૭. તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૪૯. સત્તમે તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તે મેથુનમનુયુત્તસ્સાતિ મેથુનધમ્મં સમાયુત્તસ્સ. ઇતીતિ એવમાહ. આયસ્માતિ પિયવચનમેતં. તિસ્સોતિ નામં તસ્સ થેરસ્સ. સોપિ હિ તિસ્સોતિ નામેન. મેત્તેય્યોતિ ગોત્તં, ગોત્તવસેનેવ એસ પાકટો અહોસિ. તસ્મા અટ્ઠુપ્પત્તિયં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૮૨૧) વુત્તં – ‘‘તિસ્સમેત્તેય્યા નામ દ્વે સહાયા’’તિ. વિઘાતન્તિ ઉપઘાતં. બ્રૂહીતિ આચિક્ખ. મારિસાતિ પિયવચનમેતં, નિદ્દુક્ખાતિ વુત્તં હોતિ. સુત્વાન તવ સાસનન્તિ તવ વચનં સુત્વા. વિવેકે સિક્ખિસ્સામસેતિ સહાયં આરબ્ભ ધમ્મદેસનં યાચન્તો ભણતિ, સો પન સિક્ખિતસિક્ખોયેવ.

મેથુનધમ્મો નામાતિ ઇદં નિદ્દિસિતબ્બસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ ઉપદેસપદં. અસદ્ધમ્મોતિ અસતં નીચજનાનં ધમ્મો. ગામધમ્મોતિ ગામવાસીનં સેવનધમ્મો. વસલધમ્મોતિ વસલાનં ધમ્મો, કિલેસવસ્સનતો વા સયમેવ વસલો ધમ્મોતિ વસલધમ્મો. દુટ્ઠુલ્લોતિ દુટ્ઠો ચ કિલેસેહિ દુટ્ઠત્તા, થૂલો ચ અનિપુણભાવતોતિ દુટ્ઠુલ્લો. યસ્મા ચ તસ્સ ધમ્મસ્સ પરિવારભૂતં દસ્સનમ્પિ ગહણમ્પિ આમસનમ્પિ ફુસનમ્પિ ઘટ્ટનમ્પિ દુટ્ઠુલ્લં, તસ્માપિ દુટ્ઠુલ્લો સો મેથુનધમ્મો. ઓદકન્તિકોતિ ઉદકં અસ્સ અન્તે સુદ્ધત્થં આદિયતીતિ ઉદકન્તો, ઉદકન્તોયેવ ઓદકન્તિકો. રહો પટિચ્છન્ને ઓકાસે કત્તબ્બતાય રહસ્સો. વિનયે પન ‘‘દુટ્ઠુલ્લં ઓદકન્તિકં રહસ્સ’’ન્તિ (પારા. ૩૯) પાઠો. તત્થ તીસુ પદેસુ યો સોતિ પદં પરિવત્તેત્વા યં તન્તિ કત્વા યોજેતબ્બં ‘‘યં તં દુટ્ઠુલ્લં, સો મેથુનધમ્મો, યં તં ઓદકન્તિકં સો મેથુનધમ્મો, યં તં રહસ્સં, સો મેથુનધમ્મો’’તિ. ઇધ પન ‘‘યો સો અસદ્ધમ્મો, સો મેથુનધમ્મો…પે… યો સો રહસ્સો, સો મેથુનધમ્મો’’તિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. દ્વયેન દ્વયેન સમાપજ્જિતબ્બતો દ્વયંદ્વયસમાપત્તિ. તત્થ યોજના – યા સા દ્વયંદ્વયસમાપત્તિ, સો મેથુનધમ્મો નામાતિ. કિંકારણા વુચ્ચતિ મેથુનધમ્મોતિ કેન કારણેન કેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મોતિ કથીયતિ. તં કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ઉભિન્નં રત્તાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉભિન્નં રત્તાનન્તિ દ્વિન્નં ઇત્થિપુરિસાનં રાગેન રઞ્જિતાનં. સારત્તાનન્તિ વિસેસેન સુટ્ઠુ રઞ્જિતાનં. અવસ્સુતાનન્તિ કિલેસેન તિન્તાનં. પરિયુટ્ઠિતાનન્તિ કુસલાચારં પરિયાદિયિત્વા મદ્દિત્વા ઠિતાનં ‘‘મગ્ગે ચોરા પરિયુટ્ઠિતા’’તિઆદીસુ વિય. પરિયાદિન્નચિત્તાનન્તિ કુસલચિત્તં પરિયાદિયિત્વા ખેપેત્વા ઠિતચિત્તાનં. ઉભિન્નં સદિસાનન્તિ દ્વિન્નં કિલેસેન સદિસાનં. ધમ્મોતિ સભાવો. તં કારણાતિ તેન કારણેન. તં ઉપમાય સાધેન્તો ‘‘ઉભો કલહકારકા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉભો કલહકારકાતિ પુબ્બભાગે કલહકારકા દ્વે. મેથુનકાતિ વુચ્ચન્તીતિ સદિસાતિ વુચ્ચન્તિ. ભણ્ડનકારકાતિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા ભણ્ડનં કરોન્તા. ભસ્સકારકાતિ વાચાકલહં કરોન્તા. વિવાદકારકાતિ નાનાવચનં કરોન્તા. અધિકરણકારકાતિ વિનિચ્છયપાપુણનવિસેસકારણં કરોન્તા. વાદિનોતિ વાદપટિવાદિનો. સલ્લાપકાતિ વાચં કથેન્તા એવમેવન્તિ ઉપમાસંસન્દનં.

યુત્તસ્સાતિ સઞ્ઞુત્તસ્સ. પયુત્તસ્સાતિ આદરેન યુત્તસ્સ. આયુત્તસ્સાતિ વિસેસેન યુત્તસ્સ. સમાયુત્તસ્સાતિ એકતો યુત્તસ્સ. તચ્ચરિતસ્સાતિ તંચરિતં કરોન્તસ્સ. તબ્બહુલસ્સાતિ તંબહુલં કરોન્તસ્સ. તગ્ગરુકસ્સાતિ તંગરું કરોન્તસ્સ. તન્નિન્નસ્સાતિ તસ્મિં નતચિત્તસ્સ. તપ્પોણસ્સાતિ તસ્મિં નતકાયસ્સ. તપ્પબ્ભારસ્સાતિ તસ્મિં અભિમુખકાયસ્સ. તદધિમુત્તસ્સાતિ તસ્મિં અધિહરિતસ્સ. તદધિપતેય્યસ્સાતિ તં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા પવત્તસ્સ.

વિઘાતન્તિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસવચનં. વિઘાતન્તિ પીળનં. ઉપઘાતન્તિ સમીપં કત્વા પીળનં. પીળનન્તિ ઘટ્ટનં. ઘટ્ટનન્તિ પીળનં. સબ્બં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનં. ઉપદ્દવન્તિ હિંસનં. ઉપસગ્ગન્તિ તત્થ તત્થ ઉપગન્ત્વા પીળનાકારં. બ્રૂહીતિ કથેહિ. આચિક્ખાતિ વિસ્સજ્જેહિ. દેસેહીતિ દસ્સેહિ. પઞ્ઞપેહીતિ ઞાપેહિ. પટ્ઠપેહીતિ ઠપેહિ. વિવરાતિ પાકટં કરોહિ. વિભજાતિ ભાજેહિ. ઉત્તાનીકરોહીતિ તીરં પાપેહિ. પકાસેહીતિ પાકટં કરોહિ.

તુય્હં વચનન્તિ તવ વાચં. બ્યપ્પથન્તિ વચનં. દેસનન્તિ આચિક્ખનં. અનુસાસનન્તિ ઓવાદં. અનુસિટ્ઠન્તિ અનુસાસનં. સુત્વાતિ સોતેન સુત્વા. સુણિત્વાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉગ્ગહેત્વાતિ સમ્મા ગહેત્વા. ઉપધારયિત્વાતિ અનાસેત્વા. ઉપલક્ખયિત્વાતિ સલ્લક્ખેત્વા.

૫૦. મુસ્સતે વાપિ સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિતો દુવિધમ્પિ સાસનં નસ્સતિ. વાપીતિ પદપૂરણમત્તં. એતં તસ્મિં અનરિયન્તિ તસ્મિં પુગ્ગલે એતં અનરિયં, યદિદં મિચ્છાપટિપદા. ગારવાધિવચનન્તિ ગુણવિસિટ્ઠસબ્બસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨);

ચતુબ્બિધં વા નામં આવત્થિકં, લિઙ્ગિકં, નેમિત્તિકં, અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નં નામ લોકિયવોહારેન ‘‘યદિચ્છક’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. તત્થ વચ્છો, દમ્મો, બલીબદ્ધોતિ એવમાદિ આવત્થિકં, દણ્ડી, છત્તી, સિખી, કરીતિ એવમાદિ લિઙ્ગિકં, તેવિજ્જો, છળભિઞ્ઞોતિ એવમાદિ નેમિત્તિકં, સિરિવડ્ઢકો, ધનવડ્ઢકોતિ એવમાદિ વચનત્થં અનપેક્ખિત્વા પવત્તં અધિચ્ચસમુપ્પન્નં. ઇદં પન ભગવાતિ નામં નેમિત્તિકં, ન મહામાયાય, ન સુદ્ધોદનમહારાજેન, ન અસીતિયા ઞાતિસહસ્સેહિ કતં, ન સક્કસન્તુસિતાદીહિ દેવતાવિસેસેહિ કતં. વક્ખતિ ચ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં…પે… પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં ભગવા’’તિ (મહાનિ. ૮૪).

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪);

તત્થ –

‘‘વણ્ણાગમો વણ્ણવિપરિયાયો, દ્વે ચાપરે વણ્ણવિકારનાસા;

ધાતૂનમત્થાતિસયેન યોગો, તદુચ્ચતે પઞ્ચવિધં નિરુત્તિ’’ન્તિ. –

એવં વુત્તનિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. તત્થ ‘‘નક્ખત્તરાજારિવ તારકાન’’ન્તિ એત્થ રકારાગમો વિય અવિજ્જમાનસ્સ અક્ખરસ્સ આગમો વણ્ણાગમો નામ. ‘‘હિંસના, હિંસો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સીહો’’તિ વિય વિજ્જમાનક્ખરાનં હેટ્ઠુપરિયવસેન પરિવત્તનં વણ્ણવિપરિયાયો નામ. ‘‘નવે છન્નકે દાનં દિય્યતી’’તિ એત્થ અકારસ્સ એકારાપજ્જનતા વિય અઞ્ઞક્ખરસ્સ અઞ્ઞક્ખરાપજ્જનતા વણ્ણવિકારો નામ. ‘‘જીવનસ્સ મૂતો જીવનમૂતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘જીમૂતો’’તિ વકારનકારાનં વિનાસો વિય વિજ્જમાનક્ખરવિનાસો વણ્ણવિનાસો નામ. ‘‘ફરુસાહિ વાચાહિ પક્રુબ્બમાનો આસજ્જ મં ત્વં વદસિ કુમારા’’તિ એત્થ પક્રુબ્બમાનોતિ પદસ્સ અભિભવમાનોતિ અત્થપટિપાદનં વિય તત્થ તત્થ યથાયોગં વિસેસત્થયોગો ધાતૂનં અત્થાતિસયેન યોગો નામ.

એવં નિરુત્તિલક્ખણં ગહેત્વા સદ્દનયેન વા પિસોદરાદિનિસ્સિતો પતિટ્ઠાનીતિ પિસોદરાદિપક્ખેપલક્ખણં ગહેત્વા યસ્મા લોકિયલોકુત્તરસુખાભિનિબ્બત્તકં દાનસીલાદિપારપ્પત્તં ભાગ્યમસ્સ અત્થિ, તસ્મા ‘‘ભાગ્યવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતીતિ ઞાતબ્બં.

યસ્મા પન લોભદોસમોહવિપરીતમનસિકારઅહિરિકાનોત્તપ્પકોધૂપનાહમક્ખપળાસઇસ્સા- મચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભમાનાતિમાનમદપમાદતણ્હાઅવિજ્જાતિવિધાકુસલમૂલદુચ્ચરિત- સંકિલેસમલવિસમસઞ્ઞાવિતક્કપપઞ્ચચતુબ્બિધવિપરિયેસઆસવગન્થઓઘયોગઅગતિ- તણ્હુપ્પાદુપાદાનપઞ્ચચેતોખીલવિનિબન્ધનીવરણાભિનન્દનછવિવાદમૂલતણ્હાકાયસત્તાનુસય- અટ્ઠમિચ્છત્તનવતણ્હામૂલકદસાકુસલકમ્મપથદ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતઅટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપ્પભેસબ્બદરથ- પરિળાહકિલેસસતસહસ્સાનિ, સઙ્ખેપતો વા પઞ્ચ કિલેસખન્ધઅભિસઙ્ખારદેવપુત્તમચ્ચુમારે અભઞ્જિ, તસ્મા ભગ્ગત્તા એતેસં પરિસ્સયાનં ‘‘ભગ્ગવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ભગ્ગરાગો ભગ્ગદોસો, ભગ્ગમોહો અનાસવો;

ભગ્ગાસ્સ પાપકા ધમ્મા, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૬; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪);

ભાગ્યવન્તતાય ચસ્સ સતપુઞ્ઞજલક્ખણવરસ્સ રૂપકાયસમ્પત્તિ દીપિતા હોતિ. ભગ્ગદોસતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિ. તથા લોકિયસરિક્ખકાનં બહુમતભાવો, ગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ અભિગમનીયતા, અભિગતાનઞ્ચ નેસં કાયચિત્તદુક્ખાપનયને પટિબલભાવો, આમિસદાનધમ્મદાનેહિ ઉપકારિતા, લોકિયલોકુત્તરસુખેહિ ચ સઞ્ઞોજનસમત્થતા દીપિતા હોતિ.

યસ્મા ચ લોકે ઇસ્સરિયધમ્મયસસિરિકામપયત્તેસુ છસુ ધમ્મેસુ ભગસદ્દો પવત્તતિ, પરમઞ્ચસ્સ સકચિત્તે ઇસ્સરિયં, અણિમાલઙ્ઘિમાદિકં વા લોકિયસમ્મતં સબ્બાકારપરિપૂરં અત્થિ, તથા લોકુત્તરો ધમ્મો, લોકત્તયબ્યાપકો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો અતિવિય પરિસુદ્ધો યસો, રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટજનનયનપ્પસાદજનનસમત્થા સબ્બાકારપરિપૂરા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગસિરી, યં યં એતેન ઇચ્છિતં પત્થિતં અત્તહિતં પરહિતં વા, તસ્સ તસ્સ તથેવ અભિનિપ્ફન્નત્તા ઇચ્છિતિચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિસઞ્ઞિતો કામો, સબ્બલોકગરુભાવપ્પત્તિહેતુભૂતો સમ્માવાયામસઙ્ખાતો પયત્તો ચ અત્થિ, તસ્મા ઇમેહિ ભગેહિ યુત્તત્તાપિ ભગા અસ્સ સન્તીતિ ઇમિના અત્થેન ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન કુસલાદીહિ ભેદેહિ સબ્બધમ્મે, ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિ વા કુસલાદિધમ્મે, પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામટ્ઠેન વા દુક્ખમરિયસચ્ચં, આયૂહનનિદાનસંયોગપલિબોધટ્ઠેન સમુદયં, નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતઅમતટ્ઠેન નિરોધં, નિય્યાનિકહેતુદસ્સનાધિપતેય્યટ્ઠેન મગ્ગં વિભત્તવા, વિભજિત્વા વિવરિત્વા દેસિતવાતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા ‘‘વિભત્તવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા ચ એસ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારે કાયચિત્તઉપધિવિવેકે સુઞ્ઞતપ્પણિહિતાનિમિત્તવિમોક્ખે અઞ્ઞે ચ લોકિયલોકુત્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે ભજિ સેવિ બહુલમકાસિ, તસ્મા ‘‘ભત્તવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ.

યસ્મા પન તીસુ ભવેસુ તણ્હાસઙ્ખાતં ગમનં અનેન વન્તં, તસ્મા ‘‘ભવેસુ વન્તગમનો’’તિ વત્તબ્બે ભવસદ્દતો ભકારં ગમનસદ્દતો ગકારં વન્તસદ્દતો વકારઞ્ચ દીઘં કત્વા આદાય ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ, યથા લોકે ‘‘મેહનસ્સ ખસ્સ માલા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘મેખલા’’તિ વુચ્ચતિ.

પુન અપરમ્પિ પરિયાયં નિદ્દિસન્તો ‘‘અપિ ચ ભગ્ગરાગોતિ ભગવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભગ્ગો રાગો અસ્સાતિ ભગ્ગરાગો. ભગ્ગદોસાદીસુપિ એસેવ નયો. કણ્ડકોતિ વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન કિલેસા એવ. ભજીતિ ઉદ્દેસવસેન વિભાગં કત્વા ભાજેસિ. વિભજીતિ નિદ્દેસવસેન વિવિધા ભાજેસિ. પવિભજીતિ પટિનિદ્દેસવસેન પકારેન વિભજિ. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં વસેન ભજિ. વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં વસેન વિભજિ. નેય્યાનં વસેન પવિભજિ.

ધમ્મરતનન્તિ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩) –

એવં વણ્ણિતં ધમ્મરતનં તિવિધેન ભાજેસિ. ભવાનં અન્તકરોતિ કામભવાદીનં નવન્નં ભવાનં પરિચ્છેદં પરિયન્તં પરિવટુમં કારકો. ભાવિતકાયોતિ વડ્ઢિતકાયો. તથા ઇતરેસુપિ. ભજીતિ સેવિ. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ ગામસ્સ વા નગરસ્સ વા ઇન્દખીલતો બહિ અરઞ્ઞં. વનપત્થાનિ મનુસ્સૂપચારાતિક્કન્તાનિ વનસણ્ડાનિ. પન્તાનીતિ યત્થ મનુસ્સા ન કસન્તિ ન વપન્તિ દૂરાનિ સેનાસનાનિ. કેચિ પન ‘‘વનપત્તાનીતિ યસ્મા યત્થ બ્યગ્ઘાદયો અત્થિ, તં વનં તે પાલયન્તિ રક્ખન્તિ, તસ્મા તેહિ રક્ખિતત્તા વનપત્તાની’’તિ વદન્તિ. સેનાસનાનીતિ સેતિ ચેવ આસતિ ચ એત્થાતિ સેનાસનાનિ. અપ્પસદ્દાનીતિ વચનસદ્દેન અપ્પસદ્દાનિ. અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ ગામનગરનિગ્ઘોસસદ્દેન અપ્પનિગ્ઘોસાનિ. વિજનવાતાનીતિ અન્તોસઞ્ચરણજનસ્સ સરીરવાતેન વિરહિતાનિ. ‘‘વિજનવાદાની’’તિપિ પાઠો, ‘‘અન્તોજનવાદેન વિરહિતાની’’તિ અત્થો. ‘‘વિજનપાતાની’’તિપિ પાઠો, ‘‘જનસઞ્ચારવિરહિતાની’’તિ અત્થો. મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનીતિ મનુસ્સાનં રહસ્સકરણટ્ઠાનાનિ. પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ વિવેકાનુરૂપાનિ. ભાગી વાતિ ‘‘ભાગો ચીવરાદિકોટ્ઠાસો અસ્સ અત્થી’’તિ ભાગી. ‘‘પટિલાભવસેન અત્થરસાદિભાગો અસ્સ અત્થી’’તિ ભાગી. અત્થરસસ્સાતિ હેતુફલસમ્પત્તિસઙ્ખાતસ્સ અત્થરસસ્સ. ધમ્મરસસ્સાતિ હેતુસમ્પત્તિસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મરસસ્સ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૨૦). વિમુત્તિરસસ્સાતિ ફલસમ્પત્તિસઙ્ખાતસ્સ વિમુત્તિરસસ્સ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતી’’તિ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨ માતિકાવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૮).

ચતુન્નં ઝાનાનન્તિ પઠમજ્ઝાનાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં. ચતુન્નં અપ્પમઞ્ઞાનન્તિ મેત્તાદીનં ફરણપ્પમાણવિરહિતાનં ચતુન્નં બ્રહ્મવિહારાનં. ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનન્તિ આકાસાનઞ્ચાયતનાદીનં ચતુન્નં અરૂપજ્ઝાનાનં. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનન્તિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૪૮) નયેન વુત્તાનં આરમ્મણવિમુત્તાનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં. અભિભાયતનાનન્તિ એત્થ અભિભૂતાનિ આયતનાનિ એતેસં ઝાનાનન્તિ અભિભાયતનાનિ, ઝાનાનિ. આયતનાનીતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનસઙ્ખાતાનિ કસિણારમ્મણાનિ. ઞાણુત્તરિકો હિ પુગ્ગલો વિસદઞાણોતિ કિં એત્થ આરમ્મણે સમાપજ્જિતબ્બં, ન મયિ ચિત્તેકગ્ગતાકરણે ભારો અત્થીતિ તાનિ આરમ્મણાનિ અભિભવિત્વા સમાપજ્જતિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં નિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. એવં ઉપ્પાદિતાનિ ઝાનાનિ અભિભાયતનાનીતિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં. નવન્નં અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીનન્તિ પુબ્બં પુબ્બં અનુ અનુપુબ્બં, અનુપુબ્બં વિહરિતબ્બતો સમાપજ્જિતબ્બતો અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિ, અનુપટિપાટિયા સમાપજ્જિતબ્બાતિ અત્થો, તાસં નવન્નં અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીનં. દસન્નં સઞ્ઞાભાવનાનન્તિ ગિરિમાનન્દસુત્તે (અ. નિ. ૧૦.૬૦) આગતાનં અનિચ્ચસઞ્ઞાદીનં દસન્નં સઞ્ઞાભાવનાનં. દસન્નં કસિણસમાપત્તીનન્તિ સકલટ્ઠેન કસિણસઙ્ખાતાનં પથવીકસિણજ્ઝાનાદીનં દસન્નં ઝાનાનં. આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સાતિ આનાપાનસ્સતિસમ્પયુત્તસમાધિસ્સ. અસુભસમાપત્તિયાતિ અસુભજ્ઝાનસમાપત્તિયા. દસન્નં તથાગતબલાનન્તિ દસબલબલાનં દસન્નં. ચતુન્નં વેસારજ્જાનન્તિ વિસારદભાવાનં ચતુન્નં વેસારજ્જાનં. ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનન્તિ પટિસમ્ભિદાઞાણાનં ચતુન્નં. છન્નં અભિઞ્ઞાણાનન્તિ ઇદ્ધિવિધાદીનં છન્નં અભિઞ્ઞાણાનં. છન્નં બુદ્ધધમ્માનન્તિ ‘‘સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણાનુપરિવત્તી’’તિઆદિના (ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; નેત્તિ. ૧૫) નયેન ઉપરિ આગતાનં છન્નં બુદ્ધધમ્માનં.

તત્થ ચીવરાદયો ભાગ્યસમ્પત્તિવસેન વુત્તા. અત્થરસતિકો પટિવેધવસેન વુત્તો. અધિસીલતિકો પટિપત્તિવસેન. ઝાનત્તિકો રૂપારૂપજ્ઝાનવસેન. વિમોક્ખત્તિકો સમાપત્તિવસેન. સઞ્ઞાચતુક્કો ઉપચારપ્પનાવસેન. સતિપટ્ઠાનાદયો સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મવસેન. તથાગતબલાનન્તિઆદયો આવેણિકધમ્મવસેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

ઇતો પરં ભગવાતિ નેતં નામન્તિઆદિ ‘‘અત્થમનુગતા અયં પઞ્ઞત્તી’’તિ ઞાપનત્થં વુત્તં. તત્થ સમણા પબ્બજ્જુપગતા. બ્રાહ્મણા ભોવાદિનો સમિતપાપબાહિતપાપા વા. દેવતા સક્કાદયો બ્રહ્માનો ચ. વિમોક્ખન્તિકન્તિ વિમોક્ખો અરહત્તમગ્ગો, વિમોક્ખસ્સ અન્તો અરહત્તફલં, તસ્મિં વિમોક્ખન્તે ભવં વિમોક્ખન્તિકં નામં. સબ્બઞ્ઞુભાવો હિ અરહત્તમગ્ગેન સિજ્ઝતિ, અરહત્તફલાધિગમેન સિદ્ધો હોતિ. તસ્મા સબ્બઞ્ઞુભાવો વિમોક્ખન્તે ભવો હોતિ. તં નેમિત્તિકમ્પિ નામં વિમોક્ખન્તે ભવં નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાન’’ન્તિ. બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભાતિ મહાબોધિરુક્ખમૂલે યથાવુત્તક્ખણે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભેન સહ. સચ્છિકા પઞ્ઞત્તીતિ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય સબ્બધમ્મસચ્છિકિરિયાય વા જાતા પઞ્ઞત્તિ. યદિદં ભગવાતિ યા અયં ભગવાતિ પઞ્ઞત્તિ.

દ્વીહિ કારણેહીતિ દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ. પરિયત્તિસાસનન્તિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં. પટિપત્તીતિ પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપત્તિ. યં તસ્સ પરિયાપુટન્તિ તેન પુગ્ગલેન યં પરિયાપુટં સજ્ઝાયિતં કરણત્થે સામિવચનં. ‘‘પરિયાપુટ્ટ’’ન્તિપિ પાઠો. સુત્તન્તિ ઉભતોવિભઙ્ગનિદ્દેસખન્ધકપરિવારા, સુત્તનિપાતે મઙ્ગલસુત્ત- (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૬૧ આદયો) રતનસુત્ત- (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો) તુવટકસુત્તાનિ (સુ. નિ. ૯૨૧ આદયો), અઞ્ઞમ્પિ ચ સુત્તનામકં તથાગતવચનં સુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ગેય્યન્તિ સબ્બમ્પિ સગાથકં સુત્તં ગેય્યન્તિ વેદિતબ્બં, વિસેસેન સંયુત્તકે સકલોપિ સગાથાવગ્ગો. વેય્યાકરણન્તિ સકલં અભિધમ્મપિટકં નિગ્ગાથકં સુત્તં, યઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અસઙ્ગહિતં બુદ્ધવચનં, તં ‘‘વેય્યાકરણ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. ગાથાતિ ધમ્મપદં, થેરગાથા, થેરીગાથા, સુત્તનિપાતે નોસુત્તનામિકા સુદ્ધિકગાથા ચ ‘‘ગાથા’’તિ વેદિતબ્બા. ઉદાનન્તિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાપટિસંયુત્તા દ્વેઅસીતિ સુત્તન્તા ‘‘ઉદાન’’ન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિવુત્તકન્તિ ‘‘વુત્તઞ્હેતં ભગવતા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (ઇતિવુ. ૧ આદયો) દસુત્તરસતસુત્તન્તા ‘‘ઇતિવુત્તક’’ન્તિ વેદિતબ્બં. જાતકન્તિ અપણ્ણકજાતકાદીનિ (જા. ૧.૧.૧) પણ્ણાસાધિકાનિ પઞ્ચજાતકસતાનિ ‘‘જાતક’’ન્તિ વેદિતબ્બં. અબ્ભુતધમ્મન્તિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્મા આનન્દે’’તિઆદિનયપ્પવત્તા (દી. નિ. ૨.૨૦૯; અ. નિ. ૪.૧૨૯) સબ્બેપિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તા સુત્તન્તા ‘‘અબ્ભુતધમ્મ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. વેદલ્લન્તિ ચૂળવેદલ્લ- (મ. નિ. ૧.૪૬૦ આદયો) મહાવેદલ્લ- (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) સમ્માદિટ્ઠિ- (મ. નિ. ૧.૮૯ આદયો) સક્કપઞ્હ- (દી. નિ. ૨.૩૪૪ આદયો) સઙ્ખારભાજનિયમહાપુણ્ણમસુત્તાદયો (મ. નિ. ૩.૮૫ આદયો) સબ્બેપિ વેદઞ્ચ તુટ્ઠિઞ્ચ લદ્ધા લદ્ધા પુચ્છિતસુત્તન્તા ‘‘વેદલ્લ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદં પરિયત્તિસાસનન્તિ ઇદં વુત્તપ્પકારં તેપિટકં બુદ્ધવચનં પરિયાપુણિતબ્બટ્ઠેન પરિયત્તિ, અનુસાસનટ્ઠેન સાસનન્તિ કત્વા પરિયત્તિસાસનં. તમ્પિ મુસ્સતીતિ તમ્પિ પરિયત્તિસાસનં નસ્સતિ. સમ્મુસ્સતીતિ આદિતો નસ્સતિ. પરિબાહિરો હોતીતિ પરમ્મુખો હોતિ.

કતમં પટિપત્તિસાસનન્તિ લોકુત્તરધમ્મતો પુબ્બભાગો તદત્થં પટિપજ્જીયતીતિ પટિપત્તિ. સાસીયન્તિ એત્થ વેનેય્યાતિ સાસનં. સમ્માપટિપદાતિઆદયો વુત્તનયા એવ.

પાણમ્પિ હનતીતિ જીવિતિન્દ્રિયમ્પિ ઘાતેતિ. અદિન્નમ્પિ આદિયતીતિ પરપરિગ્ગહિતમ્પિ વત્થું ગણ્હાતિ. સન્ધિમ્પિ છિન્દતીતિ ઘરસન્ધિમ્પિ છિન્દતિ. નિલ્લોપમ્પિ હરતીતિ ગામે પહરિત્વા મહાવિલોપમ્પિ કરોતિ. એકાગારિકમ્પિ કરોતીતિ પણ્ણાસમત્તેહિપિ સટ્ઠિમત્તેહિપિ પરિવારેત્વા જીવગ્ગાહં ગહેત્વાપિ ધનં આહરાપેતિ. પરિપન્થેપિ તિટ્ઠતીતિ પન્થદૂહનકમ્મં કરોતિ. પરદારમ્પિ ગચ્છતીતિ પરદારેસુ ચારિત્તં આપજ્જતિ. મુસાપિ ભણતીતિ અત્થભઞ્જનકં મુસાપિ વદતિ. અનરિયધમ્મોતિ અનરિયસભાવો.

૫૧. એકો પુબ્બે ચરિત્વાનાતિ પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વા ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન વા પુબ્બે લોકે વિહરિત્વા. યાનં ભન્તંવ તં લોકે, હીનમાહુ પુથુજ્જનન્તિ તં વિબ્ભન્તકં પુગ્ગલં યથા હત્થિયાનાદિયાનં અદન્તં વિસમમ્પિ આરોહતિ, આરોહનકમ્પિ ભઞ્જતિ, પપાતેપિ પપતતિ, એવં કાયદુચ્ચરિતાદિવિસમારોહનેન નિરયાદીસુ, અત્થભઞ્જનેન જાતિપપાતાદીસુ પપતનેન ચ યાનં ભન્તંવ હીનં પુથુજ્જનઞ્ચ આહૂતિ.

પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન વાતિ પબ્બજ્જાકોટ્ઠાસેન વા ‘‘પબ્બજિતો સમણો’’તિ ગણનારોપનેન વા. ગણાવવસ્સગ્ગટ્ઠેન વાતિ ગણસઙ્ગણિકારામતં વિસ્સજ્જેત્વા વસ્સગ્ગટ્ઠેન વા.

એકો પટિક્કમતીતિ એકકોવ ગામતો નિવત્તતિ. યો નિસેવતીતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. અપરેન સમયેનાતિ અઞ્ઞસ્મિં કાલે અપરભાગે. બુદ્ધન્તિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધં. ધમ્મન્તિ સ્વાક્ખાતતાદિગુણયુત્તં ધમ્મં. સઙ્ઘન્તિ સુપ્પટિપન્નતાદિગુણયુત્તં સઙ્ઘં. સિક્ખન્તિ અધિસીલાદિસિક્ખિતબ્બં સિક્ખં. પચ્ચક્ખાયાતિ બુદ્ધાદિં પટિક્ખિપિત્વા. હીનાયાતિ હીનત્થાય ગિહિભાવાય. આવત્તિત્વાતિ નિવત્તિત્વા. સેવતિ એકવારં સેવતિ. નિસેવતિ અનેકવિધેન સેવતિ. સંસેવતિ અલ્લીયિત્વા સેવતિ. પટિસેવતિ પુનપ્પુનં સેવતિ.

ભન્તન્તિ વિબ્ભન્તં. અદન્તન્તિ દન્તભાવં અનુપનીતં. અકારિતન્તિ સુસિક્ખિતકિરિયં અસિક્ખાપિતં. અવિનીતન્તિ ન વિનીતં આચારસમ્પત્તિયા અસિક્ખિતં. ઉપ્પથં ગણ્હાતીતિ વુત્તપ્પકારં યાનં અદન્તાતિયુત્તં ભન્તં વિસમમગ્ગં ઉપેતિ. વિસમં ખાણુમ્પિ પાસાણમ્પિ અભિરુહતીતિ વિસમં હુત્વા ઠિતં ખરખાણુમ્પિ તથા પબ્બતપાસાણમ્પિ આરોહતિ. યાનમ્પિ આરોહનકમ્પિ ભઞ્જતીતિ વય્હાદિયાનં આરોહન્તસ્સ પાજેન્તસ્સ હત્થપાદાદિમ્પિ ભિન્દતિ. પપાતેપિ પપતતીતિ એકતોચ્છિન્નપબ્ભારપપાતેપિ પાતેતિ. સો વિબ્ભન્તકોતિ સો પટિક્કન્તકો. ભન્તયાનપટિભાગોતિ અનવટ્ઠિતયાનસદિસો. ઉપ્પથં ગણ્હાતીતિ કુસલકમ્મપથતો પટિક્કમિત્વા અપાયપથભૂતં ઉપ્પથં મિચ્છામગ્ગં ઉપેતિ. વિસમં કાયકમ્મં અભિરુહતીતિ સમસ્સ પટિપક્ખં કાયદુચ્ચરિતસઙ્ખાતં વિસમં કાયકમ્મં આરોહતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. નિરયે અત્તાનં ભઞ્જતીતિ નિરસ્સાદસઙ્ખાતે નિરયે અત્તભાવં ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોતિ. મનુસ્સલોકે અત્તાનં ભઞ્જતીતિ વિવિધકમ્મકારણવસેન ભઞ્જતિ. દેવલોકે અત્તાનં ભઞ્જતીતિ પિયવિપ્પયોગાદિદુક્ખવસેન. જાતિપપાતમ્પિ પપતતીતિ જાતિપપાતેપિ પાતેતિ. જરાપપાતાદીસુપિ એસેવ નયો. મનુસ્સલોકેતિ ઇધ અધિપ્પેતલોકમેવ દસ્સેતિ.

પુથુજ્જનાતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. તત્થ પુથુજ્જનાતિ –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિપિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. તં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ બહૂનં નાનપ્પકારાનં સક્કાયદિટ્ઠીનં અવિહતત્તા વા તા જનેન્તિ, તાહિ જનિતાતિ વા પુથુજ્જના. અવિહતમેવત્થં જનસદ્દો વદતિ. પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ એત્થ પુથૂ નાનાજના સત્થુપટિઞ્ઞા એતેસન્તિ પુથુજ્જનાતિ વચનત્થો. પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ એત્થ જનેતબ્બા જનયન્તિ એત્થાતિ જના, ગતિયો. પુથૂ જના એતેસન્તિ પુથુજ્જના. ઇતો પરે જાયન્તિ એતેહીતિ જના, અભિસઙ્ખારાદયો. તે એતેસં વિજ્જન્તીતિ પુથુજ્જના. અભિસઙ્ખરણાદિઅત્થો એવ વા જનસદ્દો દટ્ઠબ્બો. નાનાસન્તાપેહિ સન્તપન્તીતિ રાગગ્ગિઆદયો સન્તાપા. તે એવ વા સબ્બેપિ વા કિલેસા પરિળાહા. પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસૂતિ એત્થ જાયતીતિ જનો, રાગો ગેધોતિ એવમાદિકો, પુથુ જનો એતેસન્તિ પુથુજ્જના. પુથુ જાતા રત્તાતિ એવં રાગાદિઅત્થો એવ વા જનસદ્દો દટ્ઠબ્બો. પલિબુદ્ધાતિ સમ્બદ્ધા. આવુતાતિ આવરિતા. નિવુતાતિ વારિતા. ઓવુતાતિ ઉપરિતો પિહિતા. પિહિતાતિ હેટ્ઠાભાગેન પિહિતા. પટિચ્છન્નાતિ અપાકટા. પટિકુજ્જિતાતિ અધોમુખગતા.

અથ વા પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના. પુથુ વા અયં વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો.

એવં યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. –

દ્વેવ પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૫૨. યસો કિત્તિ ચાતિ લાભસક્કારો પસંસા ચ. પુબ્બેતિ પબ્બજિતભાવે. હાયતે વાપિ તસ્સ સાતિ તસ્સ વિબ્ભન્તકસ્સ સતો સો ચ યસો સા ચ કિત્તિ હાયતિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એતમ્પિ પુબ્બે યસકિત્તીનં લાભં પચ્છા ચ હાનિં દિસ્વા. સિક્ખેથ મેથુનં વિપ્પહાતવેતિ તિસ્સો સિક્ખાયો સિક્ખેથ. કિં કારણા? મેથુનં વિપ્પહાતવે, મેથુનપ્પહાનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ.

કિત્તિવણ્ણગતોતિ ભગવા કિત્તિવણ્ણો, કિત્તિસદ્દઞ્ચેવ ગુણઞ્ચ ઉક્ખિપિત્વા વદન્તો હોતીતિ અત્થો. ચિત્તં નાનાનયેન કથનં અસ્સ અત્થીતિ ચિત્તકથી. કલ્યાણપટિભાનોતિ સુન્દરપઞ્ઞો.

હાયતીતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. પરિહાયતીતિ સમન્તતો હાયતિ. પરિધંસતીતિ અધોપથવિં પતતિ. પરિપતતીતિ સમન્તતો અપગચ્છતિ. અન્તરધાયતીતિ અદસ્સનં યાતિ. વિપ્પલુજ્જતીતિ ઉચ્છિજ્જતિ.

ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધોતિ થુલ્લચ્ચયાદિ. મહન્તો સીલક્ખન્ધોતિ પારાજિકસંઙ્ઘાદિસેસો.

મેથુનધમ્મસ્સ પહાનાયાતિ તદઙ્ગાદિપહાનેન પજહનત્થાય. વૂપસમાયાતિ મલાનં વૂપસમનત્થાય. પટિનિસ્સગ્ગાયાતિ પક્ખન્દનપરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગત્થાય. પટિપસ્સદ્ધિયાતિ પટિપસ્સદ્ધિસઙ્ખાતસ્સ ફલસ્સ અત્થાય.

૫૩. યો હિ મેથુનં ન વિપ્પજહતિ સઙ્કપ્પેહિ…પે… તથાવિધો. તત્થ પરેતોતિ સમન્નાગતો. પરેસં નિગ્ઘોસન્તિ ઉપજ્ઝાયાદીનં નિન્દાવચનં. મઙ્કુ હોતીતિ દુમ્મનો હોતિ.

કામસઙ્કપ્પેનાતિ કામપટિસંયુત્તેન વિતક્કેન. ઉપરિટ્ઠેપિ એસેવ નયો. ફુટ્ઠોતિ વિતક્કેહિ ફુસિતો. પરેતોતિ અપરિહીનો. સમોહિતોતિ સમ્મા ઓહિતો અન્તો પવિટ્ઠો. કપણો વિયાતિ દુગ્ગતમનુસ્સો વિય. મન્દો વિયાતિ અઞ્ઞાણી વિય. મોમૂહો વિયાતિ સમ્મોહભૂતો વિય. ઝાયતીતિ ચિન્તેતિ. પજ્ઝાયતીતિ ભુસં ચિન્તેતિ. નિજ્ઝાયતીતિ અનેકવિધેન ચિન્તેતિ. અપજ્ઝાયતીતિ તતો અપગન્ત્વા ચિન્તેતિ. ઉલૂકોતિ ઉલૂકસકુણો. રુક્ખસાખાયન્તિ રુક્ખે ઉટ્ઠિતસાખાય, વિટપે વા. મૂસિકં મગયમાનોતિ મૂસિકં ગવેસમાનો, ‘‘મગ્ગયમાનો’’તિપિ પઠન્તિ. કોત્થૂતિ સિઙ્ગાલો. બિળારોતિ બબ્બુ. સન્ધિસમલસઙ્કટિરેતિ દ્વિન્નં ઘરાનં અન્તરે ચ ઉદકનિદ્ધમનચિક્ખલ્લકચવરનિક્ખિપનટ્ઠાને ચ થણ્ડિલે ચ. વહચ્છિન્નોતિ પિટ્ઠિગીવમંસચ્છિન્નો. ઇતો પરા ગાથા પાકટસમ્બન્ધા એવ.

૫૪. તાસુ સત્થાનીતિ કાયદુચ્ચરિતાદીનિ. તાનિ હિ અત્તનો પરેસઞ્ચ છેદનટ્ઠેન ‘‘સત્થાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેસુ વાયં વિસેસેન તાવ આદિતો મુસાવચનસત્થાનેવ કરોતિ, ‘‘ઇમિના કારણેનાહં વિબ્ભન્તો’’તિ ભણન્તો. તેનેવાહ – ‘‘એસ ખ્વસ્સ મહાગેધો, મોસવજ્જં પગાહતી’’તિ. તત્થ એસ ખ્વસ્સાતિ એસ ખો અસ્સ. મહાગેધોતિ મહાબન્ધનં. કતમોતિ ચે? યદિદં મોસવજ્જં પગાહતિ, સ્વાયં મુસાવાદજ્ઝોગાહો ‘‘મહાગેધો’’તિ વેદિતબ્બો.

તીણિ સત્થાનીતિ તયો છેદકા. કાયદુચ્ચરિતં કાયસત્થં. વચીસત્થાદીસુપિ એસેવ નયો. તં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયસત્થ’’ન્તિ આહ. સમ્પજાનમુસા ભાસતીતિ જાનન્તો તુચ્છં વાચં ભાસતિ. અભિરતો અહં ભન્તે અહોસિં પબ્બજ્જાયાતિ સાસને પબ્બજ્જાય અનભિરતિવિરહિતો અહં આસિં. માતા મે પોસેતબ્બાતિ માતા મયા પોસેતબ્બા. તેનમ્હિ વિબ્ભન્તોતિ ભણતીતિ તેન કારણેન પટિક્કન્તો અસ્મીતિપિ કથેતિ. પિતા મે પોસેતબ્બોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એસો તસ્સ મહાગેધોતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ એસો મહાબન્ધો. મહાવનન્તિ મહન્તં દુટ્ઠવનં. ગહનન્તિ દુરતિક્કમં. કન્તારોતિ ચોરકન્તારાદિસદિસો. વિસમોતિ કણ્ટકવિસમો. કુટિલોતિ વઙ્કકટકસદિસો. પઙ્કોતિ પલ્લલસદિસો. પલિપોતિ કદ્દમસદિસો. પલિબોધોતિ મહાદુક્ખો. મહાબન્ધનન્તિ મહન્તં દુમોચયબન્ધનં. યદિદં સમ્પજાનમુસાવાદોતિ યો અયં સમ્પજાનમુસાવાદો.

સભગ્ગતો વાતિ સભાયં ઠિતો વા. પરિસગ્ગતો વાતિ ગામપરિસાયં ઠિતો વા. ઞાતિમજ્ઝગતો વાતિ દાયાદાનં મજ્ઝે ઠિતો વા. પૂગમજ્ઝગતો વાતિ સેનીનં મજ્ઝે ઠિતો વા. રાજકુલમજ્ઝગતો વાતિ રાજકુલસ્સ મજ્ઝે મહાવિનિચ્છયે ઠિતો વા. અભિનીતોતિ પુચ્છનત્થાય નીતો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ સક્ખિં કત્વા પુચ્છિતો. એહમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. અત્તહેતુ વા પરહેતુ વાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા હત્થપાદાદિહેતુ વા ધનહેતુ વા. આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વાતિ એત્થ આમિસન્તિ લાભો અધિપ્પેતો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ યં વા તં વા અપ્પમત્તકં, અન્તમસો તિત્તિરવટ્ટકસપ્પિપિણ્ડનવનીતપિણ્ડાદિમત્તકસ્સપિ લાભસ્સ હેતૂતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસા ભાસતીતિ જાનન્તોયેવ મુસાવાદં કરોતિ.

પુન અઞ્ઞં પરિયાયં દસ્સેન્તો ‘‘અપિ ચ તીહાકારેહિ મુસાવાદો હોતિ, પુબ્બેવસ્સ હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તીહાકારેહીતિ સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ અઙ્ગભૂતેહિ તીહિ કારણેહિ. પુબ્બેવસ્સ હોતીતિ પુબ્બભાગેયેવ અસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ. ભણન્તસ્સ હોતીતિ ભણમાનસ્સ હોતિ. ભણિતસ્સ હોતીતિ ભણિતે અસ્સ હોતિ. યં વત્તબ્બં તસ્મિં વુત્તે હોતીતિ અત્થો. અથ વા ભણિતસ્સાતિ વુત્તવતો નિટ્ઠિતવચનસ્સ હોતીતિ. યો એવં પુબ્બભાગેપિ જાનાતિ, ભણન્તોપિ જાનાતિ, પચ્છાપિ જાનાતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, સો એવં વદન્તો મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતીતિ અયમેત્થ અત્થો દસ્સિતો. કિઞ્ચાપિ દસ્સિતો, અથ ખો અયમેત્થ વિસેસો – પુચ્છા તાવ હોતિ, ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ પુબ્બભાગો અત્થિ, ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ પચ્છાભાગો નત્થિ. વુત્તમત્તમેવ હિ કોચિ પમુસ્સતિ કિં તસ્સ મુસાવાદો હોતિ, ન હોતીતિ? સા એવં અટ્ઠકથાસુ વિસ્સજ્જિતા – પુબ્બભાગે ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ ચ, ભણન્તસ્સ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ ચ જાનતો પચ્છાભાગે ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ ન સક્કા ન ભવિતું, સચેપિ ન હોતિ, મુસાવાદોયેવ. પુરિમમેવ હિ અઙ્ગદ્વયં પમાણં. યસ્સાપિ પુબ્બભાગે ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ આભોગો નત્થિ, ભણન્તો પન ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનાતિ. ભણિતેપિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ જાનાતિ. સો મુસાવાદેન ન કારેતબ્બો. પુબ્બભાગો હિ પમાણતરો. તસ્મિં અસતિ દવા ભણિતં વા, રવા ભણિતં વા હોતીતિ.

એત્થ ચ તંઞાણતા ચ ઞાણસમોધાનઞ્ચ પરિચ્ચજિતબ્બં. તંઞાણતા પરિચ્ચજિતબ્બાતિ યેન ચિત્તેન ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ જાનાતિ, તેનેવ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ ચ, ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ ચ જાનાતીતિ એવં એકચિત્તેનેવ તીસુ ખણેસુ જાનાતીતિ અયં તંઞાણતા પરિચ્ચજિતબ્બા. ન હિ સક્કા તેનેવ ચિત્તેન તં ચિત્તં જાનિતું, યથા ન સક્કા તેનેવ અસિના સો અસિ છિન્દિતુન્તિ. પુરિમં પુરિમં પન ચિત્તં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ તથા ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો હુત્વા નિરુજ્ઝતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પમાણં પુબ્બભાગોવ, તસ્મિં સતિ ન હેસ્સતિ;

સેસદ્વયન્તિ નત્થેત, મિતિ વાચા તિવઙ્ગિકા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૦૦);

ઞાણસમોધાનં પરિચ્ચજિતબ્બન્તિ એતાનિ તીણિ ચિત્તાનિ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન ગહેતબ્બાનિ. ઇદઞ્હિ ચિત્તં નામ –

‘‘અનિરુદ્ધમ્હિ પઠમે, ન ઉપ્પજ્જતિ પચ્છિમં;

નિરન્તરુપ્પજ્જનતો, એકં વિય પકાસતી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૦૦);

ઇતો પરં પન ય્વાયં અજાનંયેવ ‘‘જાનામી’’તિઆદિના નયેન સમ્પજાનમુસા ભણતિ, યસ્મા સો ‘‘ઇદં અભૂત’’ન્તિ એવંદિટ્ઠિકો હોતિ, તસ્સ હિ અત્થેવ અયં લદ્ધિ. તથા ‘‘ઇદં અભૂત’’ન્તિ એવમસ્સ ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચ. એવમસ્સ સઞ્ઞા, એવંસભાવમેવ ચસ્સ ચિત્તં ‘‘ઇદં અભૂત’’ન્તિ. યદા પન મુસા વત્તુકામો હોતિ, તદા તં દિટ્ઠિં વા દિટ્ઠિયા સહ ખન્તિં વા દિટ્ઠિખન્તીહિ સદ્ધિં રુચિં વા દિટ્ઠિખન્તિરુચીહિ સદ્ધિં સઞ્ઞં વા દિટ્ઠિખન્તિરુચિસઞ્ઞાહિ સદ્ધિં ભાવં વા વિનિધાય નિક્ખિપિત્વા પટિચ્છાદેત્વા અભૂતં કત્વા ભણતિ. તસ્મા તેસમ્પિવસેન અઙ્ગભેદં દસ્સેતું ‘‘અપિ ચ ચતૂહાકારેહી’’તિઆદિ વુત્તં.

એત્થ ચ વિનિધાય દિટ્ઠિન્તિ બલવધમ્મવિનિધાનવસેનેતં વુત્તં. વિનિધાય ખન્તિન્તિઆદીનિ તતો દુબ્બલદુબ્બલાનં વિનિધાનવસેન. વિનિધાય સઞ્ઞન્તિ ઇદં પનેત્થ સબ્બદુબ્બલધમ્મવિનિધાનવસેન. સઞ્ઞામત્તમ્પિ નામ અવિનિધાય સમ્પજાનમુસા ભાસિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૫૫. મન્દોવ પરિકિસ્સતીતિ પાણવધાદીનિ કરોન્તો તતોનિદાનઞ્ચ દુક્ખમનુભોન્તો ભોગપરિયેસનારક્ખણાનિ ચ કરોન્તો મોમૂહો વિય પરિકિલિસ્સતિ.

તમેનં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તીતિ ન રાજાનો કરોન્તિ, રાજાધીનપુરિસા નાનાવિધાનિ કમ્મકારણાનિ કરોન્તિ. કસાહિપિ તાળેન્તીતિ કસાદણ્ડકેહિપિ વિતજ્જેન્તિ. વેત્તેહીતિ વેત્તલતાહિ. અદ્ધદણ્ડકેહીતિ મુગ્ગરેહિ, પહારસાધનત્થં વા ચતુહત્થદણ્ડં દ્વેધા છેત્વા ગહિતદણ્ડકેહિ. બિલઙ્ગથાલિકન્તિ કઞ્જિયઉક્ખલિકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા સીસકપાલં ઉપ્પાટેત્વા તત્તં અયોગુળં સણ્ડાસેન ગહેત્વા તત્થ પક્ખિપન્તિ, તેન મત્થલુઙ્ગં પક્કુટ્ઠિત્વા ઉપરિ ઉત્તરતિ. સઙ્ખમુણ્ડિકન્તિ સઙ્ખમુણ્ડકમ્મકારણં. તં કરોન્તા ઉત્તરોટ્ઠઉભતોકણ્ણચૂળિકગલવાટકપરિચ્છેદેન ચમ્મં છિન્દિત્વા સબ્બકેસે એકતો ગણ્ઠિં કત્વા દણ્ડકેન વેઠેત્વા ઉપ્પાટેન્તિ, સહ કેસેહિ ચમ્મં ઉટ્ઠહતિ. તતો સીસકટાહં થૂલસક્ખરાહિ ઘંસિત્વા ધોવન્તા સઙ્ખવણ્ણં કરોન્તિ. રાહુમુખન્તિ રાહુમુખકમ્મકારણં. તં કરોન્તા સઙ્કુના મુખં વિવરિત્વા અન્તોમુખે દીપં જાલેન્તિ, કણ્ણચૂળિકાહિ વા પટ્ઠાય મુખં નિખાદનેન ખનન્તિ, લોહિતં પગ્ઘરિત્વા મુખં પૂરેતિ.

જોતિમાલિકન્તિ સકલસરીરં તેલપિલોતિકાય વેઠેત્વા આલિમ્પેન્તિ. હત્થપજ્જોતિકન્તિ હત્થે તેલપિલોતિકાય વેઠેત્વા દીપં વિય પજ્જાલેન્તિ. એરકવત્તિકન્તિ એરકવત્તકમ્મકારણં. તં કરોન્તા હેટ્ઠાગીવતો પટ્ઠાય ચમ્મવટ્ટે કન્તિત્વા ગોપ્ફકે પાતેન્તિ. અથ નં યોત્તેહિ બન્ધિત્વા કડ્ઢન્તિ. સો અત્તનો ચમ્મવટ્ટે અક્કમિત્વા અક્કમિત્વા પતતિ. ચિરકવાસિકન્તિ ચિરકવાસિકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા તથેવ ચમ્મવટ્ટે કન્તિત્વા કટિયં ઠપેન્તિ, કટિતો પટ્ઠાય કન્તિત્વા ગોપ્ફકેસુ ઠપેન્તિ, ઉપરિમેહિ હેટ્ઠિમસરીરં ચિરકનિવાસનનિવત્થં વિય હોતિ. એણેય્યકન્તિ એણેય્યકકમ્મકારણં. તં કરોન્તા ઉભોસુ કપ્પરેસુ ચ ઉભોસુ જણ્ણુકેસુ ચ અયવલયાનિ દત્વા અયસૂલાનિ કોટ્ટેન્તિ, સો ચતૂહિ અયસૂલેહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠહતિ. અથ નં પરિવારેત્વા અગ્ગિં કરોન્તિ. ‘‘એણેય્યકો જોતિપરિગ્ગહો યથા’’તિ આગતટ્ઠાનેપિ ઇદમેવ વુત્તં. તં સન્ધિતો સન્ધિતો સૂલાનિ અપનેત્વા ચતૂહિ અટ્ઠિકોટીહિયેવ ઠપેન્તિ. એવરૂપા કમ્મકારણા નામ નત્થિ.

બળિસમંસિકન્તિ ઉભતોમુખેહિ બળિસેહિ પહરિત્વા ચમ્મમંસન્હારૂનિ ઉપ્પાટેન્તિ. કહાપણિકન્તિ સકલસરીરં તિણ્હાહિ વાસીહિ કોટિતો પટ્ઠાય કહાપણમત્તં કહાપણમત્તં પાતેન્તા કોટ્ટેન્તિ. ખારાપતચ્છિકન્તિ સરીરં તત્થ તત્થ આવુધેહિ પહરિત્વા કોચ્છેહિ ખારં ઘંસેન્તિ, ચમ્મમંસન્હારૂનિ પગ્ઘરિત્વા પસવન્તિ, અટ્ઠિકસઙ્ખલિકાવ તિટ્ઠતિ. પલિઘપરિવત્તિકન્તિ એકેન પસ્સેન નિપજ્જાપેત્વા કણ્ણચ્છિદ્દેન અયસૂલં કોટ્ટેત્વા પથવિયા એકાબદ્ધં કરોન્તિ. અથ નં પાદે ગહેત્વા આવિઞ્છન્તિ. પલાલપીઠકન્તિ છેકા કારણિકા છવિચમ્મં અચ્છિન્દિત્વા નિસદપોતકાહિ અટ્ઠીનિ છિન્દિત્વા કેસેસુ ગહેત્વા ઉક્ખિપન્તિ, મંસરાસિયેવ હોતિ. અથ નં કેસેહેવ પરિયોનન્ધિત્વા ગણ્હન્તિ, પલાલપીઠં વિય કત્વા પલિવેઠેન્તિ. સુનખેહિપીતિ કતિપયાનિ દિવસાનિ આહારં અદત્વા છાતસુનખેહિ ખાદાપેન્તિ. તે મુહુત્તેન અટ્ઠિસઙ્ખલિકમેવ કરોન્તિ. એવમ્પિ કિસ્સતીતિ એવમ્પિ વિઘાતં પાપુણાતિ. પરિકિસ્સતીતિ સબ્બભાગેન વિઘાતં પાપુણાતિ. પરિકિલિસ્સતીતિ ઉપતાપં પાપુણાતિ.

પુન અઞ્ઞં કારણં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા કામતણ્હાય અભિભૂતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામતણ્હાયાતિ પઞ્ચકામગુણિકલોભેન. અભિભૂતોતિ તેન મદ્દિતો. પરિયાદિન્નચિત્તોતિ કુસલાચારં ખેપેત્વા ગહિતચિત્તો. ભોગે પરિયેસન્તોતિ ધનં ગવેસમાનો. નાવાય મહાસમુદ્દં પક્ખન્દતીતિ તરણીસઙ્ખાતાય નાવાય મહન્તં લોણસાગરં પવિસતિ. સીતસ્સ પુરક્ખતોતિ સીતં પુરતો કત્વા. ઉણ્હસ્સ પુરક્ખતોતિ ઉણ્હં પુરતો કત્વા. ડંસાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા. મકસાતિ મકસા એવ. પીળિયમાનોતિ ડંસાદિસમ્ફસ્સેહિ વિહેસિયમાનો. ખુપ્પિપાસાય મિય્યમાનોતિ ખુદ્દાપિપાસાય મરમાનો. તિગુમ્બં ગચ્છતીતિઆદીનિ મૂલપદં ગચ્છતીતિપરિયોસાનાનિ ચતુવીસતિ પદાનિ રટ્ઠનામેન વુત્તાનિ. મરુકન્તારં ગચ્છતીતિ વાલુકકન્તારં તારકસઞ્ઞાય ગચ્છતિ. જણ્ણુપથન્તિ જાણૂહિ ગન્તબ્બમગ્ગં. અજપથન્તિ અજેહિ ગન્તબ્બમગ્ગં. મેણ્ડપથેપિ એસેવ નયો.

સઙ્કુપથન્તિ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા તેહિ ઉગ્ગમિતબ્બં ખાણુમગ્ગં, તં ગચ્છન્તો પબ્બતપાદે ઠત્વા અયસિઙ્ઘાટકં યોત્તેન બન્ધિત્વા ઉદ્ધં ખિપિત્વા પબ્બતે લગ્ગાપેત્વા યોત્તેનારુય્હ વજિરગ્ગેન લોહદણ્ડેન પબ્બતં વિજ્ઝિત્વા ખાણુકં કોટ્ટેત્વા તત્થ ઠત્વા સિઙ્ઘાટકં આકડ્ઢિત્વા પુન ઉપરિ લગ્ગાપેત્વા તત્થ ઠિતો ચમ્મયોત્તં ઓલમ્બેત્વા તં આદાય ઓતરિત્વા હેટ્ઠિમખાણુકે બન્ધિત્વા વામહત્થેન યોત્તં ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન મુગ્ગરં આદાય યોત્તં પહરિત્વા ખાણુકં નીહરિત્વા પુન અભિરુહતિ. એતેનુપાયેન પબ્બતમત્થકં અભિરુય્હ પરતો ઓતરન્તો પુરિમનયેનેવ પઠમં પબ્બતમત્થકે ખાણુકં કોટ્ટેત્વા ચમ્મપસિબ્બકે યોત્તં બન્ધિત્વા ખાણુકે વેઠેત્વા સયં અન્તોપસિબ્બકે નિસીદિત્વા મક્કટકાનં સુત્તવિસ્સજ્જનાકારેન યોત્તં વિનિવેઠેત્વા ઓતરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ખાણુકે કોટ્ટેત્વા તેહિ ઉગ્ગમિતબ્બં ખાણુમગ્ગ’’ન્તિ. છત્તપથન્તિ ચમ્મછત્તેન વાતં ગાહાપેત્વા સકુણેહિ વિય ઓતરિતબ્બં મગ્ગં. વંસપથન્તિ વેણુગુમ્બછેદનસત્થેન છિન્દિત્વા રુક્ખં ફરસુના કોટ્ટેત્વા મગ્ગં કરોન્તો વેળુવને નિસ્સેણિં કત્વા વેળુગુમ્બે આરુય્હ વેળું છિન્દિત્વા અપરસ્સ વેળુગુમ્બસ્સ ઉપરિ પાતેત્વા વેળુગુમ્બમત્થકેનેવ ગન્તબ્બં મગ્ગં સન્ધાય ‘‘વંસપથં ગચ્છતી’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ગવેસન્તો ન વિન્દતિ, અલાભમૂલકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતીતિ અવિન્દનમૂલકમ્પિ કાયિકચેતસિકં દુક્ખં પટિલભતિ.

લદ્ધાતિ લભિત્વા. આરક્ખમૂલકન્તિ રક્ખણમૂલકમ્પિ. કિન્તિ મે ભોગેતિ કેન ઉપાયેન મમ ભોગે. નેવ રાજાનો હરેય્યું…પે… ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુન્તિ. ગોપયતોતિ મઞ્જૂસાદીહિ ગોપયન્તસ્સ. વિપ્પલુજ્જન્તીતિ વિનસ્સન્તિ.

૫૬. એતમાદીનવં ઞત્વા, મુનિ પુબ્બાપરે ઇધાતિ એતં ‘‘યસો કિત્તિ ચ યા પુબ્બે, હાયતે વાપિ તસ્સ સા’’તિ ઇતો પભુતિ વુત્તે પુબ્બાપરે ઇધ ઇમસ્મિં સાસને પુબ્બતો અપરે સમણભાવતો વિબ્ભન્તકભાવે આદીનવં મુનિ ઞત્વા.

દળ્હં કરેય્યાતિ નિદ્દેસપદસ્સ ઉદ્દેસપદં. થિરં કરેય્યાતિ અસિથિલં કરેય્ય. દળ્હં સમાદાનો અસ્સાતિ થિરપટિઞ્ઞો ભવેય્ય. અવટ્ઠિતસમાદાનોતિ સન્નિટ્ઠાનપટિઞ્ઞો.

૫૭. એતં અરિયાનમુત્તમન્તિ યદિદં વિવેકચરિયા, એતં બુદ્ધાદીનં અરિયાનં ઉત્તમં. તસ્મા વિવેકંયેવ સિક્ખેથાતિ અધિપ્પાયો. ન તેન સેટ્ઠો મઞ્ઞેથાતિ તેન ચ વિવેકેન અત્તાનં ‘‘સેટ્ઠો અહ’’ન્તિ ન મઞ્ઞેય્ય, તેન માનથદ્ધો ન ભવેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

ઉન્નતિન્તિ ઉસ્સાપનં. ઉન્નમન્તિ ઉગ્ગન્ત્વા પટ્ઠપનં. માનન્તિ અહંકારં. થામન્તિ બલક્કારં. થમ્ભન્તિ થદ્ધકરણં. થદ્ધોતિ અમદ્દવો. પત્થદ્ધોતિ વિસેસેન અમદ્દવો. પગ્ગહિતસિરોતિ ઉટ્ઠિતસીસો. સામન્તાતિ ન આરકા. આસન્નેતિ ન દૂરે. અવિદૂરેતિ સમીપે. ઉપકટ્ઠેતિ સન્તિકે.

૫૮. રિત્તસ્સાતિ વિવિત્તસ્સ, કાયદુચ્ચરિતાદીહિ વિરહિતસ્સ. ઓઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ, કામેસુ ગધિતા પજાતિ વત્થુકામેસુ લગ્ગા સત્તા તસ્સ ચતુરોઘતિણ્ણસ્સ પિહયન્તિ ઇણાયિકા વિય આણણ્યસ્સાતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

રિત્તસ્સાતિ સબ્બકિલેસેહિ તુચ્છસ્સ. વિવિત્તસ્સાતિ સુઞ્ઞસ્સ. પવિવિત્તસ્સાતિ એકકસ્સ. ઇદાનિ યેહિ રિત્તો હોતિ, તે દસ્સેન્તો ‘‘કાયદુચ્ચરિતેન રિત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કિલેસપટિપાટિયા મગ્ગપટિપાટિયાતિ દ્વિધા રિત્તતા વેદિતબ્બા. કિલેસપટિપાટિયા તાવ રાગો મોહો થમ્ભો સારમ્ભો માનો મદોતિ, ઇમેહિ છહિ કિલેસેહિ અરહત્તમગ્ગેન રિત્તો હોતિ; દોસો કોધો ઉપનાહો પમાદોતિ, ઇમેહિ ચતૂહિ કિલેસેહિ અનાગામિમગ્ગેન રિત્તો હોતિ; અતિમાનો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યન્તિ, ઇમેહિ સત્તહિ સોતાપત્તિમગ્ગેન રિત્તો હોતિ.

મગ્ગપટિપાટિયા પન સોતાપત્તિમગ્ગેન અતિમાનો મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યન્તિ; ઇમેહિ સત્તહિ રિત્તો હોતિ, અનાગામિમગ્ગેન દોસો કોધો ઉપનાહો પમાદોતિ, ઇમેહિ ચતૂહિ રિત્તો હોતિ; અરહત્તમગ્ગેન રાગો મોહો થમ્ભો સારમ્ભો માનો મદોતિ, ઇમેહિ છહિ રિત્તો હોતિ. તીણિ દુચ્ચરિતાનિ સબ્બકિલેસેહીતિઆદિના નયેન અવસેસાપિ યથાયોગં યોજેતબ્બા.

વત્થુકામે પરિજાનિત્વાતિ તેભૂમકે વત્થુકામે ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાહિ સમાપનવસેન જાનિત્વા. કિલેસકામે પહાયાતિ છન્દાદયો કિલેસકામે પહાનપરિઞ્ઞાય જહિત્વા. બ્યન્તિં કરિત્વાતિ વિગતન્તં વિગતકોટિં કરિત્વા.

કામોઘં તિણ્ણસ્સાતિ અનાગામિમગ્ગેન અવસાનસઙ્ખાતં કામોઘં તરિત્વા ઠિતસ્સ. ભવોઘન્તિ અરહત્તમગ્ગેન. દિટ્ઠોઘન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગેન. અવિજ્જોઘન્તિ અરહત્તમગ્ગેન. સબ્બં સંસારપથન્તિ સબ્બખન્ધધાતુઆયતનપટિપાટિસઙ્ખાતં પથં અરહત્તમગ્ગેનેવ તરિત્વા ઠિતસ્સ. સોતાપત્તિમગ્ગેન ઉત્તિણ્ણસ્સ. સકદાગામિમગ્ગેન નિત્તિણ્ણસ્સ. અનાગામિમગ્ગેન કામધાતું અતિક્કન્તસ્સ. અરહત્તમગ્ગેન સબ્બભવં સમતિક્કન્તસ્સ. ફલસમાપત્તિવસેન વીતિવત્તસ્સ. પારંગતસ્સાતિઆદીનિ નિબ્બાનવસેન વુત્તાનિ. યથા ઇણાયિકા આણણ્યન્તિ પવડ્ઢકઇણં આદાય વિચરન્તા આણણ્યં. પત્થેન્તીતિ પત્થનં ઉપ્પાદેન્તિ. આબાધિકા આરોગ્યન્તિ પિત્તાદિરોગાતુરો ભેસજ્જકિરિયાય તંરોગવૂપસમનત્થં આરોગ્યં. યથા બન્ધનબદ્ધાતિ નક્ખત્તદિવસે બન્ધનાગારે બદ્ધપુરિસા. યથા દાસા ભુજિસ્સન્તિ યસ્મા ભુજિસ્સા પુરિસા યં ઇચ્છન્તિ, તં કરોન્તિ, ન નં કોચિ બલક્કારેન તતો નિવત્તેતિ, તસ્મા દાસા ભુજિસ્સભાવં પત્થેન્તિ. યથા કન્તારદ્ધાનપક્ખન્દાતિ યસ્મા બલવન્તો પુરિસા હત્થભારં ગહેત્વા સજ્જાવુધા સપરિવારા કન્તારં પટિપજ્જન્તિ, તે ચોરા દૂરતોવ દિસ્વા પલાયન્તિ. તે સોત્થિના કન્તારં નિત્થરિત્વા ખેમન્તં પત્વા હટ્ઠતુટ્ઠા હોન્તિ. તસ્મા કન્તારપક્ખન્દા ખેમન્તભૂમિં પત્થેન્તિ. દેસનાપરિયોસાને તિસ્સો સોતાપત્તિફલં પત્વા પચ્છા પબ્બજિત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ.

સદ્ધમ્મપજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

તિસ્સમેત્તેય્યસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.