૧૪. પોસાલમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧. ચુદ્દસમે પોસાલસુત્તે – યો અતીતં આદિસતીતિ યો ભગવા અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ ‘‘એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિભેદં અતીતં આદિસતિ.

એકમ્પિ જાતિન્તિ એકમ્પિ પટિસન્ધિમૂલકં ચુતિપરિયોસાનં એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધસન્તાનં. એસ નયો દ્વેપિ જાતિયોતિઆદીસુ. અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પેતિઆદીસુ પન પરિહાયમાનો કપ્પો સંવટ્ટકપ્પો, તદા સબ્બેસં બ્રહ્મલોકે સન્નિપતનતો. વડ્ઢમાનો કપ્પો વિવટ્ટકપ્પો, તદા બ્રહ્મલોકતો સત્તાનં વિવટ્ટનતો. તત્થ સંવટ્ટેન સંવટ્ટટ્ઠાયી ગહિતો હોતિ તંમૂલકત્તા, વિવટ્ટેન ચ વિવટ્ટટ્ઠાયી. એવઞ્હિ સતિ યાનિ તાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવટ્ટો સંવટ્ટટ્ઠાયી વિવટ્ટો વિવટ્ટટ્ઠાયી’’તિ વુત્તાનિ (અ. નિ. ૪.૧૫૬), તાનિ પરિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ. સંવટ્ટકપ્પે વિવટ્ટકપ્પેતિ ચ કપ્પસ્સ અદ્ધં ગહેત્વા વુત્તં. સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પેતિ સકલં કપ્પં ગહેત્વા વુત્તં. કથં અનુસ્સરતીતિ ચે? અમુત્રાસિન્તિઆદિના નયેન. તત્થ અમુત્રાસિન્તિ અમુમ્હિ સંવટ્ટકપ્પે અહં અમુમ્હિ ભવે વા યોનિયા વા ગતિયા વા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા વા સત્તાવાસે વા સત્તનિકાયે વા આસિં. એવંનામોતિ તિસ્સો વા ફુસ્સો વા. એવંગોત્તોતિ કચ્ચાનો વા કસ્સપો વા. ઇદમસ્સ અતીતભવે અત્તનો નામગોત્તાનુસ્સરણવસેન વુત્તં. સચે પન તસ્મિં કાલે અત્તનો વણ્ણસમ્પત્તિં વા લૂખપણીતજીવિતભાવં વા સુખદુક્ખબહુલતં વા અપ્પાયુકદીઘાયુકભાવં વા અનુસ્સરિતુકામો, તમ્પિ અનુસ્સરતિયેવ. તેનાહ – ‘‘એવંવણ્ણો એવમાયુપરિયન્તો’’તિ. તત્થ એવંવણ્ણોતિ ઓદાતો વા સામો વા. એવમાહારોતિ સાલિમંસોદનાહારો વા પવત્તફલભોજનો વા. એવં સુખદુક્ખપટિસંવેદીતિ અનેકપ્પકારેન કાયિકચેતસિકાનં સામિસનિરામિસાદિપ્પભેદાનં વા સુખદુક્ખાનં પટિસંવેદી. એવમાયુપરિયન્તોતિ એવં વસ્સસતપરમાયુપરિયન્તો વા ચતુરાસીતિ કપ્પસહસ્સપરમાયુપરિયન્તો વા.

સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ સો અહં તતો ભવતો યોનિતો ગતિતો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિતો સત્તાવાસતો સત્તનિકાયતો વા ચુતો પુન અમુકસ્મિં નામ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા ઉદપાદિં. તત્રાપાસિન્તિ અથ તત્રાપિ ભવે યોનિયા ગતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા સત્તાવાસે સત્તનિકાયે વા પુન અહોસિં. એવંનામોતિઆદિવુત્તનયમેવ.

અપિ ચ – યસ્મા અમુત્રાસિન્તિ ઇદં અનુપુબ્બેન આરોહન્તસ્સ યાવદિચ્છકં અનુસ્સરણં. સો તતો ચુતોતિ પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણં. તસ્મા ઇધૂપપન્નોતિ ઇમિસ્સા ઇધૂપપત્તિયા અનન્તરમેવસ્સ ઉપપત્તિટ્ઠાનં સન્ધાય અમુત્ર ઉદપાદિન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપાસિન્તિ એવમાદિ પનસ્સ તત્રા ઇમિસ્સા ઉપપત્તિયા અન્તરે ઉપપત્તિટ્ઠાને નામગોત્તાદીનં અનુસ્સરણદસ્સનત્થં વુત્તં. સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ સ્વાહં તતો અનન્તરૂપપત્તિટ્ઠાનતો ચુતો ઇધ અસુકસ્મિં નામ ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા નિબ્બત્તો.

ઇતિતિ એવં. સાકારં સઉદ્દેસન્તિ નામગોત્તવસેન સઉદ્દેસં, વણ્ણાદિવસેન સાકારં. નામગોત્તેન હિ સત્તો ‘‘તિસ્સો કસ્સપો’’તિ ઉદ્દિસિયતિ, વણ્ણાદીહિ ‘‘ઓદાતો સામો’’તિ નાનત્તતો પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા નામગોત્તં ઉદ્દેસો, ઇતરે આકારાતિ. પુબ્બેનિવાસન્તિ પુબ્બે અતીતજાતીસુ નિવુટ્ઠક્ખન્ધા પુબ્બેનિવાસો. નિવુટ્ઠાતિ અજ્ઝાવુટ્ઠા અનુભૂતા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા, નિવુટ્ઠધમ્મા વા. નિવુટ્ઠાતિ ગોચરનિવાસેન નિવુટ્ઠા, અત્તનો વિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતા પરિચ્છિન્ના, પરવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતાપિ વા છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસુ. તે બુદ્ધાનંયેવ લબ્ભન્તિ. તં પુબ્બેનિવાસં આદિસતિ કથેતિ. પરેસં અતીતન્તિ અઞ્ઞેસં પરપુગ્ગલાનં પુબ્બેનિવાસં એકમ્પિ જાતિન્તિઆદિના નયેન આદિસતિ.

મહાપદાનિયસુત્તન્તન્તિ મહાપુરિસાનં અપદાનનિયુત્તં મહાપદાનસુત્તં (દી. નિ. ૨.૧ આદયો). મહાસુદસ્સનિયસુત્તન્તન્તિ મહાસુદસ્સનસ્સ સમ્પત્તિયુત્તં મહાસુદસ્સનસુત્તં (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો). મહાગોવિન્દિયસુત્તન્તન્તિ મહાગોવિન્દબ્રાહ્મણસ્સ અપદાનનિયુત્તં મહાગોવિન્દસુત્તં (દી. નિ. ૨.૨૯૩ આદયો). માઘદેવિયસુત્તન્તન્તિ મઘદેવરઞ્ઞો અપદાનનિયુત્તં મઘદેવસુત્તં (મ. નિ. ૨.૩૦૮ આદયો). સતાનુસારિઞ્ઞાણં હોતીતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિસમ્પયુત્તઞાણં હોતિ.

યાવતકં આકઙ્ખતીતિ યત્તકં ઞાતું ઇચ્છતિ, તત્તકં જાનિસ્સામીતિ ઞાણં પેસેતિ. અથસ્સ દુબ્બલપત્તપુટે પક્ખન્દનારાધો વિય અપ્પટિહતં અનિવારિતં ઞાણં ગચ્છતિ. તેન યાવતકં આકઙ્ખતિ, તાવતકં અનુસ્સરતિ. બોધિજન્તિ બોધિયા મૂલે જાતં. ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ ચતુમગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અયમન્તિમા જાતીતિ તેન ઞાણેન જાતિમૂલસ્સ પહીનત્તા પુન ‘‘અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧) અપરમ્પિ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણન્તિ એત્થ ઉપરિ ‘‘સત્તાન’’ન્તિ પદં ઇધેવ આહરિત્વા સત્તાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણન્તિ યોજેતબ્બં. પરાનિ ચ અપરાનિ ચ ‘‘પરાપરાની’’તિ વત્તબ્બે સન્ધિવસેન રો-કારં કત્વા ‘‘પરોપરાની’’તિ વુચ્ચતિ. પરોપરાનં ભાવો પરોપરિયં, પરોપરિયમેવ પરોપરિયત્તં, વેનેય્યસત્તાનં સદ્ધાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તસ્સ ઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણં, ઇન્દ્રિયાનં ઉત્તમાનુત્તમભાવઞાણન્તિ અત્થો. ‘‘ઇન્દ્રિયવરોવરિયત્તઞાણ’’ન્તિપિ પાઠો, વરાનિ ચ અવરાનિ ચ વરોવરિયાનિ, વરોવરિયાનં ભાવો વરોવરિયત્તન્તિ યોજેતબ્બં. અવરિયાનીતિ ચ ઉત્તમાનીતિ અત્થો. અથ વા – પરાનિ ચ ઓપરાનિ ચ પરોપરાનિ, તેસં ભાવો પરોપરિયત્તન્તિ યોજેતબ્બં. ઓપરાનીતિ ચ ઓરાનીતિ વુત્તં હોતિ, લામકાનીતિ અત્થો ‘‘પરોપરાયસ્સ સમેચ્ચ ધમ્મા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૫; સુ. નિ. ૪૭૯) વિય. ‘‘ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણ’’ન્તિ ભુમ્મવચનેનપિ પાઠો (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૮).

તથાગતસ્સાતિ યથા વિપસ્સિઆદયો પુબ્બકા ઇસયો આગતા, તથા આગતસ્સ. યથા ચ તે ગતા, તથા ગતસ્સ. તથાગતબલન્તિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં તથાગતસ્સેવ બલં. યથા વા પુબ્બબુદ્ધાનં બલં પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતં, તથા આગતબલન્તિપિ અત્થો. તત્થ દુવિધં તથાગતસ્સ બલં કાયબલઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ. તેસુ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘કાળાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૮; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૨૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦.૨૧; વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૪૪);

યદેતં પકતિહત્થિગ્ગણનાય હત્થીનં કોટિસહસ્સસ્સ, પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ, ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં. ઞાણબલં પન મહાસીહનાદે (મ. નિ. ૧.૧૪૬ આદયો) આગતં દસબલઞાણં ચતુવેસારજ્જઞાણં અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણં ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં સંયુત્તકે (સં. નિ. ૨.૩૩-૩૪) આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાનીતિ એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ ઞાણસહસ્સાનિ, એતં ઞાણબલં નામ. ઇધાપિ ઞાણબલમેવ અધિપ્પેતં, ઞાણઞ્હિ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપથમ્ભકટ્ઠેન ચ બલન્તિ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૪૪) વુત્તં.

સત્તાનં આસયાનુસયે ઞાણન્તિ એત્થ રૂપાદીસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગેન સત્તા વિસત્તાતિ સત્તા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘રૂપે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો, તસ્મા ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતિ. વેદનાય… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો, તસ્મા ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૬૧; મહાનિ. ૭).

અક્ખરચિન્તકા પન અત્થં અવિચારેત્વા ‘‘નામમત્તમેત’’ન્તિ ઇચ્છન્તિ. યેપિ અત્થં વિચારેન્તિ, તે સત્વયોગેન સત્તાતિ ઇચ્છન્તિ. તેસં સત્તાનં આસયન્તિ નિસ્સયન્તિ એત્થાતિ આસયો, મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિયા વા કામાદીહિ નેક્ખમ્માદીહિ વા પરિભાવિતસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સેતં અધિવચનં. સત્તસન્તાને અનુસેન્તિ અનુપવત્તન્તીતિ અનુસયા, થામગતાનં કામરાગાદીનં એતં અધિવચનં. આસયો ચ અનુસયો ચ આસયાનુસયો. જાતિગ્ગહણેન ચ દ્વન્દસમાસવસેન ચ એકવચનં વેદિતબ્બં. યસ્મા ચરિતાધિમુત્તિયો આસયાનુસયસઙ્ગહિતા, તસ્મા ઉદ્દેસે ચરિતાધિમુત્તીસુ ઞાણાનિ આસયાનુસયઞાણેનેવ સઙ્ગહેત્વા ‘‘આસયાનુસયે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં.

યમકપાટિહીરે ઞાણન્તિ એત્થ અગ્ગિક્ખન્ધઉદકધારાદીનં અપુબ્બં અચરિમં સકિંયેવ પવત્તિતો યમકં, અસ્સદ્ધિયાદીનં પટિપક્ખધમ્માનં હરણતો પાટિહીરં, યમકઞ્ચ તં પાટિહીરઞ્ચાતિ યમકપાટિહીરં.

મહાકરુણાસમાપત્તિયા ઞાણન્તિ એત્થ પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયકમ્પનં કરોતીતિ કરુણા, કિનાતિ વા પરદુક્ખં હિંસતિ વિનાસેતીતિ કરુણા, કિરીયતિ વા દુક્ખિતેસુ ફરણવસેન પસારીયતીતિ કરુણા, ફરણકમ્મવસેન કમ્મગુણવસેન ચ મહતી કરુણા મહાકરુણા, સમાપજ્જન્તિ એતં મહાકારુણિકાતિ સમાપત્તિ, મહાકરુણા ચ સા સમાપત્તિ ચાતિ મહાકરુણાસમાપત્તિ, તસ્સં મહાકરુણાસમાપત્તિયં. તં સમ્પયુત્તં વા ઞાણં.

સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અનાવરણઞાણન્તિ એત્થ પઞ્ચનેય્યપથપ્પભેદં સબ્બં અઞ્ઞાસીતિ સબ્બઞ્ઞૂ, સબ્બઞ્ઞુસ્સ ભાવો સબ્બઞ્ઞુતા, સબ્બઞ્ઞુતા એવ ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતાઞાણન્તિ વત્તબ્બે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિ વુત્તં. સઙ્ખતાસઙ્ખતાદિભેદા સબ્બધમ્મા હિ સઙ્ખારો વિકારો લક્ખણં નિબ્બાનં પઞ્ઞત્તીતિ પઞ્ચેવ નેય્યપથા હોન્તિ. આવજ્જનપટિબદ્ધત્તા એવ હિ નત્થિ તસ્સ આવરણન્તિ તદેવ અનાવરણઞાણન્તિ વુચ્ચતિ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૮).

સબ્બત્થ અસઙ્ગમપ્પટિહતમનાવરણઞાણન્તિ એત્થ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અસઙ્ગં સઙ્ગવિરહિતં અપ્પટિહતં પટિપક્ખવિરહિતં હુત્વા પવત્તં આવરણવિરહિતં ઞાણં.

અનાગતમ્પિ આદિસતીતિ –

‘‘ઇમસ્મિં ભદ્દકે કપ્પે, તયો આસિંસુ નાયકા;

અહમેતરહિ સમ્બુદ્ધો, મેત્તેય્યો ચાપિ હેસ્સતી’’તિ. ચ –

‘‘અસીતિવસ્સસહસ્સાયુકેસુ, ભિક્ખવે, મનુસ્સેસુ મેત્તેય્યો નામ ભગવા લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો’’તિ ચ (દી. નિ. ૩.૧૦૭) –

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખો નામ રાજા યો સો યૂપો રઞ્ઞા મહાપનાદેન કારાપિતો, તં યૂપં ઉસ્સાપેત્વા અજ્ઝાવસિત્વા તં દત્વા વિસ્સજ્જિત્વા સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકવણિબ્બકયાચકાનં દાનં દત્વા મેત્તેય્યસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સતી’’તિ ચ (દી. નિ. ૩.૧૦૮) –

‘‘અનાગતે અટ્ઠિસ્સરો નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૪.૧.૩) ચ, ‘‘સુમનિસ્સરો નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ચ –

આદિના નયેન દેવદત્તાદીનં અનાગતં આચિક્ખતિ. પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ આદિસતીતિ ઇદં પાકટમેવ.

૮૨. વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સાતિ સમતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞિસ્સ. સબ્બકાયપ્પહાયિનોતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેન સબ્બરૂપકાયપહાયિનો, પહીનરૂપભવપટિસન્ધિકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતોતિ વિઞ્ઞાણાભાવદસ્સનેન ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પસ્સતો, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામીતિ સક્કાતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ. તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઞાણં પુચ્છામિ, કીદિસં ઇચ્છિતબ્બન્તિ. કથં નેય્યાતિ કથઞ્ચ સો નેતબ્બો, કથમસ્સ ઉત્તરિઞાણં ઉપ્પાદેતબ્બન્તિ.

કતમા રૂપસઞ્ઞાતિ એત્થ રૂપસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરઝાનઞ્ચેવ તદારમ્મણઞ્ચ. રૂપાવચરઝાનમ્પિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૪૮; પટિ. મ. ૧.૨૦૯). તસ્સ આરમ્મણમ્પિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૨૩). તસ્મા ઇધ રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞા, રૂપમસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન કુસલવિપાકકિરિયવસેન પઞ્ચદસઝાનસઙ્ખાતા રૂપસઞ્ઞા એવ અધિપ્પેતા. રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વાતિ રૂપાવચરકુસલજ્ઝાનસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ. ઉપપન્નસ્સ વાતિ વિપાકજ્ઝાનવસેન તસ્મિં ભવે ઉપપન્નસ્સ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે કિરિયાઝાનં સમાપજ્જિત્વા સુખં ઉપ્પાદેત્વા વિહરન્તસ્સ. અરૂપસમાપત્તિયોતિ આકાસાનઞ્ચાયતનાદીનિ. પટિલદ્ધસ્સાતિ ઉપ્પાદેત્વા ઠિતસ્સ. રૂપસઞ્ઞા વિભૂતા હોન્તીતિ રૂપસઞ્ઞા અપગતા હોન્તિ. વિગતાતિ વિનાસિતા. ‘‘અભાવિતા’’તિપિ પાઠો, સુન્દરો.

તદઙ્ગસમતિક્કમાતિ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન અતિક્કમેન. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પહીનોતિ અરૂપજ્ઝાનપટિલાભેન વિક્ખમ્ભનેન પહીનો. તસ્સ રૂપકાયોતિ તસ્સ અરૂપસમાપત્તિપટિલાભિનો અરૂપપુગ્ગલસ્સ રૂપાવચરકાયો.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ એત્થ નાસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં, અન્તમસો સઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાપગમસ્સેતં અધિવચનં, તં આકિઞ્ચઞ્ઞં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન ઇમિસ્સા સઞ્ઞાય આયતનન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણસ્સ ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વાતિ તં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સતોકારી હુત્વા સમાપજ્જિત્વા. તતો વુટ્ઠહિત્વાતિ સતોકારી હુત્વા તાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠાય. તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણન્તિ તં આકાસે પવત્તિતં મહગ્ગતવિઞ્ઞાણં. અભાવેતીતિ વિનાસેતિ. વિભાવેતીતિ વિવિધા નાસેતિ. અન્તરધાપેતીતિ અદસ્સનં ગમેતિ.

કથં સો નેતબ્બોતિ સો પુગ્ગલો કેનપ્પકારેન જાનિતબ્બો. વિનેતબ્બોતિ નાનાવિધેન જાનિતબ્બો. અનુનેતબ્બોતિ પુનપ્પુનં ચિત્તેન કથં ગમયિતબ્બો.

૮૩. અથસ્સ ભગવા તાદિસે પુગ્ગલે અત્તનો અપ્પટિહતઞાણતં પકાસેત્વા તં ઞાણં બ્યાકાતું ગાથમાહ. તત્થ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બા, અભિજાનં તથાગતોતિ અભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સો પટિસન્ધિવસેન સત્તાતિ એવં સબ્બા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો અભિજાનન્તો તથાગતો. તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતીતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન તિટ્ઠમેતં પુગ્ગલં જાનાતિ – ‘‘આયતિં અયં એવંગતિકો ભવિસ્સતી’’તિ. ધિમુત્તન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાદીસુ અધિમુત્તં. તપ્પરાયણન્તિ તમ્મયં.

વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ઠાનાનિ સવિઞ્ઞાણકા ખન્ધા એવ. તત્થ સેય્યથાપીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો યથા મનુસ્સાતિ અત્થો. અપરિમાણેસુપિ હિ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણાનં મનુસ્સાનં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન દ્વેપિ એકસદિસા નત્થિ. યેપિ હિ કત્થચિ યમકભાતરો વણ્ણેન વા સણ્ઠાનેન વા સદિસા હોન્તિ. તેપિ આલોકિતવિલોકિતાદીહિ વિસદિસાવ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘નાનત્તકાયા’’તિ વુત્તા. પટિસન્ધિસઞ્ઞા પન નેસં તિહેતુકાપિ દુહેતુકાપિ અહેતુકાપિ હોતિ. તસ્મા ‘‘નાનત્તસઞ્ઞિનો’’તિ વુત્તા. એકચ્ચે ચ દેવાતિ છ કામાવચરદેવા. તેસુ હિ કેસઞ્ચિ કાયો નીલો હોતિ, કેસઞ્ચિ પીતકાદિવણ્ણો. સઞ્ઞા પન નેસં તિહેતુકાપિ દુહેતુકાપિ હોતિ, અહેતુકા ન હોતિ. એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકાતિ ચતુઅપાયવિનિમુત્તા પુનબ્બસુમાતા યક્ખિની પિયઙ્કરમાતા ફુસ્સમિત્તા ધમ્મગુત્તાતિ એવમાદયો અઞ્ઞે ચ વેમાનિકા પેતા. એતેસઞ્હિ ઓદાતકાળમઙ્ગુરચ્છવિસામવણ્ણાદિવસેન ચેવ કિસથૂલરસ્સદીઘવસેન ચ કાયો નાના હોતિ, મનુસ્સાનં વિય તિહેતુકદુહેતુકાહેતુકવસેન સઞ્ઞાપિ. તે પન દેવા વિય ન મહેસક્ખા, કપણમનુસ્સા વિય અપ્પેસક્ખા દુલ્લભઘાસચ્છાદના દુક્ખપીળિતા વિહરન્તિ. એકચ્ચે કાળપક્ખે દુક્ખિતા જુણ્હપક્ખે સુખિતા હોન્તિ, તસ્મા સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતિકાતિ વુત્તા. યે પનેત્થ તિહેતુકા, તેસં ધમ્માભિસમયોપિ હોતિ પિયઙ્કરમાતાદીનં વિય.

બ્રહ્મકાયિકાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનો. પઠમાભિનિબ્બત્તાતિ તે સબ્બેપિ પઠમજ્ઝાનેન નિબ્બત્તા. બ્રહ્મપારિસજ્જા પન પરિત્તેન, બ્રહ્મપુરોહિતા મજ્ઝિમેન, કાયોવ નેસં વિપ્ફારિકતરો હોતિ. મહાબ્રહ્માનો પણીતેન, કાયો પન નેસં અતિવિપ્ફારિકતરો હોતિ. ઇતિ તે કાયસ્સ નાનત્તા, પઠમજ્ઝાનવસેન સઞ્ઞાય એકત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોતિ વુત્તા. યથા ચ તે, એવં ચતૂસુ અપાયેસુ સત્તા. નિરયેસુ હિ કેસઞ્ચિ ગાવુતં, કેસઞ્ચિ અડ્ઢયોજનં, કેસઞ્ચિ તિગાવુતં અત્તભાવો હોતિ, દેવદત્તસ્સ પન યોજનસતિકો જાતો. તિરચ્છાનેસુપિ કેચિ ખુદ્દકા હોન્તિ, કેચિ મહન્તા. પેત્તિવિસયેસુપિ કેચિ સટ્ઠિહત્થા, કેચિ અસીતિહત્થા હોન્તિ, કેચિ સુવણ્ણા, કેચિ દુબ્બણ્ણા. તથા કાલકઞ્ચિકા અસુરા. અપિ ચેત્થ દીઘપિટ્ઠિકપેતા નામ સટ્ઠિયોજનિકાપિ હોન્તિ. સઞ્ઞા પન સબ્બેસમ્પિ અકુસલવિપાકાહેતુકાવ હોતિ. ઇતિ આપાયિકાપિ નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનોતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ.

આભસ્સરાતિ દણ્ડઉક્કાય અચ્ચિ વિય એતેસં સરીરતો આભા છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પતન્તી વિય સરતિ વિસરતીતિ આભસ્સરા. તેસુ પઞ્ચકનયે દુતિયતતિયજ્ઝાનદ્વયં પરિત્તં ભાવેત્વા ઉપપન્ના પરિત્તાભા નામ હોન્તિ. મજ્ઝિમં ભાવેત્વા ઉપપન્ના અપ્પમાણાભા નામ હોન્તિ. પણીતં ભાવેત્વા ઉપપન્ના આભસ્સરા નામ હોન્તિ. ઇધ પન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સબ્બે ગહિતા. સબ્બેસઞ્હિ તેસં કાયો એકવિપ્ફારોવ હોતિ, સઞ્ઞા પન અવિતક્કવિચારમત્તા ચ અવિતક્કઅવિચારા ચાતિ નાના.

સુભકિણ્હાતિ સુભેન વોકિણ્ણા, સુભેન સરીરપ્પભાવણ્ણેન એકગ્ઘનાતિ અત્થો. એતેસઞ્હિ ન આભસ્સરાનં વિય છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતીતિ. ચતુક્કનયે તતિયસ્સ પઞ્ચકનયે ચતુક્કસ્સ પરિત્તમજ્ઝિમપણીતસ્સ ઝાનસ્સ વસેન પરિત્તસુભઅપ્પમાણસુભસુભકિણ્હા નામ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. ઇતિ સબ્બેપિ તે એકત્તકાયા ચેવ ચતુત્થજ્ઝાનસઞ્ઞાય એકત્તસઞ્ઞિનો ચાતિ વેદિતબ્બા. વેહપ્ફલાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ. અસઞ્ઞસત્તા વિઞ્ઞાણાભાવા એત્થ સઙ્ગહં ન ગચ્છન્તિ, સત્તાવાસેસુ ગચ્છન્તિ.

સુદ્ધાવાસા વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા, ન સબ્બકાલિકા, કપ્પસતસહસ્સમ્પિ અસઙ્ખ્યેય્યમ્પિ બુદ્ધસુઞ્ઞે લોકે ન ઉપ્પજ્જન્તિ. સોળસકપ્પસહસ્સબ્ભન્તરે બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. ધમ્મચક્કપવત્તિસ્સ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) ભગવતો ખન્ધાવારસદિસા હોન્તિ. તસ્મા નેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં, ન ચ સત્તાવાસં ભજન્તિ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘ન ખો પન સો, સારિપુત્ત, આવાસો સુલભરૂપો, યો મયા અનાવુટ્ઠપુબ્બો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અઞ્ઞત્ર સુદ્ધાવાસેહિ દેવેહીતિ ઇમિના સુત્તેન (મ. નિ. ૧.૧૬૦) સુદ્ધાવાસાપિ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ચતુત્થસત્તાવાસઞ્ચ ભજન્તી’’તિ વદતિ, તં અપ્પટિબાહિતત્તા સુત્તસ્સ અનુઞ્ઞાતં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૭.૪૪-૪૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧).

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમાતિ એત્થ સબ્બસોતિ સબ્બાકારેન, સબ્બાસં વા અનવસેસાનન્તિ અત્થો. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનાનઞ્ચેવ તદારમ્મણાનઞ્ચ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૪૮; પટિ. મ. ૧.૨૦૯), તસ્સ આરમ્મણમ્પિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૨૩). તસ્મા ઇધ ‘‘રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા’’તિ એવં સઞ્ઞાસીસેન વુત્તરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞા, રૂપમસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં.

સમતિક્કમાતિ વિરાગા નિરોધા ચ. કિં વુત્તં હોતિ? એતાસં કુસલવિપાકકિરિયવસેન પઞ્ચદસન્નં ઝાનસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં એતેસઞ્ચ પથવીકસિણાદિવસેન અટ્ઠન્નં આરમ્મણસઙ્ખાતાનં રૂપસઞ્ઞાનં સબ્બાકારેન અનવસેસાનં વા વિરાગા ચ નિરોધા ચ વિરાગહેતુ ચેવ નિરોધહેતુ ચ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ન હિ સક્કા સબ્બસો અનતિક્કન્તરૂપસઞ્ઞેન એતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતુન્તિ. તત્થ યસ્મા આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ સઞ્ઞાસમતિક્કમો ન હોતિ, સમતિક્કન્તાસુ ચ સઞ્ઞાસુ આરમ્મણં સમતિક્કન્તમેવ હોતિ. તસ્મા આરમ્મણસમતિક્કમં અવત્વા –

‘‘તત્થ કતમા રૂપસઞ્ઞા? રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ રૂપસઞ્ઞાયો. ઇમા રૂપસઞ્ઞાયો અતિક્કન્તો હોતિ વીતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો, તેન વુચ્ચતિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ –

એવં વિભઙ્ગે (વિભ. ૬૦૨) સઞ્ઞાનંયેવ સમતિક્કમો વુત્તો. યસ્મા પન આરમ્મણસમતિક્કમેન પત્તબ્બા એતા સમાપત્તિયો, ન એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે પઠમજ્ઝાનાદીનિ વિય, તસ્મા અયં આરમ્મણસમતિક્કમવસેનાપિ અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા.

પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા, રૂપસઞ્ઞાદીનં એતં અધિવચનં. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા પટિઘસઞ્ઞા? રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા ગન્ધસઞ્ઞા રસસઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ઇમા વુચ્ચન્તિ પટિઘસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૩). તાસં કુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નં અકુસલવિપાકાનં પઞ્ચન્નન્તિ સબ્બસો દસન્નં પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા પહાના અસમુપ્પાદા, અપ્પવત્તિં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

કામઞ્ચેતા પઠમજ્ઝાનાદીનિ સમાપન્નસ્સાપિ ન સન્તિ, ન હિ તસ્મિં સમયે પઞ્ચદ્વારવસેન ચિત્તં પવત્તતિ, એવં સન્તેપિ અઞ્ઞત્થ પહીનાનં સુખદુક્ખાનં ચતુત્થજ્ઝાને વિય સક્કાયદિટ્ઠાદીનં તતિયમગ્ગે વિય ચ ઇમસ્મિંયેવ ઝાને ઉસ્સાહજનનત્થં ઇમસ્સ ઝાનસ્સ પસંસાવસેન એતાસં એત્થ વચનં વેદિતબ્બં. અથ વા – કિઞ્ચાપિ તા રૂપાવચરં સમાપન્નસ્સ ન સન્તિ, અથ ખો ન પહીનત્તા ન સન્તિ, ન હિ રૂપવિરાગાય રૂપાવચરભાવના સંવત્તતિ, રૂપાયત્તા ચ એતાસં પવત્તિ, અયં પન ભાવના રૂપવિરાગાય સંવત્તતિ. તસ્મા તા એત્થ ‘‘પહીના’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ન કેવલઞ્ચ વત્તું, એકંસેનેવ એવં ધારેતુમ્પિ વટ્ટતિ. તાસઞ્હિ ઇતો પુબ્બે અપ્પહીનત્તાયેવ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૭૨) વુત્તો ભગવતા. ઇધ ચ પહીનત્તાયેવ અરૂપસમાપત્તીનં આનેઞ્જતા સન્તવિમોક્ખતા ચ વુત્તા – ‘‘આળારો ચ કાલામો અરૂપં સમાપન્નો પઞ્ચમત્તાનિ સકટસતાનિ નિસ્સાય નિસ્સાય અતિક્કન્તાનિ નેવ અદ્દસ, ન પન સદ્દં અસ્સોસી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૯૨).

નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારાતિ નાનત્તે ગોચરે પવત્તાનં સઞ્ઞાનં, નાનત્તાનં વા સઞ્ઞાનં. યસ્મા હિ એતા –

‘‘તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ નાનત્તસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૪) –

એવં વિભઙ્ગે વિભજિત્વા વુત્તાવ ઇધ અધિપ્પેતા અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ગહિતા સઞ્ઞા રૂપસદ્દાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ. યસ્મા ચેતા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા દ્વાદસ અકુસલસઞ્ઞા એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા એકાદસ કામાવચરકિરિયસઞ્ઞાતિ એવં ચતુચત્તાલીસમ્પિ સઞ્ઞા નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા, તસ્મા ‘‘નાનત્તસઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. તાસં સબ્બસો નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા અનાવજ્જના અસમન્નાહારા અપચ્ચવેક્ખણા. યસ્મા તા નાવજ્જતિ ન મનસિકરોતિ ન પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

યસ્મા ચેત્થ પુરિમા રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા ચ ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવેપિ ન વિજ્જન્તિ, પગેવ તસ્મિં ભવે ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણકાલે, તસ્મા તાસં ‘‘સમતિક્કમા અત્થઙ્ગમા’’તિ દ્વેધાપિ અભાવોયેવ વુત્તો. નાનત્તસઞ્ઞાસુ પન યસ્મા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા નવ કિરિયસઞ્ઞા દસ અકુસલસઞ્ઞાતિ, ઇમા સત્તવીસતિ સઞ્ઞા ઇમિના ઝાનેન નિબ્બત્તે ભવે વિજ્જન્તિ, તસ્મા તાસં ‘‘અમનસિકારા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્રાપિ હિ ઇમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો તાસં અમનસિકારાયેવ ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, તા પન મનસિકરોન્તો અસમાપન્નો હોતીતિ. સઙ્ખેપતો ચેત્થ ‘‘રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિ ઇમિના સબ્બરૂપાવચરધમ્માનં પહાનં વુત્તં. ‘‘પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિ ઇમિના સબ્બેસં કામાવચરચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ પહાનં અમનસિકારો ચ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૨૧૩).

ઇતિ ભગવા પન્નરસન્નં રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમેન દસન્નં પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમેન ચતુચત્તાલીસાય નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારેનાતિ તીહિ પદેહિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા વણ્ણં કથેસિ. કિં કારણાતિ ચે? સોતૂનં ઉસ્સાહજનનત્થઞ્ચેવ પલોભનત્થઞ્ચ. સચે હિ કેચિ અપણ્ડિતા વદેય્યું – ‘‘સત્થા આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં નિબ્બત્તેથાતિ વદતિ, કો નુ ખો એતાય નિબ્બત્તિતાય અત્થો, કો આનિસંસો’’તિ. ‘‘તે એવં વત્તું મા લભન્તૂ’’તિ ઇમેહિ આકારેહિ સમાપત્તિયા વણ્ણં કથેસિ. તઞ્હિ નેસં સુત્વા એવં ભવિસ્સતિ – ‘‘એવં સન્તા કિર અયં સમાપત્તિ એવં પણીતા, નિબ્બત્તેસ્સામ ન’’ન્તિ, અથસ્સા નિબ્બત્તનત્થાય ઉસ્સાહં કરિસ્સન્તીતિ.

પલોભનત્થઞ્ચાપિ તેસં એતિસ્સા વણ્ણં કથેસિ વિસકણ્ટકવાણિજોવિય, વિસકણ્ટકવાણિજો નામ ગુળવાણિજો વુચ્ચતિ. સો કિર ગુળફાણિતખણ્ડસક્કરાદીનિ સકટેન આદાય પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથ, વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા ‘‘વિસં નામ કક્ખળં, યો નં ખાદતિ, સો મરતિ, કણ્ટકોપિ વિજ્ઝિત્વા મારેતિ, ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગેહદ્વારાનિ થકેસું, દારકે ચ પલાપેસું. તં દિસ્વા વાણિજો ‘‘અવોહારકુસલા ઇમે ગામિકા, હન્દ ને ઉપાયેન ગણ્હાપેમી’’તિ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથ, અતિસાદું ગણ્હથ, ગુળં ફાણિતં સક્કરં સમગ્ઘં લબ્ભતિ, કૂટમાસકકૂટકહાપણાદીહિપિ લબ્ભતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા હટ્ઠપહટ્ઠા નિક્ખન્તા બહુમ્પિ મૂલં દત્વા ગહેસું.

તત્થ વાણિજસ્સ ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસનં વિય ભગવતો ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિં નિબ્બત્તેથા’’તિ વચનં. ‘‘ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગામિકાનં ચિન્તનં વિય ‘‘ભગવા ‘આકાસાનઞ્ચાયતનં નિબ્બત્તેથા’તિ આહ, કો નુ ખો એત્થ આનિસંસો, નાસ્સ ગુણં જાનામા’’તિ સોતૂનં ચિન્તનં. અથસ્સ વાણિજસ્સ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથા’’તિઆદિવચનં વિય ભગવતો રૂપસઞ્ઞાસમતિક્કમનાદિકં આનિસંસપ્પકાસનં. ઇદઞ્હિ સુત્વા તે બહુમ્પિ મૂલં દત્વા ગામિકા વિય ગુળં ‘‘ઇમિના આનિસંસેન પલોભિતચિત્તા મહન્તમ્પિ ઉસ્સાહં કત્વા ઇમં સમાપત્તિં નિબ્બત્તેસ્સન્તી’’તિ ઉસ્સાહજનનત્થં પલોભનત્થઞ્ચ કથેસિ.

આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાતિ એત્થ નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, આકાસં અનન્તં આકાસાનન્તં, આકાસાનન્તં એવ આકાસાનઞ્ચં, તં આકાસાનઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં. કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પટિસન્ધિવસેન આકાસાનઞ્ચાયતનભવં ઉપગતા આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા. ઇતો પરેસુ વિસેસમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૬૫, ૧૪૩૬-૭).

આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થ તાવ પુબ્બે વુત્તનયેન આકાસાનઞ્ચં આયતનમસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઝાનમ્પિ આકાસાનઞ્ચાયતનં, વુત્તનયેનેવ આરમ્મણમ્પિ. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગાતિ એત્થ પન ‘‘અનન્ત’’ન્તિ મનસિકાતબ્બવસેન નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, અનન્તમેવ આનઞ્ચં, વિઞ્ઞાણં આનઞ્ચં ‘‘વિઞ્ઞાણાનઞ્ચ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ રુળ્હીસદ્દો. તદેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં. તત્થ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનભવં ઉપગતા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા.

વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્માતિ એત્થપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચં આયતનમસ્સ અધિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઝાનમ્પિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, વુત્તનયેનેવ ચ આરમ્મણમ્પિ. એવમેતં ઝાનઞ્ચ આરમ્મણઞ્ચાતિ ઉભયમ્પિ અપ્પવત્તિકરણેન ચ અમનસિકરણેન ચ સમતિક્કમિત્વાવ યસ્મા ઇદં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતબ્બં, તસ્મા ઉભયમ્પેતં એકજ્ઝં કત્વા ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગાતિ એત્થ પન નાસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં, અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાપગમસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. તત્થ ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભવં ઉપગતા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા. અયં સત્તમવિઞ્ઞાણટ્ઠિતીતિ ઇમં સત્તમં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ઠાનં જાનાતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં યથેવ સઞ્ઞાય, એવં વિઞ્ઞાણસ્સાપિ સુખુમત્તા નેવ વિઞ્ઞાણં નાવિઞ્ઞાણં, તસ્મા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ન વુત્તં.

અભૂતન્તિ અભૂતત્થં ‘‘રૂપં અત્તા’’તિઆદિવચનં. તં વિપલ્લાસભાવતો અતચ્છં. દિટ્ઠિનિસ્સયતો અનત્થસઞ્હિતં. અથ વા અભૂતન્તિ અસન્તં અવિજ્જમાનં. અચોરસ્સેવ ‘‘ઇદં તે ચોરિકાય આભતં, ન ઇદં તુય્હં ઘરે ધન’’ન્તિઆદિવચનં. અતચ્છન્તિ અતથાકારં અઞ્ઞથા સન્તં. અનત્થસઞ્હિતન્તિ ન ઇધલોકત્થં વા પરલોકત્થં વા નિસ્સિતં. ન તં તથાગતો બ્યાકરોતીતિ તં અનિય્યાનિકકથં તથાગતો ન કથેતિ. ભૂતં તચ્છં અનત્થસઞ્હિતન્તિ રાજકથાદિતિરચ્છાનકથં. ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતન્તિ અરિયસચ્ચસન્નિસ્સિતં. તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતીતિ તસ્મિં તતિયબ્યાકરણે તસ્સ પઞ્હસ્સ બ્યાકરણત્થાય તથાગતો કાલઞ્ઞૂ હોતિ. મહાજનસ્સ આદાનકાલં ગહણકાલં જાનિત્વા સહેતુકં સકારણં કત્વા યુત્તપત્તકાલેયેવ બ્યાકરોતીતિ અત્થો.

યુત્તપત્તકાલે વદતીતિ કાલવાદી. ભૂતં સભાવં વદતીતિ ભૂતવાદી. પરમત્થં નિબ્બાનં વદતીતિ અત્થવાદી. મગ્ગફલધમ્મં વદતીતિ ધમ્મવાદી. સંવરાદિવિનયં વદતીતિ વિનયવાદી. તત્થ દિટ્ઠન્તિ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુદ્વારેસુ આપાથં આગચ્છન્તં રૂપારમ્મણં નામ અત્થિ, તં સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતિ. એવં જાનતા પસ્સતા ચ તેન તં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિવસેન વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ લબ્ભમાનકપદવસેન વા ‘‘કતમં તં રૂપં રૂપાયતનં? યં રૂપં ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૬૧૭-૬૧૮) નયેન અનેકેહિ નામેહિ તેરસહિ વારેહિ દ્વિપઞ્ઞાસાય નયેહિ વિભજ્જમાનં તથમેવ હોતિ વિતથં નત્થિ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ. આપાથમાગચ્છન્તેસુ સદ્દાદીસુ તેસં વિવિધં દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ આહ. તત્થ દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિધમ્મારમ્મણં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં.

તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ ઇમિના એતં દસ્સેતિ – યઞ્હિ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ નીલં પીતકન્તિઆદિ રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દોતિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલગન્ધો તચગન્ધોતિઆદિ ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, મૂલરસો ખન્ધરસોતિઆદિ રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, કક્ખળં મુદુકન્તિઆદિ પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખદુક્ખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ધમ્મારમ્મણં વિજાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં.

યઞ્હિ, ચુન્દ, ઇમેસં સત્તાનં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં, તત્થ તથાગતેન અદિટ્ઠં વા અસુતં વા અમુતં વા અવિઞ્ઞાતં વા નત્થિ, ઇમસ્સ પન મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા અપત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા અપત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, સબ્બમ્પિ તથાગતસ્સ અસમ્પત્તં નામ નત્થિ ઞાણેન અસચ્છિકતં. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ યં તથા લોકેન ગતં, તસ્સ તથેવ ગતત્તા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ. પાળિયં પન ‘‘અભિસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, તં ગતસદ્દેન એકત્થં. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ તથાગતોતિ નિગમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૮૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૨૩).

‘‘યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ, સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા, તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ –

એત્થ યં રત્તિં ભગવા બોધિમણ્ડે અપ્પરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા અનુત્તરસમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, યઞ્ચ રત્તિં યમકસાલાનમન્તરે અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, એત્થન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણે કાલે પઠમબોધિયાપિ મજ્ઝિમબોધિયાપિ પચ્છિમબોધિયાપિ યં ભગવતા ભાસિતં સુત્તં ગેય્યં…પે… વેદલ્લં, તં સબ્બં અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ અનુપવજ્જં અનૂનમનધિકં સબ્બાકારપરિપુણ્ણં રાગમદનિમ્મદનં દોસમોહમદનિમ્મદનં નત્થિ, તત્થ વાળગ્ગમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં, સબ્બં તં એકમુદ્દિકાય લઞ્છિતં વિય, એકનાળિયા મિતં વિય, એકતુલાય તુલિતં વિય ચ તથમેવ હોતિ વિતથં નત્થિ. તેનાહ – ‘‘યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો…પે… સબ્બં તં તથમેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ. ગદઅત્થો હિ એત્થ ગતસદ્દો.

અપિ ચ – આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તથો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ગતોતિ એવમેતસ્મિં અત્થે પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

‘‘યથાવાદી, ચુન્દ…પે… વુચ્ચતી’’તિ એત્થ ભગવતો વાચાય કાયો અનુલોમેતિ કાયસ્સપિ વાચા, તસ્મા ભગવા યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી ચ હોતિ, એવંભૂતસ્સ ચસ્સ યથા વાચા, કાયોપિ તથા ગતો પવત્તોતિ અત્થો. યથા ચ કાયો, વાચાપિ તથા ગતા પવત્તાતિ તથાગતોતિ એવમેત્થ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અભિભૂ અનભિભૂતોતિ ઉપરિ ભવગ્ગં હેટ્ઠા અવીચિપરિયન્તં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ સબ્બસત્તે અભિભવતિ સીલેનપિ સમાધિનાપિ પઞ્ઞાયપિ વિમુત્તિયાપિ ન તસ્સ તુલા વા પમાણં વા અત્થિ. અતુલો અપ્પમેય્યો અનુત્તરો રાજરાજા દેવદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસત્થે નિપાતો. દક્ખતીતિ દસો. વસં વત્તેતીતિ વસવત્તી.

તત્રાયં પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા – અગદો વિય અગદો, કો પનેસ? દેસનાવિલાસો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ. તેન હેસ મહાનુભાવો ભિસક્કો દિબ્બાગદેન સપ્પે વિય સબ્બપરપ્પવાદિનો સદેવકઞ્ચ લોકં અભિભવતિ. ઇતિ સબ્બલોકાભિભવને તથો અવિપરીતો દેસનાવિલાસમયો ચેવ પુઞ્ઞુસ્સયો ચ અગદો અસ્સાતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા તથાગતોતિ વેદિતબ્બો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭).

ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેનાતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારવસેન ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ. કાયસ્સ ભેદા પરં મરણાતિ ઉપાદિન્નખન્ધભેદા મરણતો પરં. અપાયન્તિઆદીસુ વુડ્ઢિસઙ્ખાતસુખસાતતો અયા અપેતત્તા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ. દુક્કરકારિનો એત્થ વિનિપતન્તીતિ વિનિપાતો. નિરતિઅટ્ઠેન નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયો. તં અપાયં…પે… નિરયં. ઉપપજ્જિસ્સતીતિ પટિસન્ધિવસેન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. તિરચ્છાનયોનિન્તિ તિરિયં અઞ્ચન્તીતિ તિરચ્છાના, તેસં યોનિ તિરચ્છાનયોનિ, તં તિરચ્છાનયોનિં. પેત્તિવિસયન્તિ પચ્ચભાવં પત્તાનં વિસયોતિ પેત્તિવિસયો, તં પેત્તિવિસયં. મનસો ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા, તેસુ મનુસ્સેસુ. ઇતો પરં કમ્માભિસઙ્ખારવસેનાતિ એત્થ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારવસેન અત્થો ગહેતબ્બો.

આસવાનં ખયાતિ આસવાનં વિનાસેન. અનાસવં ચેતોવિમુત્તિન્તિ આસવવિરહિતં અરહત્તફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલપઞ્ઞં. અરહત્તફલસમાધિ રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, અરહત્તફલપઞ્ઞા અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. તણ્હાચરિતેન વા અપ્પનાઝાનબલેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા અધિગતં અરહત્તફલં રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, દિટ્ઠિચરિતેન ઉપચારજ્ઝાનમત્તં નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સિત્વા અધિગતં અરહત્તફલં અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ. અનાગામિફલં વા કામરાગં સન્ધાય રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, અરહત્તફલં સબ્બપ્પકારતો અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ધિમુત્તન્તિ વિમોક્ખેનાતિ કેનટ્ઠેન વિમોક્ખો વેદિતબ્બોતિ? અધિમુચ્ચનટ્ઠેન. કો અયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો નામ? પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠો, આરમ્મણે ચ અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠો, પિતુ અઙ્કે વિસ્સટ્ઠઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગસ્સ દારકસ્સ સયનં વિય અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે પવત્તીતિ વુત્તં હોતિ. એવરૂપેન વિમોક્ખેન ધિમુત્તન્તિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં મુઞ્ચિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિરાસઙ્કવસેન ધિમુત્તં અલ્લીનં. તત્રાધિમુત્તન્તિ તસ્મિં સમાધિમ્હિ અલ્લીનં. તદધિમુત્તન્તિ તસ્મિં ઝાને અધિમુત્તં. તદાધિપતેય્યન્તિ તં ઝાનં જેટ્ઠકં. રૂપાધિમુત્તોતિઆદીનિ પઞ્ચ કામગુણગરુકવસેન વુત્તાનિ. કુલાધિમુત્તોતિઆદીનિ તીણિ ખત્તિયાદિકુલગરુકવસેન વુત્તાનિ. લાભાધિમુત્તોતિઆદીનિ અટ્ઠ લોકધમ્મવસેન વુત્તાનિ. ધીવરાધિમુત્તોતિઆદીનિ ચત્તારિ પચ્ચયવસેન વુત્તાનિ. સુત્તન્તાધિમુત્તોતિઆદીનિ પિટકત્તયવસેન વુત્તાનિ. આરઞ્ઞકઙ્ગાધિમુત્તોતિઆદીનિ ધુતઙ્ગસમાદાનવસેન વુત્તાનિ. પઠમજ્ઝાનાધિમુત્તોતિઆદીનિ પટિલાભવસેન વુત્તાનિ.

કમ્મપરાયણન્તિ અભિસઙ્ખારવસેન. વિપાકપરાયણન્તિ પવત્તિવસેન. કમ્મગરુકન્તિ ચેતનાગરુકં. પટિસન્ધિગરુકન્તિ ઉપપત્તિગરુકં.

૮૪. આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવં ઞત્વાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજનકકમ્માભિસઙ્ખારં ઞત્વા ‘‘કિન્તિ પલિબોધો અય’’ન્તિ. નન્દિસંયોજનં ઇતીતિ યા ચતુત્થઅરૂપરાગસઙ્ખાતા નન્દી તઞ્ચ સંયોજનં ઞત્વા. તતો તત્થ વિપસ્સતીતિ અથ તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા તં સમાપત્તિં અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સતિ. એતં ઞાણં તથં તસ્સાતિ એતં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં વિપસ્સતો અનુક્કમેન ઉપ્પન્નં અરહત્તઞાણં અવિપરીતં. વુસીમતોતિ વુસિતવન્તસ્સ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ચ પુબ્બસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

પોસાલમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.