ તદવસેસં નામરૂપં, એતં સબ્બમ્પિ કત્થ નિરુજ્ઝતિ. એતં મે પઞ્હં પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ એવં સઙ્ખેપત્થો વેદિતબ્બો.

કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતીતિ એતં નામરૂપં કત્થ ન ભવતિ. વૂપસમ્મતીતિ નિબ્બાતિ. અત્થં ગચ્છતીતિ અભાવં ગચ્છતિ. પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સન્નિસીદતિ.

૬. વિસ્સજ્જનગાથાય પનસ્સ યસ્મા પઞ્ઞાસતિયો નામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તા વિસું ન વુત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યં મં ત્વં, અજિત, એતં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ, તદેતં યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, તં તે વદામિ. તસ્સ તસ્સ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવ અપુબ્બં અચરિમં એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ, એત્થેવ વિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ એતં, વિઞ્ઞાણનિરોધા તસ્સ તસ્સ નિરોધો હોતિ, તં નાતિવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ.

સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પયુત્તપઞ્ઞાય કુસલાકુસલચેતનાસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ અભબ્બુપ્પત્તિકવસેન નિરુજ્ઝનેન. તત્થ દુવિધો નિરોધો અનુપાદિન્નકનિરોધો ઉપાદિન્નકનિરોધોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગેન હિ ચત્તારિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ વિચિકિચ્છાસહગતન્તિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ, તાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. તં અનુપાદિન્નકરૂપક્ખન્ધો, તાનિ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા તયો અરૂપક્ખન્ધા. તત્થ સચે સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, તાનિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. સોતાપત્તિમગ્ગો પન નેસં પરિયુટ્ઠાનુપ્પત્તિં વારયમાનો સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાનો અનુપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ. સકદાગામિમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ દ્વે દોમનસ્સસહગતાનીતિ ઓળારિકકામરાગબ્યાપાદવસેન છ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અણુસહગતકામરાગબ્યાપાદવસેન તાનિ એવ છ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. તત્થ સચે તેસં અરિયાનં તે મગ્ગા અભાવિતા અસ્સુ, તાનિ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. તે પન તેસં મગ્ગા પરિયુટ્ઠાનુપ્પત્તિં વારયમાના સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાના અનુપાદિન્નકં નિરોધેન્તિ નામ. એવં અનુપાદિન્નકનિરોધો વેદિતબ્બો.

સચે પન સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા સત્ત ભવે અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકક્ખન્ધપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. તીણિ સંયોજનાનિ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયોતિ ઇમે પન પઞ્ચ કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં સોતાપત્તિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે સકદાગામિસ્સ સકદાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા દ્વે ભવે પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. ઓળારિકાનિ કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ ઓળારિકો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સકદાગામિસ્સ દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં સકદાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે અનાગામિસ્સ અનાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા એકં ભવં દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. અણુસહગતાનિ કામરાગપટિઘસઞ્ઞોજનાનિ અણુસહગતો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો અનાગામિસ્સ એકં ભવં ઠપેત્વા દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં અનાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે અરહતો અરહત્તમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, રૂપારૂપભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જા માનાનુસયો ભવરાગાનુસયો અવિજ્જાનુસયોતિ ઇમે પન અટ્ઠ કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો ખીણાસવસ્સ પુનબ્ભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં અરહત્તમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સોતાપત્તિમગ્ગો ચેત્થ અપાયભવં નિરોધેતિ. સકદાગામિમગ્ગો સુગતિકામભવેકદેસં. અનાગામિમગ્ગો કામભવં. અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવં, સબ્બભવેપિ નિરોધેતિ એવાતિ વદન્તિ. એવં ઉપાદિન્નકનિરોધો વેદિતબ્બો.

તત્થ ‘‘અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેના’’તિ એતેન અનુપાદિન્નકનિરોધં દસ્સેતિ. ‘‘યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તી’’તિ ઇમિના પન ઉપાદિન્નકનિરોધં દસ્સેતિ.

તત્થ સત્ત ભવે ઠપેત્વાતિ કામભવતો કામભવં સંસરન્તસ્સ સત્ત ભવે વજ્જેત્વા. અનમતગ્ગે સંસારેતિ –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૧૭; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪, ૫૮; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯) –

એવં વણ્ણિતે સંસારવટ્ટે. યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ નમનલક્ખણં ચતુક્ખન્ધસઙ્ખાતં નામઞ્ચ રુપ્પનલક્ખણં ભૂતોપાદાયસઙ્ખાતં રૂપઞ્ચ એતે ધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એતસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગે એતે નામરૂપધમ્મા અભબ્બુપ્પત્તિકવસેન નિરોધં ગચ્છન્તિ. સકદાગામિમગ્ગઞાણેનાતિ એત્થ પટિસન્ધિવસેન સકિંયેવ ઇમં લોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. તેન મગ્ગેન સમ્પયુત્તઞાણેન. દ્વે ભવે ઠપેત્વાતિ કામધાતુયાયેવ પટિસન્ધિવસેન દ્વે ભવે વજ્જેત્વા. પઞ્ચસુ ભવેસૂતિ તદવસિટ્ઠેસુ પઞ્ચસુ ભવેસુ. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્થ સકદાગામિમગ્ગે એતે ધમ્મા વુત્તનયેન નિરુજ્ઝન્તિ. એકં ભવં ઠપેત્વાતિ ઉક્કટ્ઠવસેન રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વા એકં ભવં વજ્જેત્વા. રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વાતિ દુતિયકભવે રૂપધાતુયા ચેવ અરૂપધાતુયા ચ. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ એત્થ રૂપભવે નામરૂપં, અરૂપભવે નામમેવ. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્થ અનાગામિમગ્ગે એતે નામરૂપધમ્મા વુત્તનયેન નિરુજ્ઝન્તિ.

અરહતોતિ કિલેસેહિ આરકત્તા ‘‘અરહા’’તિ લદ્ધનામસ્સ ખીણાસવસ્સ. અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ દુવિધા હિ નિબ્બાનધાતુ સઉપાદિસેસા ચ અનુપાદિસેસા ચ. તત્થ ઉપાદીયતિ ‘‘અહં મમા’’તિ ભુસં ગણ્હીયતીતિ ઉપાદિ, ખન્ધપઞ્ચકસ્સેતં અધિવચનં. ઉપાદિયેવ સેસો અવસિટ્ઠો ઉપાદિસેસો, સહ ઉપાદિસેસેન વત્તતીતિ સઉપાદિસેસા. નત્થેત્થ ઉપાદિસેસોતિ અનુપાદિસેસા. તાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા. પરિનિબ્બાયન્તસ્સાતિ નિરિન્ધનસ્સ વિય જાતવેદસ્સ નિબ્બાયન્તસ્સ અપ્પવત્તં પવિસન્તસ્સ. ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસાનં નિરોધવસેન. તયો ચરિમા ભવચરિમો ઝાનચરિમો ચુતિચરિમોતિ. ભવેસુ હિ કામભવે અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ, રૂપારૂપભવેસુ નપ્પવત્તન્તિ. તસ્મા સો ભવચરિમો. ઝાનેસુ પુરિમઝાનત્તયેવ પવત્તન્તિ, ચતુત્થે નપ્પવત્તન્તિ. તસ્મા સો ઝાનચરિમો. યે પન ચુતિચિત્તસ્સ પુરતો સોળસમેન ચિત્તેન સહુપ્પન્ના, તે ચુતિચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝન્તિ. સો ચુતિચરિમો નામ. અયં ઇધ ચરિમોતિ અધિપ્પેતો. યે હિ કેચિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા અરિયસાવકા વા અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય સબ્બે ભવઙ્ગચિત્તેનેવ અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન કાલં કરોન્તિ. તસ્મા ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ ચુતિચિત્તસ્સ નિરોધેનાતિ અત્થો.

પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામઞ્ચાતિ એતેહિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં ગહણં પચ્ચેતબ્બં. રૂપઞ્ચાતિ એતેન ચતુન્નં મહાભૂતાનં ચતુવીસતિઉપાદારૂપાનઞ્ચ ગહણં પચ્ચેતબ્બં. ઇદાનિ તસ્સ નિરુજ્ઝનૂપાયં દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ આહ. તત્થ વિઞ્ઞાણન્તિ ચરિમવિઞ્ઞાણમ્પિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણમ્પિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પહીનનિરોધેન એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝતિ દીપસિખા વિય અપણ્ણત્તિકભાવં યાતિ, ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ અનુપ્પાદપચ્ચયત્તા અનુપ્પાદનિરોધેન અનુપ્પાદવસેનેવ ઉપરુજ્ઝતીતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૯).

૭. એત્તાવતા ચ ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતં દુક્ખસચ્ચં, ‘‘યાનિ સોતાની’’તિ ઇમિના સમુદયસચ્ચં, ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ ઇમિના મગ્ગસચ્ચં, ‘‘અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ ઇમિના નિરોધસચ્ચન્તિ એવં ચત્તારિ સચ્ચાનિ સુત્વાપિ અરિયભૂમિં અનધિગતો પુન સેક્ખાસેક્ખપટિપદં પુચ્છન્તો ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ સઙ્ખાતધમ્માતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસિતધમ્મા, અરહન્તાનમેતં અધિવચનં. સેક્ખાતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાના અવસેસા અરિયપુગ્ગલા. પુથૂતિ બહૂ સત્તજના. તેસં મે નિપકો ઇરિયં પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ તેસં મે સેક્ખાસેક્ખાનં નિપકો પણ્ડિતો ત્વં પુટ્ઠો પટિપત્તિં બ્રૂહીતિ.

તેસં ખન્ધા સઙ્ખાતાતિ તેસં પઞ્ચક્ખન્ધા અપ્પટિસન્ધિકં કત્વા દેસિતા, સઙ્ખેપં કત્વા ઠપિતા વા. ધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇરિયન્તિ પયોગં. ચરિયન્તિ કિરિયં. વુત્તિન્તિ પવત્તિં. આચરન્તિ ચરણં. ગોચરન્તિ પચ્ચયં. વિહારન્તિ ઇરિયાપથપવત્તનં. પટિપદન્તિ વિપસ્સનં.

૮. અથસ્સ ભગવા યસ્મા સેક્ખેન કામચ્છન્દનીવરણં આદિં કત્વા સબ્બકિલેસા પહાતબ્બા એવ, તસ્મા ‘‘કામેસૂતિ ઉપડ્ઢગાથાય સેક્ખપટિપદં દસ્સેતિ. તસ્સત્થો – વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન નાભિગિજ્ઝેય્ય, કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મનસો આવિલભાવકરે ધમ્મે પજહન્તો મનસાનાવિલો સિયાતિ. યસ્મા પન અસેક્ખો અનિચ્ચાદિવસેન સબ્બસઙ્ખારાદીનં પરિતુલિતત્તા કુસલો સબ્બધમ્મેસુ કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ ચ સતો સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુભાવં પત્તો હુત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ પરિબ્બજતિ, તસ્મા ‘‘કુસલો’’તિ ઉપડ્ઢગાથાય અસેક્ખપટિપદં દસ્સેતિ.

નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ ગેધં નાપજ્જેય્ય. ન પલિગિજ્ઝેય્યાતિ લોભં નાપજ્જેય્ય. ન પલિબુન્ધેય્યાતિ લોભવસેન ન અલ્લીયેય્ય.

આવિલકરે કિલેસે જહેય્યાતિ ચિત્તાલુળકરે ઉપતાપસઙ્ખાતે કિલેસે જહેય્ય.

સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ નિબ્બાનં અન્તોકરિત્વા વુત્તં. યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મન્તિ યં કિઞ્ચિ સપ્પચ્ચયસભાવં.

સહ ગાથાપરિયોસાનાતિ ગાથાવસાનેનેવ સદ્ધિં. યેતે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં એકચ્છન્દાતિ યે એતે અજિતમાણવેન કલ્યાણછન્દેન એકજ્ઝાસયા. એકપ્પયોગાતિ કાયવચીમનોપયોગેહિ એકપ્પયોગા. એકાધિપ્પાયાતિ એકો અધિપ્પાયો રુચિ એતેસન્તિ એકાધિપ્પાયા, એકરુચિકાતિ અત્થો. એકવાસનવાસિતાતિ અતીતબુદ્ધસાસને તેન સદ્ધિં ભાવિતભાવના. અનેકપાણસહસ્સાનન્તિ અનેકેસં દેવમનુસ્સસઙ્ખાતાનં પાણસહસ્સાનં. વિરજં વીતમલન્તિ રાગાદિરજવિરહિતં રાગાદિમલવિરહિતઞ્ચ.

ધમ્મચક્ખુન્તિ ઇધ સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. અઞ્ઞત્થ હેટ્ઠામગ્ગત્તયં. તસ્સ ઉપ્પત્તિકારણદસ્સનત્થં ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ આહ. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવં સબ્બસઙ્ખતં પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ તસ્સ ચ અજિતબ્રાહ્મણસ્સ અન્તેવાસિકસહસ્સાનઞ્ચ તણ્હાદીહિ અગ્ગહેત્વા કામાસવાદીહિ મગ્ગક્ખણે ચિત્તં વિમુચ્ચમાનં ફલક્ખણે વિમુચ્ચિ. સહ અરહત્તપ્પત્તાતિ અરહત્તપ્પત્તિયા ચ સહેવ આયસ્મતો અજિતસ્સ ચ અન્તેવાસિકસહસ્સસ્સ ચ અજિનજટાવાકચીરતિદણ્ડકમણ્ડલુઆદયો અન્તરધાયિંસુ. સબ્બેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા દ્વઙ્ગુલકેસા એહિભિક્ખૂ હુત્વા ભગવન્તં નમસ્સમાના પઞ્જલિકા નિસીદિંસુ. પાળિયં પન અજિતત્થેરોવ પઞ્ઞાયતિ. તત્થ અન્વત્થપટિપત્તિયાતિ સયં પચ્ચાસીસિતલદ્ધપટિપત્તિયા, નિબ્બાનલદ્ધભાવેનાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

અજિતમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૯. દુતિયે તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસે – કોધ સન્તુસિતોતિ નિટ્ઠિતે પન અજિતસુત્તે ‘‘કથં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૧૨૪; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છા ૧૪૩) એવં મોઘરાજા પુચ્છિતું આરભિ. ‘‘ન તાવસ્સ ઇન્દ્રિયાનિ પરિપાકં ગતાની’’તિ ઞત્વા ભગવા ‘‘તિટ્ઠ ત્વં, મોઘરાજ, અઞ્ઞો પુચ્છતૂ’’તિ પટિક્ખિપિ. તતો તિસ્સમેત્તેય્યો અત્તનો સંસયં પુચ્છન્તો ‘‘કોધાતિ ગાથમાહ. તત્થ કોધ સન્તુસિતોતિ કો ઇધ સત્તો તુટ્ઠો. ઇઞ્જિતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતાનિ. ઉભન્તમભિઞ્ઞાયાતિ ઉભો અન્તે અભિજાનિત્વા. મન્તા ન લિપ્પતીતિ પઞ્ઞાય ન લિપ્પતિ.

પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પોતિ નેક્ખમ્માદિવિતક્કેહિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પત્તા પરિપુણ્ણમનોરથો.

તણ્હિઞ્જિતન્તિ તણ્હાય ચલિતં. દિટ્ઠિઞ્જિતાદીસુપિ એસેવ નયો. કામિઞ્જિતન્તિ કિલેસકામેહિ ઇઞ્જિતં ફન્દિતં. ‘‘કમ્મિઞ્જિત’’ન્તિપિ પાઠો, તં ન સુન્દરં.

મહન્તો પુરિસોતિ મહાપુરિસો. ઉત્તમો પુરિસોતિ અગ્ગપુરિસો. પધાનો પુરિસોતિ સેટ્ઠપુરિસો. અલામકો પુરિસોતિ વિસિટ્ઠપુરિસો. જેટ્ઠકો પુરિસોતિ પામોક્ખપુરિસો. ન હેટ્ઠિમકો પુરિસોતિ ઉત્તમપુરિસો. પુરિસાનં કોટિપ્પત્તો પુરિસોતિ પધાનપુરિસો. સબ્બેસં ઇચ્છિતો પુરિસોતિ પવરપુરિસો.

સિબ્બિનિમચ્ચગાતિ તણ્હં અતિઅગા, અતિક્કમિત્વા ઠિતો. ઉપચ્ચગાતિ ભુસં અતિઅગા.

૧૦. તસ્સેતમત્થં ભગવા બ્યાકરોન્તો ‘‘કામેસૂ’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ કામેસુ બ્રહ્મચરિયવાતિ કામનિમિત્તં બ્રહ્મચરિયવા, કામેસુ આદીનવં દિસ્વા મગ્ગબ્રહ્મચરિયેન સમન્નાગતોતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા સન્તુસિતતં દસ્સેતિ. ‘‘વીતતણ્હો’’તિઆદીહિ અનિઞ્જિતતં. તત્થ સઙ્ખાય નિબ્બુતોતિ અનિચ્ચાદિવસેન ધમ્મે વીમંસિત્વા રાગાદિનિબ્બાનેન નિબ્બુતો.

અસદ્ધમ્મસમાપત્તિયાતિ નીચધમ્મસમાયોગતો. આરતીતિ આરકા રમનં. વિરતીતિ તાય વિના રમનં. પટિવિરતીતિ પટિનિવત્તિત્વા તાય વિના રમનં. વેરમણીતિ વેરવિનાસનં. અકિરિયાતિ કિરિયાપચ્છિન્દનં. અકરણન્તિ કરણપરિચ્છિન્દનં. અનજ્ઝાપત્તીતિ અનાપજ્જનતા. વેલાઅનતિક્કમોતિ સીમાઅનતિક્કમો. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને અયમ્પિ બ્રાહ્મણો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં અન્તેવાસિકસહસ્સેન, અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ. સેસં પુબ્બસદિસમેવ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

તિસ્સમેત્તેય્યમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પુણ્ણકમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨. તતિયે પુણ્ણકસુત્તનિદ્દેસે – અનેજન્તિ ઇદમ્પિ પુરિમનયેનેવ મોઘરાજાનં પટિક્ખિપિત્વા વુત્તં. તત્થ મૂલદસ્સાવિન્તિ અકુસલમૂલાદિદસ્સાવિં. ઇસયોતિ ઇસિનામકા જટિલા. યઞ્ઞન્તિ દેય્યધમ્મં. અકપ્પયિંસૂતિ પરિયેસિંસુ.

હેતુદસ્સાવીતિઆદીનિ સબ્બાનિ કારણવેવચનાનેવ. કારણઞ્હિ યસ્મા અત્તનો ફલત્થાય હિનોતિ પવત્તતિ, તસ્મા હેતૂતિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં ફલં નિદેતિ ‘હન્દ, ગણ્હથ ન’ન્તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. સમ્ભવદસ્સાવીતિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ હેટ્ઠા દસ્સિતનયાનિ એવ. યસ્મા તં પટિચ્ચ એતિ પવત્તતિ, તઞ્ચ ફલં તતો સમુદેતિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા પચ્ચયોતિ ચ સમુદયોતિ ચ વુચ્ચતિ.

યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયોતિ ચતુઅપાયવિનિમુત્તકા ઉત્તરમાતાદયો અપ્પેસક્ખા કપણમનુસ્સા ચ દુલ્લભઘાસચ્છાદના દુક્ખપીળિતા વેદિતબ્બા. યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયોતિ યમરાજનાગસુપણ્ણપેતમહિદ્ધિકાદયો પચ્ચેતબ્બા. અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિયાતિ તીસુ ઠાનેસુ પટિસન્ધિવસેન અત્તભાવપટિલાભત્થાય. જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનાતિ. પસ્સતીતિ સમન્તચક્ખુના પસ્સતિ.

અકુસલાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા. અકુસલં ભજન્તીતિ અકુસલભાગિયા. અકુસલપક્ખે ભવાતિ અકુસલપક્ખિકા. સબ્બે તે અવિજ્જા મૂલં કારણં એતેસન્તિ અવિજ્જામૂલકા. અવિજ્જાય સમોસરન્તિ સમ્મા ઓસરન્તિ ગચ્છન્તીતિ અવિજ્જાસમોસરણા. અવિજ્જાસમુગ્ઘાતાતિ અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જાય હતાય. સબ્બે તે સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તીતિ વુત્તપ્પકારા અકુસલધમ્મા, તે સબ્બે હતભાવં પાપુણન્તિ.

અપ્પમાદમૂલકાતિ સતિઅવિપ્પવાસો અપ્પમાદો મૂલં કારણં એતેસન્તિ અપ્પમાદમૂલકા. અપ્પમાદેસુ સમ્મા ઓસરન્તિ ગચ્છન્તીતિ અપ્પમાદસમોસરણા. અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતીતિ સયં કામાવચરોપિ સમાનો ચતુભૂમકધમ્માનં પતિટ્ઠાભાવેન અગ્ગો નામ જાતો.

અલમત્તોતિ સમત્થચિત્તો. મયા પુચ્છિતન્તિ મયા પુટ્ઠં. વહસ્સેતં ભારન્તિ એતં આભતભારં વહસ્સુ. યે કેચિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતા. ‘‘ઇસિપબ્બજ્જા પબ્બજિતા’’તિપિ પાઠો.

આજીવકસાવકાનં આજીવકા દેવતાતિ યે આજીવકવચનં સુણન્તિ સુસ્સુસન્તિ, તે આજીવકસાવકા, તેસં આજીવકસાવકાનં. આજીવકા ચ તેસં દેય્યધમ્મં પટિગ્ગણ્હન્તિ, તે એવ આજીવકા દેવતા. એવં સબ્બત્થ. યે યેસં દક્ખિણેય્યાતિ યે આજીવકાદયો દિસાપરિયોસાના યેસં ખત્તિયાદીનં દેય્યધમ્માનુચ્છવિકા. તે તેસં દેવતાતિ તે આજીવકાદયો તેસં ખત્તિયાદીનં દેવતા.

યેપિ યઞ્ઞં એસન્તીતિ દેય્યધમ્મં ઇચ્છન્તિ. ગવેસન્તીતિ ઓલોકેન્તિ. પરિયેસન્તીતિ ઉપ્પાદેન્તિ. યઞ્ઞા વા એતે પુથૂતિ યઞ્ઞા એવ વા એતે પુથુકા. યઞ્ઞયાજકા વા એતે પુથૂતિ દેય્યધમ્મસ્સ યાજનકા એવ વા એતે પુથુકા. દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂતિ દેય્યધમ્માનુચ્છવિકા એવ વા એતે પુથુકા. તે વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કથં યઞ્ઞા વા એતે પુથૂ’’તિઆદિના નયેન વિત્થારેન દસ્સેતિ.

૧૩. આસીસમાનાતિ રૂપાદીનિ પત્થયમાના. ઇત્થત્તન્તિ ઇત્થભાવઞ્ચ પત્થયમાના, મનુસ્સાદિભાવં ઇચ્છન્તાતિ વુત્તં હોતિ. જરં સિતાતિ જરં નિસ્સિતા. જરામુખેન ચેત્થ સબ્બં વટ્ટદુક્ખં વુત્તં. તેન વટ્ટદુક્ખનિસ્સિતા તતો અપરિમુચ્ચમાનાયેવ કપ્પયિંસૂતિ દીપેતિ.

રૂપપટિલાભં આસીસમાનાતિ વણ્ણાયતનસમ્પત્તિલાભં પત્થયમાના. સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. ખત્તિયમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભન્તિ સારપ્પત્તે ખત્તિયાનં મહાસાલકુલે અત્તભાવલાભં પટિસન્ધિં પત્થયમાના. બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાદીસુપિ એસેવ નયો. બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસૂતિ એત્થ પુબ્બભવં સન્ધાય વુત્તં. એત્થાતિ ખત્તિયકુલાદીસુ.

જરાનિસ્સિતાતિ જરં અસ્સિતા. બ્યાધિનિસ્સિતાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એતેહિ સબ્બં વટ્ટદુક્ખં પરિયાદિયિત્વા દસ્સિતં હોતિ.

૧૪. કચ્ચિસુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા, અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ એત્થ યઞ્ઞો એવ યઞ્ઞપથો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કચ્ચિ તે યઞ્ઞે અપ્પમત્તા હુત્વા યઞ્ઞં કપ્પયન્તા વટ્ટદુક્ખમુત્તરિંસૂતિ.

યેપિ યઞ્ઞં દેન્તિ યજન્તીતિ દેય્યધમ્મદાનવસેન યજન્તિ. પરિચ્ચજન્તીતિ વિસ્સજ્જેન્તિ.

૧૫. આસીસન્તીતિ રૂપપટિલાભાદયો પત્થેન્તિ. થોમયન્તીતિ ‘‘સુચિં દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન યઞ્ઞાદીનિ પસંસન્તિ. અભિજપ્પન્તીતિ રૂપાદિપટિલાભાય વાચં ગીરન્તિ. જુહન્તીતિ દેન્તિ. કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભન્તિ રૂપાદિલાભં પટિચ્ચ પુનપ્પુનં કામે એવ અભિજપ્પન્તિ, ‘‘અહો વત અમ્હાકમ્પિ સિય્યુ’’ન્તિ વદન્તિ, તણ્હઞ્ચ તત્થ વડ્ઢેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યાજયોગાતિ યાગાધિમુત્તા. ભવરાગરત્તાતિ એવમિમેહિ આસીસનાદીહિ ભવરાગેનેવ રત્તા, ભવરાગરત્તા વા હુત્વા એતાનિ આસીસનાદીનિ કરોન્તા નાતરિંસુ જાતિઆદિવટ્ટદુક્ખં ન ઉત્તરિંસુ.

યઞ્ઞં વા થોમેન્તીતિ દાનં વા વણ્ણેન્તિ. ફલં વાતિ રૂપાદિપટિલાભં. દક્ખિણેય્યે વાતિ જાતિસમ્પન્નાદીસુ. સુચિં દિન્નન્તિ સુચિં કત્વા દિન્નં. મનાપન્તિ મનવડ્ઢનકં. પણીતન્તિ ઓજવન્તં. કાલેનાતિ તત્થ તત્થ સમ્પત્તકાલે. કપ્પિયન્તિ અકપ્પિયં વજ્જેત્વા દિન્નં. અનવજ્જન્તિ નિદ્દોસં. અભિણ્હન્તિ પુનપ્પુનં. દદં ચિત્તં પસાદિતન્તિ દદતો મુઞ્ચનચિત્તં પસાદિતન્તિ. થોમેન્તિ કિત્તેન્તીતિ ગુણં પાકટં કરોન્તિ. વણ્ણેન્તીતિ વણ્ણં ભણન્તિ. પસંસન્તીતિ પસાદં પાપેન્તિ.

ઇતો નિદાનન્તિ ઇતો મનુસ્સલોકતો દિન્નકારણા. અજ્ઝાયકાતિ મન્તે પરિવત્તેન્તા. મન્તધરાતિ મન્તે ધારેન્તા. તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાનં. ઓટ્ઠપહટકરણવસેન પારં ગતાતિ પારગૂ. સહ નિઘણ્ડુના ચ કેટુભેન ચ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં. નિઘણ્ડૂતિ નિઘણ્ડુરુક્ખાદીનં વેવચનપ્પકાસકં સત્થં. કેટુભન્તિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પો કવીનં ઉપકારાવહં સત્થં. સહ અક્ખરપ્પભેદેન સાક્ખરપ્પભેદાનં. અક્ખરપ્પભેદોતિ સિક્ખા ચ નિરુત્તિ ચ. ઇતિહાસપઞ્ચમાનન્તિ આથબ્બણવેદં ચતુત્થં કત્વા ‘‘ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસા’’તિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તપુરાણકથાસઙ્ખાતો ઇતિહાસો પઞ્ચમો એતેસન્તિ ઇતિહાસપઞ્ચમા, તેસં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં.

પદં તદવસેસઞ્ચ બ્યાકરણં અધિયન્તિ, વેદેન્તિ વાતિ પદકા વેય્યાકરણા. લોકાયતં વુચ્ચતિ વિતણ્ડવાદસત્થં. મહાપુરિસલક્ખણન્તિ મહાપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં લક્ખણદીપકં દ્વાદસસહસ્સગન્થપ્પમાણં સત્થં. યત્થ સોળસસહસ્સગાથાપદપરિમાણા બુદ્ધમન્તા નામ અહેસું. યેસં વસેન ‘‘ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતા બુદ્ધા નામ હોન્તિ, ઇમિના પચ્ચેકબુદ્ધા, અગ્ગસાવકા, અસીતિમહાસાવકા (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૧૨૮૮), બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, અગ્ગુપટ્ઠાકો, અગ્ગુપટ્ઠાયિકા, રાજા ચક્કવત્તી’’તિ અયં વિસેસો ઞાયતિ. અનવયાતિ ઇમેસુ લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનૂના પરિપૂરકારિનો, અવયા ન હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અવયા નામ યે તાનિ અત્થતો ચ ગન્થતો ચ સન્ધારેતું ન સક્કોન્તિ. વીતરાગાતિ પહીનરાગા. એતેન અરહત્તફલટ્ઠા વુત્તા. રાગવિનયાય વા પટિપન્નાતિ એતેન અરહત્તમગ્ગટ્ઠા. વીતદોસાતિ અનાગામિફલટ્ઠા. દોસવિનયાય વા પટિપન્નાતિ એતેન અનાગામિમગ્ગટ્ઠા. વીતમોહાતિ અરહત્તફલટ્ઠા. મોહવિનયાય વા પટિપન્નાતિ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા. સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિસમ્પન્નાતિ એતેહિ ચતૂહિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકેહિ સીલાદીહિ સમ્પન્ના. વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નાતિ એતેન પચ્ચવેક્ખણઞાણસમ્પન્ના વુત્તાતિ ઞાતબ્બં, તઞ્ચ ખો લોકિયમેવ. અભિજપ્પન્તીતિ પત્થેન્તિ. જપ્પન્તીતિ પચ્ચાસીસન્તિ. પજપ્પન્તીતિ અતીવ પચ્ચાસીસન્તિ. યાજયોગેસુ યુત્તાતિ અનુયોગે દેય્યધમ્મે દિય્યમાને અભિયોગવસેન યુત્તા.

૧૬. અથ કો ચરહીતિ અથ ઇદાનિ કો અઞ્ઞો અતારિ.

૧૭. સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન વીમંસિત્વા. પરોપરાનીતિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ, પરત્તભાવસકત્તભાવાદીનિ પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. વિધૂમોતિ કાયદુચ્ચરિતાદિધૂમવિરહિતો. અનીઘોતિ રાગાદિઈઘવિરહિતો. અતારિ સોતિ સો એવરૂપો અરહા જાતિજરં અતારિ.

સકરૂપાતિ અત્તનો રૂપા. પરરૂપાતિ પરેસં રૂપા. કાયદુચ્ચરિતં વિધૂમિતન્તિ તિવિધકાયદુચ્ચરિતં વિધૂમં કતં. વિધમિતન્તિ નાસિતં.

માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારોતિ યથા ખારિભારો ખન્ધેન વય્હમાનો ઉપરિટ્ઠિતોપિ અક્કન્તક્કન્તટ્ઠાનં પથવિયા સદ્ધિં ફસ્સેતિ વિય, એવં જાતિગોત્તકુલાદીનિ માનવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉસ્સાપિતો માનો, તત્થ તત્થ ઇસ્સં ઉપ્પાદેન્તો ચતૂસુ અપાયેસુ સંસીદાપેતિ. તેનાહ – ‘‘માનો હિ તે, બ્રાહ્મણ, ખારિભારો’’તિ. કોધો ધૂમોતિ તવ ઞાણગ્ગિસ્સ ઉપક્કિલેસટ્ઠેન કોધો ધૂમો. તેન હિ તે ઉપક્કિલિટ્ઠો ઞાણગ્ગિ ન વિરોચતિ. ભસ્મનિ મોસવજ્જન્તિ નિરોજટ્ઠેન મુસાવાદો છારિકા નામ. યથા હિ છારિકાય પટિચ્છન્નો અગ્ગિ ન જોતતિ, એવં તે મુસાવાદેન પટિચ્છન્નં ઞાણન્તિ દસ્સેતિ. જિવ્હા સુજાતિ યથા તુય્હં સુવણ્ણરજતલોહકટ્ઠમત્તિકાસુ અઞ્ઞતરમયા યાગયજનત્થાય સુજા હોતિ, એવં મય્હં ધમ્મયાગયજનત્થાય પહુતજિવ્હા સુજાતિ વદતિ. યથા તુય્હં નદીતીરે યજનટ્ઠાનં, એવં ધમ્મયાગયજનટ્ઠાનટ્ઠેન હદયં જોતિટ્ઠાનં. અત્તાતિ ચિત્તં.

જાતીતિ જાયનકવસેન જાતિ. ઇદમેત્થ સભાવપચ્ચત્તં. સઞ્જાયનવસેન સઞ્જાતિ, ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. ઓક્કમનવસેન ઓક્કન્તિ. જાયનટ્ઠેન વા જાતિ. સા અપરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. સઞ્જાયનટ્ઠેન સઞ્જાતિ. સા પરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. ઓક્કમનટ્ઠેન ઓક્કન્તિ. સા અણ્ડજજલાબુજવસેન યુત્તા. તે હિ અણ્ડકોસઞ્ચ વત્થિકોસઞ્ચ ઓક્કમન્તિ પવિસન્તિ ઓક્કમન્તા પવિસન્તા વિય પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. અભિનિબ્બત્તનટ્ઠેન અભિનિબ્બત્તિ. સા સંસેદજઓપપાતિકવસેન યુત્તા. તે હિ પાકટા એવ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. અયં તાવ સમ્મુતિકથા.

ઇદાનિ પરમત્થકથા હોતિ. ખન્ધા એવ હિ પરમત્થતો પાતુભવન્તિ, ન સત્તા. તત્થ ચ ખન્ધાનન્તિ એકવોકારભવે એકસ્સ, ચતુવોકારભવે ચતુન્નં, પઞ્ચવોકારભવે પઞ્ચન્નમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં. પાતુભાવોતિ ઉપ્પત્તિ. આયતનાનન્તિ એત્થ તત્ર તત્ર ઉપપજ્જમાનાયતનાનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પટિલાભોતિ સન્તતિયા પાતુભાવોયેવ. પાતુભવન્તાનેવ હિ તાનિ પટિલદ્ધાનિ નામ હોન્તિ. સા પનેસા તત્થ તત્થ ભવે પઠમાભિનિબ્બત્તિલક્ખણા જાતિ, નિય્યાતનરસા, અતીતભવતો ઇધ ઉમ્મુજ્જનપચ્ચુપટ્ઠાના, ફલવસેન દુક્ખવિચિત્તતાપચ્ચુપટ્ઠાના વા.

જરાતિ સભાવપચ્ચત્તં. જીરણતાતિ આકારભાવનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા, પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા. અયઞ્હિ જરાતિ ઇમિના પદેન સભાવતો દીપિતા. તેનસ્સા ઇદં સભાવપચ્ચત્તં. જીરણતાતિ ઇમિના આકારતો, તેનસ્સાયં આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિ ઇમિના કાલાતિક્કમે દન્તનખાનં ખણ્ડિતભાવકરણકિચ્ચતો. પાલિચ્ચન્તિ ઇમિના કેસલોમાનં પલિતભાવકરણકિચ્ચતો. વલિત્તચતાતિ ઇમિના મંસં મિલાપેત્વા તચે વલિભાવકરણકિચ્ચતો. તેનસ્સા ઇમે ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા. તેહિ ઇમેસં વિકારાનં દસ્સનવસેન પાકટીભૂતા પાકટજરા દસ્સિતા. યથેવ હિ ઉદકસ્સ વા વાતસ્સ વા અગ્ગિનો વા તિણરુક્ખાદીનં સંભગ્ગપલિભગ્ગતાય વા ઝામતાય વા ગતમગ્ગો પાકટો હોતિ, ન ચ સો ગતમગ્ગો તાનેવ ઉદકાદીનિ, એવમેવ જરાય દન્તાદીનં ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગતમગ્ગો પાકટો, ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વાપિ ગય્હતિ, ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરા. ન હિ જરા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોતિ.

આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકોતિ ઇમેહિ પન પદેહિ કાલાતિક્કમેયેવ અભિબ્યત્તાય આયુક્ખયચક્ખાદિઇન્દ્રિયપરિપાકસઙ્ખાતાય પકતિયા દીપિતા, તેનસ્સિમે પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, તસ્મા જરા ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તા. યસ્મા ચ દહરકાલે સુપ્પસન્નાનિ સુખુમમ્પિ અત્તનો વિસયં સુખેનેવ ગણ્હનસમત્થાનિ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ જરં પત્તસ્સ પરિપક્કાનિ આલુળિતાનિ અવિસદાનિ, ઓળારિકમ્પિ અત્તનો વિસયં ગહેતું અસમત્થાનિ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો’’તિ ફલૂપચારેનેવ વુત્તા.

સા પનેસા એવં નિદ્દિટ્ઠા સબ્બાપિ જરા પાકટા પટિચ્છન્નાતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ દન્તાદીસુ ખણ્ડાદિભાવદસ્સનતો રૂપધમ્મેસુ જરા પાકટજરા નામ. અરૂપધમ્મેસુ પન જરા તાદિસસ્સ વિકારસ્સ અદસ્સનતો પટિચ્છન્નજરા નામ. તત્થ ય્વાયં ખણ્ડાદિભાવો દિસ્સતિ, સો તાદિસાનં દન્તાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વણ્ણોયેવ. તઞ્ચ ચક્ખુના દિસ્વા મનોદ્વારેન ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમે દન્તા જરાય પહટા’’તિ જરં જાનાતિ. ઉદકટ્ઠાને બદ્ધાનિ ગોસિઙ્ગાદીનિ ઓલોકેત્વા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અત્થિભાવજાનનં વિય.

પુન અવીચિ સવીચીતિ એવમ્પિ અયં જરા દુવિધા હોતિ. તત્થ મણિકનકરજતપવાળચન્દસૂરિયાદીનં મન્દદસકાદીસુ પાણીનં વિય ચ પુપ્ફફલપલ્લવાદીસુ અપાણીનં વિય ચ અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા જરા અવીચિજરા નામ, નિરન્તરજરાતિ અત્થો. તતો અઞ્ઞેસુ પન યથાવુત્તેસુ અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા સવીચિજરા નામ.

તત્થ સવીચિજરા ઉપાદિન્નકઅનુપાદિન્નકવસેન એવં દીપેતબ્બા – દહરકુમારકાનઞ્હિ પઠમમેવ ખીરદન્તા નામ ઉટ્ઠહન્તિ, ન તે થિરા. તેસુ પન પતિતેસુ પુન દન્તા ઉટ્ઠહન્તિ, તે પઠમમેવ સેતા હોન્તિ, જરાવાતેન પન પહટકાલે કાળકા હોન્તિ. કેસા પન પઠમમેવ તમ્બાપિ હોન્તિ કાળકાપિ સેતકાપિ. છવિ પન સલોહિતકા હોતિ. વડ્ઢન્તાનં વડ્ઢન્તાનં ઓદાતાનં ઓદાતભાવો, કાળકાનં કાળકભાવો પઞ્ઞાયતિ. જરાવાતેન પહટકાલે ચ વલિં ગણ્હાતિ. સબ્બમ્પિ સસ્સં વપિતકાલે સેતં હોતિ, પચ્છા નીલં. જરાવાતેન પન પહટકાલે પણ્ડરં હોતિ. અમ્બઙ્કુરેનાપિ દીપેતું વટ્ટતિ એવ. સા પનેસા ખન્ધપરિપાકલક્ખણા જરા, મરણૂપનયનરસા, યોબ્બનવિનાસપચ્ચુપટ્ઠાના. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને અયમ્પિ બ્રાહ્મણો અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ સદ્ધિં અન્તેવાસિકસહસ્સેન. અઞ્ઞેસઞ્ચ અનેકસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ. સેસં વુત્તસદિસમેવ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

પુણ્ણકમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તગૂમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮. ચતુત્થે મેત્તગૂસુત્તે – મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તન્તિ ‘‘અયં વેદગૂ’’તિ ચ ‘‘ભાવિતત્તો’’તિ ચ એવં તં મઞ્ઞામિ.

અપરિત્તોતિ ન અપ્પો. મહન્તોતિ ન ખુદ્દકો. ગમ્ભીરોતિ ન ઉત્તાનો. અપ્પમેય્યોતિ મિનિતું ન સક્કુણેય્યો. દુપ્પરિયોગાળ્હોતિ અવગાહિતું ઓતરિતું દુક્ખો. બહુરતનો સાગરૂપમોતિ બહૂનં ધમ્મરતનાનં આકરત્તા અનેકવિધરતનસમ્પન્નો મહાસમુદ્દો વિય બહુરતનો સાગરસદિસો.

ન મઙ્કુ હોતીતિ ન વિકુણિતમુખો હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ દોસવસેન ન ઘનીભૂતચિત્તો. અલીનમનસોતિ ન સઙ્કુચિતચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ ન પૂતિચિત્તો.

દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તોતિ ચક્ખુવિસયે રૂપારમ્મણે દિટ્ઠમત્તોયેવ તં આરમ્મણં ભવિસ્સતિ, કત્તા વા કારેતા વા નત્થિ. યં ચક્ખુના દિટ્ઠં વણ્ણાયતનમેવ. સુતાદીસુપિ એસેવ નયો. અપિ ચ દિટ્ઠેતિ દસ્સનયોગેન વણ્ણાયતનં, સવનયોગેન સદ્દાયતનં, મુતયોગેન ઘાનજિવ્હાકાયાયતનાનિ દસ્સેતિ. ઘાનસ્સ ગન્ધાયતનં, જિવ્હાય રસાયતનં, કાયસ્સ પથવી તેજો વાયૂતિ ફોટ્ઠબ્બાયતનં, વિઞ્ઞાતયોગેન ધમ્માયતનં દસ્સેતિ. દિટ્ઠે અનૂપયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે રાગૂપયવિરહિતો. અનપાયોતિ કોધવિરહિતો અપ્પટિઘો. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાય અનલ્લીનો. અપ્પટિબદ્ધોતિ માનેન ન બદ્ધો. વિપ્પમુત્તોતિ સબ્બારમ્મણતો મુત્તો. વિસઞ્ઞુત્તોતિ કિલેસેહિ વિયુત્તો હુત્વા ઠિતો.

સંવિજ્જતિ ભગવતો ચક્ખૂતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પકતિમંસચક્ખુ ઉપલબ્ભતિ. પસ્સતીતિ દક્ખતિ ઓલોકેતિ. ચક્ખુના રૂપન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપારમ્મણં. છન્દરાગોતિ તણ્હાછન્દો.

દન્તં નયન્તિ સમિતિન્તિ ઉય્યાનકીળામણ્ડલાદીસુ હિ મહાજનમજ્ઝં ગચ્છન્તા દન્તમેવ ગોણં વા દન્તં અસ્સાજાનીયં વા યાને યોજેત્વા નયન્તિ. રાજાતિ તથારૂપાનેવ ઠાનાનિ ગચ્છન્તો રાજાપિ દન્તમેવ અભિરુહતિ. મનુસ્સેસૂતિ મનુસ્સેસુપિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તો નિબ્બિસેવનોવ સેટ્ઠો. યોતિવાક્યન્તિ એવરૂપં અતિક્કમ્મવચનં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ તિતિક્ખતિ નપ્પતિપ્ફરતિ ન વિહઞ્ઞતિ, એવરૂપો દન્તો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અસ્સતરાતિ વળવાય ગદ્રભેન જાતા. આજાનીયાતિ યં અસ્સદમ્મસારથિ કારણં કારેતિ, તસ્સ ખિપ્પં જાનનસમત્થા. સિન્ધવાતિ સિન્ધવરટ્ઠે જાતા અસ્સા. મહાનાગાતિ કુઞ્જરસઙ્ખાતા મહાહત્થિનો. અત્તદન્તોતિ એતે અસ્સતરા વા સિન્ધવા વા કુઞ્જરા વા દન્તાવ, ન અદન્તા. યો પન ચતુમગ્ગસઙ્ખાતેન અત્તનો દન્તતાય અત્તદન્તો નિબ્બિસેવનો, અયં તતોપિ વરં, સબ્બેહિપિ એતેહિ ઉત્તરિતરોતિ અત્થો.

ન હિ એતેહિ યાનેહીતિ યાનિ એતાનિ હત્થિયાનાદીનિ ઉત્તમયાનાનિ, એતેહિ યાનેહિ કોચિ પુગ્ગલો સુપિનન્તેનપિ અગતપુબ્બત્તા ‘‘અગત’’ન્તિ સઙ્ખાતં નિબ્બાનદિસં તથા ન ગચ્છેય્ય. યથા પુબ્બભાગે ઇન્દ્રિયદમેન દન્તેન, અપરભાગે અરિયમગ્ગભાવનાય સુદન્તેન દન્તો નિબ્બિસેવનો સપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો તં અગતપુબ્બં દિસં ગચ્છતિ, દન્તભૂમિં પાપુણાતિ, તસ્મા અત્તદમનમેવ વરતરન્તિ અત્થો (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૨; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

વિધાસુ ન વિકમ્પન્તીતિ નવવિધમાનકોટ્ઠાસેસુ ન ચલન્તિ ન વેધેન્તિ. વિપ્પમુત્તા પુનબ્ભવાતિ કમ્મકિલેસતો સમુચ્છેદવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ મુત્તા. દન્તભૂમિં અનુપ્પત્તાતિ અરહત્તફલં પાપુણિત્વા ઠિતા. તે લોકે વિજિતાવિનોતિ તે વુત્તપ્પકારા ખીણાસવા સત્તલોકે વિજિતવિજયા નામ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

યસ્સિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનીતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તફલં પાપેત્વા વડ્ઢિતાનિ. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચાતિ ચક્ખાદિઅજ્ઝત્તાયતનાનિ ચ રૂપાદિબહિદ્ધાયતનાનિ ચ નિબ્બિસેવનાનિ કતાનિ. સબ્બલોકેતિ સકલતેધાતુકે લોકે ચ. નિબ્બિજ્ઝ ઇમં પરઞ્ચ લોકન્તિ ઇમઞ્ચ અત્તભાવં પરલોકે ચ અત્તભાવં અતિક્કમિત્વા ઠિતો ખીણાસવો. કાલં કઙ્ખતિ ભાવિતો સ દન્તોતિ સો ખીણાસવો ચક્ખાદિતો દન્તો વડ્ઢિતચિત્તો મરણકાલં પત્થેતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૨; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

યેસં ધમ્માનં આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતીતિ યેસં ખન્ધાદિધમ્માનં ઉપ્પત્તિ પઞ્ઞાયતિ. અત્થઙ્ગમતો નિરોધોતિ અત્થઙ્ગમનવસેન તેસંયેવ અભાવો પઞ્ઞાયતિ. કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ કુસલાકુસલકમ્મનિસ્સિતો વિપાકો કમ્મં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો વિપાકોપિ કમ્મસન્નિસ્સિતોવ નામ. નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ સબ્બરૂપં નામં ગહેત્વા પવત્તનતો નામસન્નિસ્સિતં નામ જાતં. જાતિયા અનુગતન્તિ સબ્બં કમ્માદિકં જાતિયા અનુપવિટ્ઠં. જરાય અનુસટન્તિ જરાય પત્થટં. બ્યાધિના અભિભૂતન્તિ બ્યાધિદુક્ખેન અભિમદ્દિતં. મરણેન અબ્ભાહતન્તિ મચ્ચુના અભિહટં પહટં. અતાણન્તિ પુત્તાદીહિપિ તાયનસ્સ અભાવતો અતાયનં અનારક્ખં અલબ્ભણેય્યં ખેમં વા. અલેણન્તિ અલ્લીયિતું નિસ્સયિતું અનરહં, અલ્લીનાનમ્પિ ન લેણકિચ્ચકરણં. અસરણન્તિ નિસ્સિતાનં ન ભયહારકં, ન ભયવિનાસકં. અસરણીભૂતન્તિ પુરે ઉપ્પત્તિયા અત્તનો અભાવેનેવ અસરણં, ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ અસરણભૂતન્તિ અત્થો.

૧૯. અપુચ્છસીતિ એત્થ અ-ઇતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો, પુચ્છસિત્વેવ અત્થો. પવક્ખામિ યથા પજાનન્તિ યથા પજાનન્તો આચિક્ખતિ, એવં આચિક્ખિસ્સામિ. ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખાતિ તણ્હાદિઉપધિનિદાના જાતિઆદિદુક્ખવિસેસા પભવન્તિ.

તણ્હૂપધીતિ તણ્હા એવ તણ્હૂપધિ. સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠૂપધિ. રાગાદિકિલેસા એવ કિલેસૂપધિ. પુઞ્ઞાદિકમ્માનિ એવ કમ્મૂપધિ. તિવિધદુચ્ચરિતાનિયેવ દુચ્ચરિતૂપધિ. કબળીકારાદયો આહારા એવ આહારૂપધિ. દોસપટિઘો એવ પટિઘૂપધિ. કમ્મસમુટ્ઠાના કમ્મેનેવ ગહિતા પથવાદયો ચતસ્સો ધાતુયોવ ચતસ્સો ઉપાદિન્નધાતુયો ઉપધી. ચક્ખાદિછઅજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એવ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઉપધી. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિછવિઞ્ઞાણકાયાવ છ વિઞ્ઞાણકાયા ઉપધી. સબ્બમ્પિ દુક્ખં દુક્ખમનટ્ઠેનાતિ સબ્બતેભૂમકં દુક્ખં દુસ્સહનટ્ઠેન ઉપધિ.

૨૦. એવં ઉપધિનિદાનતો પભવન્તેસુ દુક્ખેસુ – યો વે અવિદ્વાતિ ગાથા. તત્થ પજાનન્તિ સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન જાનન્તો. દુક્ખસ્સ જાતિપ્પભવાનુપસ્સીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ જાતિકારણં ‘‘ઉપધી’’તિ અનુપસ્સન્તો. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસે વત્તબ્બં નત્થિ.

૨૧. સોકપરિદ્દવઞ્ચાતિ સોકઞ્ચ પરિદેવઞ્ચ. તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ યથા યથા સત્તા જાનન્તિ, તથા તથા ઞાપનવસેન વિદિતો એસ તયા ધમ્મોતિ.

તત્થ તરન્તીતિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠોઘં તરન્તિ. ઉત્તરન્તીતિ દુતિયમગ્ગેન કામોઘં તનુકરણવસેન ઉગ્ગન્ત્વા તરન્તિ. પતરન્તીતિ તમેવ નિરવસેસપ્પહાનવસેન તતિયમગ્ગેન વિસેસેન તરન્તિ. સમતિક્કમન્તીતિ ભવોઘઅવિજ્જોઘપ્પહાનવસેન ચતુત્થમગ્ગેન સમ્મા અતિક્કમન્તિ. વીતિવત્તન્તીતિ ફલં પાપુણિત્વા તિટ્ઠન્તિ.

૨૨. કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મન્તિ નિબ્બાનધમ્મં નિબ્બાનગામિનિપટિપદાધમ્મઞ્ચ તે દેસયિસ્સામિ. દિટ્ઠે ધમ્મેતિ દિટ્ઠેવ દુક્ખાદિધમ્મે, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. અનીતિહન્તિ અત્તપચ્ચક્ખં. યં વિદિત્વાતિ યં ધમ્મં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; કથા. ૭૫૩) નયેન સમ્મસન્તો વિદિત્વા.

તત્થ આદિકલ્યાણન્તિ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં તવ કિત્તયિસ્સામિ, તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા કિત્તયન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ કિત્તયિસ્સામિ. આદિમ્હિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કિત્તયિસ્સામિ. મજ્ઝેપિ. પરિયોસાનેપિ ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કિત્તયિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મિઞ્હિ ભગવા એકગાથમ્પિ દેસેસિ, સા સમન્તભદ્દકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયપાદેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમપાદેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં સુત્તં પઠમાનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં.

અપિ ચ સનિદાનઉપ્પત્તિત્તા આદિકલ્યાણં, વેનેય્યાનં અનુરૂપતો અત્થસ્સ અવિપરીતતાય ચ હેતુદાહરણયુત્તતો ચ મજ્ઝેકલ્યાણં, સોતૂનં સદ્ધાપટિલાભજનનેન નિગમનેન ચ પરિયોસાનકલ્યાણં.

સકલો હિ સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબોધિતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્તાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો.

સુય્યમાનો ચેસ નીવરણવિક્ખમ્ભનતો ભવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જિયમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથાપટિપન્નો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧) ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણોતિ.

યં પનેસ ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, નાનાનયેહિ દીપેતિ. તં યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં. અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થં. ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થં. ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો સરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં. સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં. ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં. અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં.

અપિ ચ – પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં. પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતો કેવલપરિપુણ્ણં. નિરુપક્કિલેસતો નિત્થરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધં. સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતત્તા બ્રહ્મભૂતેહિ સેટ્ઠેહિ ચરિતબ્બતો, તેસઞ્ચ ચરિયભાવતો બ્રહ્મચરિયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧).

એવં પરિયત્તિધમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ લોકુત્તરધમ્મં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને’’તિ આહ. સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મે દસ્સેત્વા નિબ્બત્તિતલોકુત્તરં દસ્સેતું ‘‘નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ આહ. નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદન્તિ પુબ્બભાગસીલસમાધિવિપસ્સનાધમ્મઞ્ચ કિત્તયિસ્સામિ.

દુક્ખે દિટ્ઠેતિ દુક્ખસચ્ચે સરસલક્ખણેન દિટ્ઠે દુક્ખસચ્ચં પકાસેસ્સામિ. સમુદયાદીસુપિ એસેવ નયો.

૨૩. તઞ્ચાહં અભિનન્દામીતિ તં વુત્તપ્પકારધમ્મજોતકં તવ વચનં અહં પત્થયામિ. ધમ્મમુત્તમન્તિ તઞ્ચ ધમ્મમુત્તમં અભિનન્દામિ.

તત્થ મહતો તમોકાયસ્સ પદાલનન્તિ મહતો અવિજ્જારાસિસ્સ છેદનં. અનિચ્ચલક્ખણવસેન એસી. દુક્ખલક્ખણવસેન ગવેસી. અનત્તલક્ખણવસેન સમન્તતો પરિયેસી. મહતો વિપલ્લાસસ્સ પભેદનન્તિ મહન્તસ્સ અસુભે સુભન્તિઆદિદ્વાદસવિધસ્સ વિપલ્લાસસ્સ ભેદનં. મહતો તણ્હાસલ્લસ્સ અબ્બહનન્તિ મહન્તસ્સ અન્તોતુદનટ્ઠેન તણ્હાકણ્ટકસ્સ લુઞ્ચનં. દિટ્ઠિસઙ્ઘાટસ્સ વિનિવેઠનન્તિ દિટ્ઠિયેવ અબ્બોચ્છિન્નપ્પવત્તિતો સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટો, તસ્સ દિટ્ઠિસઙ્ઘાટસ્સ નિવત્તનં. માનધજસ્સ પાતનન્તિ ઉસ્સિતટ્ઠેન ઉન્નતિલક્ખણસ્સ માનદ્ધજસ્સ પાતનં. અભિસઙ્ખારસ્સ વૂપસમન્તિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારસ્સ ઉપસમનં. ઓઘસ્સ નિત્થરણન્તિ વટ્ટે ઓસીદાપનસ્સ કામોઘાદિઓઘસ્સ નિત્થરણં નિક્ખમનં. ભારસ્સ નિક્ખેપનન્તિ રૂપાદિપઞ્ચક્ખન્ધભારસ્સ ખિપનં છડ્ડનં. સંસારવટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદન્તિ ખન્ધાદિપટિપાટિસંસારવટ્ટસ્સ હેતુનસ્સનેન ઉચ્છિજ્જનં. સન્તાપસ્સ નિબ્બાપનન્તિ કિલેસસન્તાપસ્સ નિબ્બુતિં. પરિળાહસ્સ પટિપસ્સદ્ધન્તિ કિલેસપરિળાહસ્સ વૂપસમં પટિપસ્સમ્ભનં. ધમ્મધજસ્સ ઉસ્સાપનન્તિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મસ્સ ઉસ્સાપેત્વા ઠપનં. પરમત્થં અમતં નિબ્બાનન્તિ ઉત્તમટ્ઠેન પરમત્થં. નત્થિ એતસ્સ મરણસઙ્ખાતં મતન્તિ અમતં. કિલેસવિસપટિપક્ખત્તા અગદન્તિપિ અમતં. સંસારદુક્ખપટિપક્ખભૂતત્તા નિબ્બુતન્તિ નિબ્બાનં. નત્થેત્થ તણ્હાસઙ્ખાતં વાનન્તિપિ નિબ્બાનં.

મહેસક્ખેહિ સત્તેહીતિ મહાનુભાવેહિ સક્કાદીહિ સત્તેહિ. પરિયેસિતોતિ પરિયિટ્ઠો. કહં દેવદેવોતિ દેવાનં અતિદેવો કુહિં. કહં નરાસભોતિ ઉત્તમપુરિસો.

૨૪. ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ એત્થ ઉદ્ધન્તિ અનાગતદ્ધા વુચ્ચતિ. અધોતિ અતીતદ્ધા. તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા. એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણન્તિ એતેસુ ઉદ્ધાદીસુ તણ્હઞ્ચ દિટ્ઠિનિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણઞ્ચ પનુદેહિ. પનુદિત્વા ચ ભવે ન તિટ્ઠેતિ એવં સન્તે દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્ય. એવં તાવ પનુજ્જસદ્દસ્સ પનુદેહીતિ ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સમ્બન્ધો. પનુદિત્વાતિ એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ભવે ન તિટ્ઠેતિ અયમેવ સમ્બન્ધો. એતાનિ નન્દીનિવેસનવિઞ્ઞાણાનિ પનુદિત્વા દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્યાતિ.

સહોકાસવસેન દેવલોકો ઉદ્ધં. અપાયલોકો અધો. મનુસ્સલોકો મજ્ઝે. તત્થ કુસલા ધમ્માતિ અપાયં મુઞ્ચિત્વા ઉપરિ પટિસન્ધિદાનતો કુસલા ધમ્મા ઉદ્ધન્તિ વુચ્ચન્તિ. અકુસલા ધમ્મા અપાયેસુ પટિસન્ધિદાનતો અધોતિ. તદુભયવિમુત્તત્તા અબ્યાકતા ધમ્મા તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બોપરિવસેન અરૂપધાતુ ઉદ્ધં. સબ્બઅધોવસેન કામધાતુ અધો. તદુભયન્તરવસેન રૂપધાતુ મજ્ઝે. કાયચિત્તાબાધખનનવસેન સુખા વેદના ઉદ્ધં. દુક્ખમનવસેન દુક્ખા વેદના અધો. અદુક્ખમસુખા વેદના મજ્ઝે. અત્તભાવવસેન પરિચ્છેદં દસ્સેન્તો ‘‘ઉદ્ધન્તિ ઉદ્ધં પાદતલા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉદ્ધં પાદતલાતિ પાદતલતો ઉપરિ. અધો કેસમત્થકાતિ કેસમત્થકતો અધો. મજ્ઝેતિ દ્વિન્નં અન્તરં.

પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ તેરસવિધપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસમ્પયુત્તં કમ્મવિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ દ્વાદસવિધઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસમ્પયુત્તં કમ્મવિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચતુબ્બિધં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં કમ્મવિઞ્ઞાણં. નુજ્જાતિ ખિપ. પનુજ્જાતિ અતીવ ખિપ. નુદાતિ લુઞ્ચ. પનુદાતિ અતીવ લુઞ્ચ. પજહાતિ છડ્ડેહિ. વિનોદેહીતિ દૂરં કરોહિ.

કમ્મભવઞ્ચાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારચેતનાવ. પટિસન્ધિકઞ્ચ પુનબ્ભવન્તિ પટિસન્ધિયા રૂપાદિપુનબ્ભવઞ્ચ. પજહન્તો પઠમમગ્ગેન, વિનોદેન્તો દુતિયમગ્ગેન, બ્યન્તી કરોન્તો તતિયમગ્ગેન, અનભાવં ગમેન્તો ચતુત્થમગ્ગેન. કમ્મભવે ન તિટ્ઠેય્યાતિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારે ન તિટ્ઠેય્ય.

૨૫. એતાનિ વિનોદેત્વા ભવે અતિટ્ઠન્તો એસો – એવં વિહારીતિ ગાથા. તત્થ ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોવ.

૨૬. સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકન્તિ એત્થ અનૂપધીકન્તિ નિબ્બાનં, તં સન્ધાય ભગવન્તં આલપન્તો આહ – ‘‘સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીક’’ન્તિ.

નિદ્દેસે કિલેસા ચાતિ ઉપતાપનટ્ઠેન રાગાદયો કિલેસા ચ રાસટ્ઠેન વિપાકભૂતા પઞ્ચક્ખન્ધા ચ કુસલાદિઅભિસઙ્ખારા ચેતના ચ ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ કથીયન્તિ. ઉપધિપ્પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનેન, ઉપધિવૂપસમં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન, ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગં સમુચ્છેદપ્પહાનેન ઉપધિપટિપસ્સદ્ધં ફલેનાતિ.

૨૭. ન કેવલં દુક્ખમેવ પહાસિ – તે ચાપીતિ ગાથા. તત્થ અટ્ઠિતન્તિ સક્કચ્ચં, સદા વા. તં તં નમસ્સામીતિ તસ્મા તં નમસ્સામિ. સમેચ્ચાતિ ઉપગન્ત્વા. નાગાતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ.

નિદ્દેસે સમેચ્ચાતિ જાનિત્વા, એકતો હુત્વા વા. અભિસમેચ્ચાતિ પટિવિજ્ઝિત્વા. સમાગન્ત્વાતિ સમ્મુખા હુત્વા. અભિસમાગન્ત્વાતિ સમીપં ગન્ત્વા. સમ્મુખાતિ સમ્મુખે. આગું ન કરોતીતિ પાપં ન કરોતિ.

૨૮. ઇદાનિ નં ભગવા ‘‘અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખ’’ન્તિ એવં તેન બ્રાહ્મણેન વિદિતોપિ અત્તાનં અનુપનેત્વાવ પહીનદુક્ખેન પુગ્ગલેન ઓવદન્તો ‘‘યં બ્રાહ્મણ’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યં તં અભિજાનન્તો ‘‘અયં બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, વેદેહિ ગતત્તા વેદગૂ, કિઞ્ચનાભાવા અકિઞ્ચનો, કામેસુ ચ ભવેસુ ચ અસત્તત્તા કામભવે અસત્તો’’તિ જઞ્ઞા જાનેય્યાસિ. અદ્ધા હિ સો ઓઘમિમં અતારિ, તિણ્ણો ચ પારં અખિલો અકઙ્ખો.

નિદ્દેસે રાગકિઞ્ચનન્તિ રાગપલિબોધં. દોસકિઞ્ચનન્તિઆદિપિ એસેવ નયો. કામોઘં તિણ્ણો અનાગામિમગ્ગેન. ભવોઘં તિણ્ણો અરહત્તમગ્ગેન. દિટ્ઠોઘં તિણ્ણો સોતાપત્તિમગ્ગેન. અવિજ્જોઘં તિણ્ણો અરહત્તમગ્ગેન. સંસારપથં તિણ્ણો કુસલાકુસલકમ્મપ્પભેદેનાતિ. ઉત્તિણ્ણો પઠમમગ્ગેન. નિત્તિણ્ણો દુતિયમગ્ગેન. અતિક્કન્તો તતિયમગ્ગેન. સમતિક્કન્તો ચતુત્થમગ્ગેન.વીતિવત્તો ફલેન.

૨૯. કિઞ્ચ ભિય્યો – વિદ્વા ચ યોતિ ગાથા. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, અત્તભાવે વા. વિસજ્જાતિ વોસજ્જિત્વા.

નિદ્દેસે સજ્જન્તિ મુઞ્ચનં. વિસજ્જન્તિ વોસજ્જનં. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

મેત્તગૂમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ધોતકમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦. પઞ્ચમે ધોતકસુત્તે – વાચાભિકઙ્ખામીતિ વાચં અભિકઙ્ખામિ. સિક્ખે નિબ્બાનમત્તનોતિ અત્તનો રાગાદીનં નિબ્બાનત્થાય અધિસીલાદીનિ સિક્ખેય્ય. નિદ્દેસે અપુબ્બં નત્થિ.

૩૧. ઇતોતિ મમ મુખતો.

નિદ્દેસે આતપ્પન્તિ કિલેસતાપનં. ઉસ્સાહન્તિ અસઙ્કોચં. ઉસ્સોળ્હીન્તિ બલવવીરિયં. થામન્તિ અસિથિલં. ધિતિન્તિ ધારણં. વીરિયં કરોહીતિ પરક્કમં કરોહિ. છન્દં જનેહીતિ રુચિં ઉપ્પાદેહિ.

૩૨. એવં વુત્તે અત્તમનો ધોતકો ભગવન્તં અભિત્થવમાનો કથંકથાપમોક્ખં યાચન્તો ‘‘પસ્સામહ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પસ્સામહં દેવમનુસ્સલોકેતિ પસ્સામિ અહં દેવમનુસ્સલોકે. તં તં નમસ્સામીતિ તં એવરૂપં તં નમસ્સામિ. પમુઞ્ચાતિ પમોચેહિ.

નિદ્દેસે પચ્ચેકબુદ્ધાતિ તં તં આરમ્મણં પાટિયેક્કં ચતુસચ્ચં સયમેવ બુદ્ધા પટિવેધપ્પત્તાતિ પચ્ચેકબુદ્ધા. સીહસીહોતિ અછમ્ભિતટ્ઠેન સીહાનં અતિસીહો. નાગનાગોતિ નિક્કિલેસટ્ઠેન, મહન્તટ્ઠેન વા નાગાનં અતિનાગો. ગણિગણીતિ ગણવન્તાનં અતીવ ગણવા. મુનિમુનીતિ ઞાણવન્તાનં અતીવ ઞાણવા. રાજરાજાતિ ઉત્તમરાજા. મુઞ્ચ મન્તિ મોચેહિ મં. પમુઞ્ચ મન્તિ નાનાવિધેન મુઞ્ચેહિ મં. મોચેહિ મન્તિ સિથિલં કરોહિ મં. પમોચેહિ મન્તિ અતીવ સિથિલં કરોહિ મં. ઉદ્ધર મન્તિ મં સંસારપઙ્કા ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેહિ. સમુદ્ધર મન્તિ સમ્મા ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેહિ મં. વુટ્ઠાપેહીતિ વિચિકિચ્છાસલ્લતો અપનેત્વા વિસું કરણવસેન ઉટ્ઠાપેહિ.

૩૩. અથસ્સ ભગવા અત્તાધીનમેવ કથંકથાપમોક્ખં ઓઘતરણમુખેન દસ્સેન્તો ‘‘નાહ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ નાહં સહિસ્સામીતિ અહં ન સહિસ્સામિ ન સક્કોમિ. ન વાયમિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. પમોચનાયાતિ પમોચેતું. કથંકથિન્તિ સકઙ્ખં. તરેસીતિ તરેય્યાસિ.

નિદ્દેસે ન ઈહામીતિ પયોગં ન કરોમિ. ન સમીહામીતિ અતીવ પયોગં ન કરોમિ. અસ્સદ્ધે પુગ્ગલેતિ રતનત્તયે સદ્ધાવિરહિતે પુગ્ગલે. અચ્છન્દિકેતિ મગ્ગફલત્થં રુચિવિરહિતે. કુસીતેતિ સમાધિવિરહિતે. હીનવીરિયેતિ નિબ્બીરિયે. અપ્પટિપજ્જમાનેતિ પટિપત્તિયા ન પટિપજ્જમાને.

૩૪. એવં વુત્તે અત્તમનતરો ધોતકો ભગવન્તં અભિત્થવમાનો અનુસાસનિં યાચન્તો ‘‘અનુસાસ બ્રહ્મે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ બ્રહ્મેતિ સેટ્ઠવચનમેતં. તેન ભગવન્તં આમન્તયમાનો આહ ‘‘અનુસાસ બ્રહ્મે’’તિ. વિવેકધમ્મન્તિ સબ્બસઙ્ખારવિવેકં નિબ્બાનધમ્મં. અબ્યાપજ્જમાનોતિ નાનપ્પકારકં અનાપજ્જમાનો. ઇધેવ સન્તોતિ ઇધેવ સમાનો. અસિતોતિ અનિસ્સિતો.

૩૫-૭. ઇતો પરા દ્વે ગાથા મેત્તગૂસુત્તે વુત્તનયા એવ. કેવલઞ્હિ તત્થ ધમ્મં, ઇધ સન્તિન્તિ અયં વિસેસો. તતિયગાથાયપિ પુબ્બડ્ઢં તત્થ વુત્તનયમેવ. અપરડ્ઢે સઙ્ગોતિ સજ્જનટ્ઠાનં, લગ્ગનન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

ધોતકમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપસીવમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૩૮. છટ્ઠે ઉપસીવસુત્તે – મહન્તમોઘન્તિ મહન્તં ઓઘં. અનિસ્સિતોતિ પુગ્ગલં વા ધમ્મં વા અનલ્લીનો. નો વિસહામીતિ ન સક્કોમિ. આરમ્મણન્તિ નિસ્સયં. યં નિસ્સિતોતિ યં ધમ્મં વા પુગ્ગલં વા નિસ્સિતો.

નિદ્દેસે કામોઘન્તિ અનાગામિમગ્ગેન કામોઘં. અરહત્તમગ્ગેન ભવોઘં. સોતાપત્તિમગ્ગેન દિટ્ઠોઘં. અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જોઘં તરેય્યં. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ ભગવતો ઉચ્ચાકુલપરિદીપનવસેન વુત્તં. આલમ્બણન્તિ અવત્થરિત્વા ઠાનં. નિસ્સયન્તિ અલ્લીયનં. ઉપનિસ્સયન્તિ અપસ્સયનં.

૩૯. ઇદાનિ યસ્મા બ્રાહ્મણો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભી તઞ્ચ સન્તમ્પિ નિસ્સયં ન જાનાતિ. તેનસ્સ ભગવા તઞ્ચ નિસ્સયં ઉત્તરિઞ્ચ નિય્યાનપથં દસ્સેન્તો ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પેક્ખમાનોતિ તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠહિત્વા ચ અનિચ્ચાદિવસેન પસ્સમાનો. નત્થીતિ નિસ્સાયાતિ તં ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પવત્તં સમાપત્તિં આરમ્મણં કત્વા. તરસ્સુ ઓઘન્તિ તતો પભુતિ પવત્તાય વિપસ્સનાય યથાનુરૂપં ચતુબ્બિધમ્પિ ઓઘં તરસ્સુ. કથાહીતિ કથંકથાહિ. તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સાતિ રત્તિન્દિવં નિબ્બાનં વિભૂતં કત્વા પસ્સ. એતેનસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં કથેસિ.

નિદ્દેસે તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતીતિ આકાસાલમ્બણં કત્વા પવત્તમહગ્ગતવિઞ્ઞાણં અભાવેતિ અભાવં ગમેતિ. વિભાવેતીતિ વિવિધા અભાવં ગમેતિ. અન્તરધાપેતીતિ અદસ્સનં ગમેતિ. નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતીતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિસ્સ નત્થીતિ પસ્સતિ.

૪૦. ઇદાનિ ‘‘કામે પહાયા’’તિ સુત્વા વિક્ખમ્ભનવસેન અત્તના પહીને કામે સમ્પસ્સમાનો ‘‘સબ્બેસૂ’’તિ ગાથમાહ. તત્થ હિત્વા મઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં તતો હેટ્ઠા છબ્બિધમ્પિ સમાપત્તિં હિત્વા. સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેતિ સત્તસુ સઞ્ઞાવિમોક્ખેસુ ઉત્તમે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને. તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયીતિ સો પુગ્ગલો તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનબ્રહ્મલોકે અવિગચ્છમાનો તિટ્ઠેય્ય નૂતિ પુચ્છતિ.

નિદ્દેસે અવિચ્ચમાનોતિ અવિયુજ્જમાનો. અવિગચ્છમાનોતિ વિયોગં અનાપજ્જમાનો. અનન્તરધાયમાનોતિ અન્તરધાનં અનાપજ્જમાનો. અપરિહાયમાનોતિ અનન્તરા પરિહાનં અનાપજ્જમાનો.

૪૧-૨. અથસ્સ ભગવા સટ્ઠિકપ્પસહસ્સમત્તકંયેવ ઠાનં અનુજાનન્તો ચતુત્થં ગાથમાહ. એવં તસ્સ તત્થ ઠાનં સુત્વા ઇદાનિસ્સ સસ્સતુચ્છેદભાવં પુચ્છન્તો ‘‘તિટ્ઠે ચે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ પૂગમ્પિ વસ્સાનન્તિ અનેકસઙ્ખ્યમ્પિ વસ્સાનં, ગણનરાસિન્તિ અત્થો. ‘‘પૂગમ્પિ વસ્સાની’’તિપિ પાઠો. તત્થ વિભત્તિબ્યત્તયેન સામિવચનસ્સ પચ્ચત્તવચનં કાતબ્બં, પૂગન્તિ વા એતસ્સ બહૂનીતિ અત્થો વત્તબ્બો. ‘‘પૂગાની’’તિ વાપિ પઠન્તિ, પુરિમપાઠોયેવ સબ્બસુન્દરો. તત્થેવ સો સીતિ સિયા વિમુત્તોતિ સો પુગ્ગલો તત્થેવાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નાનાદુક્ખેહિ વિમુત્તો સીતિભાવપ્પત્તો ભવેય્ય, નિબ્બાનપ્પત્તો સસ્સતો હુત્વા તિટ્ઠેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સાતિ ‘‘ઉદાહુ તથાવિધસ્સ વિઞ્ઞાણં અનુપાદાય પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ ઉચ્છેદં પુચ્છતિ, ‘‘પટિસન્ધિગ્ગહણત્થં વાપિ ભવેય્યા’’તિ પટિસન્ધિમ્પિ તસ્સ પુચ્છતિ.

તસ્સ વિઞ્ઞાણં ચવેય્યાતિ તસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને ઉપ્પન્નસ્સ વિઞ્ઞાણં ચુતિં પાપુણેય્ય. ઉચ્છિજ્જેય્યાતિ ઉચ્છેદં ભવેય્ય. વિનસ્સેય્યાતિ વિનાસં પાપુણેય્ય. ન ભવેય્યાતિ અભાવં ગમેય્ય. ઉપપન્નસ્સાતિ પટિસન્ધિવસેન ઉપપન્નસ્સ.