નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

મહાનિદ્દેસ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

અવિજ્જાલઙ્ગિં ઘાતેન્તો, નન્દિરાગઞ્ચ મૂલતો;

ભાવેન્તટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, ફુસિ યો અમતં પદં.

પાપુણિત્વા જિનો બોધિં, મિગદાયં વિગાહિય;

ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા, થેરં કોણ્ડઞ્ઞમાદિતો.

અટ્ઠારસન્નં કોટીનં, બોધેસિ તાપસો તહિં;

વન્દેહં સિરસા તઞ્ચ, સબ્બસત્તાનમુત્તમં.

તથા ધમ્મુત્તમઞ્ચેવ, સઙ્ઘઞ્ચાપિ અનુત્તરં;

સંખિત્તેન હિ યો વુત્તં, ધમ્મચક્કં વિભાગસો.

સારિપુત્તો મહાપઞ્ઞો, સત્થુકપ્પો જિનત્રજો;

ધમ્મચક્કં વિભાજેત્વા, મહાનિદ્દેસમબ્રવિ;

પાઠો વિસિટ્ઠો નિદ્દેસો, તંનામવિસેસિતો ચ.

તં સારિપુત્તં જિનરાજપુત્તં, થેરં થિરાનેકગુણાધિવાસં;

પઞ્ઞાપભાવુગ્ગતચારુકિત્તિં, સુનીચવુત્તિઞ્ચ અથો નમિત્વા.

ખમાદયાદિયુત્તેન, યુત્તમુત્તાદિવાદિના;

બહુસ્સુતેન થેરેન, દેવેન અભિયાચિતો.

મહાવિહારવાસીનં, સજ્ઝાયમ્હિ પતિટ્ઠિતો;

ગહેતબ્બં ગહેત્વાન, પોરાણેસુ વિનિચ્છયં.

અવોક્કમેન્તો સમયં સકઞ્ચ, અનામસન્તો સમયં પરઞ્ચ;

પુબ્બોપદેસટ્ઠકથાનયઞ્ચ, યથાનુરૂપં ઉપસંહરન્તો.

ઞાણપ્પભેદાવહનસ્સ તસ્સ, યોગીહિ નેકેહિ નિસેવિતસ્સ;

અત્થં અપુબ્બં અનુવણ્ણયન્તો, સુત્તઞ્ચ યુત્તિઞ્ચ અનુક્કમેન્તો.

આરભિસ્સં સમાસેન, મહાનિદ્દેસવણ્ણનં;

સદ્ધમ્મબહુમાનેન, નાત્તુક્કંસનકમ્યતા.

વક્ખામહં અટ્ઠકથં જનસ્સ, હિતાય સદ્ધમ્મચિરટ્ઠિતત્થં;

સક્કચ્ચ સદ્ધમ્મપજોતિકં તં, સુણાથ ધારેથ ચ સાધુ સન્તોતિ.

તત્થ ‘‘પાઠો વિસિટ્ઠો નિદ્દેસો, તંનામવિસેસિતો ચા’’તિ વુત્તત્તા દુવિધો પાઠો – બ્યઞ્જનપાઠો, અત્થપાઠો ચ. તેસુ બ્યઞ્જનપાઠો અક્ખરપદબ્યઞ્જનઆકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છબ્બિધો. અત્થપાઠો સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છબ્બિધો. તત્થ તીસુ દ્વારેસુ પરિસુદ્ધપયોગભાવેન વિસુદ્ધકરુણાનં ચિત્તેન પવત્તિતદેસના વાચાહિ અકથિતત્તા અદેસિતત્તા અક્ખરમિતિ સઞ્ઞિતા, તં પારાયનિકબ્રાહ્મણાનં મનસા પુચ્છિતપઞ્હાનં વસેન ભગવતા રતનઘરે નિસીદિત્વા સમ્મસિતપટ્ઠાનમહાપકરણવસેન ચ અક્ખરં નામાતિ ગહેતબ્બં.

અથ વા અપરિપુણ્ણં પદં અક્ખરમિતિ ગહેતબ્બં ‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાની’’તિ એવમાદીસુ (પે. વ. ૮૦૨; જા. ૧.૪.૫૪; નેત્તિ. ૧૨૦) વિય. એત્થ હિ સકાર નકાર સોકારાદીનિ અક્ખરમિતિ, એકક્ખરં વા પદં અક્ખરમિતિ એકે. ‘‘યાયં તણ્હા પોનોભવિકા’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૧૪; વિભ. ૨૦૩; મ. નિ. ૩.૩૭૪; પટિ. મ. ૨.૩૦) વિભત્યન્તં અત્થજોતકં અક્ખરપિણ્ડં પદં. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ એવમાદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૯; સુ. નિ. ૮૭૮; મહાનિ. ૧૦૭; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૬; નેત્તિ. ૪૫) બહુઅક્ખરેહિ યુત્તં પદં નામ. સંખિત્તેન વુત્તં પદં વિભાવેતિ. પદેન અભિહિતં બ્યઞ્જયતિ બ્યત્તં પાકટં કરોતીતિ બ્યઞ્જનં, વાક્યમેવ. ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ સઙ્ખેપેન કથિતમત્થં. ‘‘કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતિ. વીરિયચિત્તવીમંસસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતી’’તિઆદીસુ (વિભ. ૪૩૧; સં. નિ. ૫.૮૧૩; દી. નિ. ૩.૩૦૬; અ. નિ. ૪.૨૭૬) પાકટકરણભાવેન બ્યઞ્જનં નામ. બ્યઞ્જનવિભાગપકાસો આકારો. ‘‘તત્થ કતમો છન્દો? યો છન્દો છન્દિકતા કત્તુકમ્યતા’’તિ એવમાદીસુ (વિભ. ૪૩૩) કથિતબ્યઞ્જનં અનેકવિધેન વિભાગકરણં આકારો નામ. આકારાભિહિતસ્સ નિબ્બચનં નિરુત્તિ. ‘‘ફસ્સો, વેદના’’તિ એવમાદીસુ (ધ. સ. ૧) આકારેન કથિતં ‘‘ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદિયતીતિ વેદના’’તિ નીહરિત્વા વચનં નિરુત્તિ નામ. નિબ્બચનવિત્થારો નિસ્સેસતો દેસોતિ નિદ્દેસો, વેદિયતીતિ વેદનાતિ નિબ્બચનલદ્ધપદં ‘‘સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખા, સુખયતીતિ સુખા, દુક્ખયતીતિ દુક્ખા, નેવ દુક્ખયતિ ન સુખયતીતિ અદુક્ખમસુખા’’તિ અત્થવિત્થારો નિરવસેસેન કથિતત્તા નિદ્દેસો નામ.

એવં છબ્બિધાનિ બ્યઞ્જનપદાનિ જાનિત્વા ચ છસુ અત્થપદેસુ સઙ્ખેપતો કાસના દીપના સઙ્કાસના, ‘‘મઞ્ઞમાનો ખો, ભિક્ખુ, બન્ધો મારસ્સ અમઞ્ઞમાનો મુત્તો પાપિમતો’’તિ એવમાદીસુ સઙ્ખેપેન અત્થદીપના સઙ્કાસના નામ. એસો પન થેરો ‘‘બુદ્ધેન ભગવતા એવં સઙ્ખેપં કત્વા વુત્તમત્થં ‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’’તિ કથેતું સમત્થો પટિવિજ્ઝિ.

ઉપરિ વત્તબ્બમત્થં આદિતો કાસના દીપના પકાસના, ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્ત’’ન્તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮) પચ્છા કથિતબ્બમત્થં પઠમવચનેન દીપના પકાસના નામ. એવં પઠમં દીપિતં અત્થં પુન પાકટં કત્વા દીપનેન ‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં આદિત્તં? ચક્ખું, ભિક્ખવે, આદિત્તં, રૂપા આદિત્તા’’તિ એવમાદીસુ (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮) કથિતેસુ ‘‘તિક્ખિન્દ્રિયો સઙ્ખેપેન વુત્તં પટિવિજ્ઝતી’’તિ કથિતત્તા દ્વે અત્થપદાનિ તિક્ખિન્દ્રિયસ્સ ઉપકારવસેન વુત્તાનિ.

સંખિત્તસ્સ વિત્થારાભિધાનં સકિં વુત્તસ્સ ચ પુનપિ અભિધાનં વિવરણં, ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧) સઙ્ખેપેન નિક્ખિત્તસ્સ. ‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) નિદ્દેસવસેન વિત્થારણં વિત્થારવસેન પુન કથનં વિવરણં નામ.

તં વિભાગકરણં વિભજનં, ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ (ધ. સ. ૧) વિવરિતે કુસલે ધમ્મે ‘‘તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતી’’તિ (ધ. સ. ૧) વિભાગકરણં વિભજનં નામ. વિવરસ્સ વિત્થારાભિધાનેન વિભત્તસ્સ ચ ઉપમાભિધાનેન પટિપાદનં ઉત્તાનીકરણં, વિવરણેન વિવરિતત્થસ્સ ‘‘કતમો તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ? યો તસ્મિં સમયે ફસ્સો ફુસના સમ્ફુસના’’તિ (ધ. સ. ૨) અતિવિવરિત્વા કથનઞ્ચ વિભજનેન વિભત્તસ્સ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગાવી નિચ્ચમ્મા, એવમેવ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, ફસ્સાહારો દટ્ઠબ્બોતિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૩) એવમાદિઉપમાકથનઞ્ચ ઉત્તાનીકરણં નામ. ધમ્મં સુણન્તાનં ધમ્મદેસનેન ચિત્તસ્સ અનેકવિધેન સોમનસ્સઉપ્પાદનઞ્ચ અતિખિણબુદ્ધીનં અનેકવિધેન ઞાણસ્સ તિખિણભાવકરણઞ્ચ પઞ્ઞત્તિ નામ, તેસં સુણન્તાનં તંચિત્તતોસનેન તંચિત્તનિસામનેન ચ પઞ્ઞાયતીતિ પઞ્ઞત્તિ. તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસયતિ, પદેહિ પકાસયતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરતિ, આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકરોતિ, નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞાપયતીતિ. કિં વુત્તં હોતિ? બુદ્ધા ભગવન્તો એકચ્ચે વેનેય્યે એકસ્મિં દેસને અક્ખરેહિ અત્થસઙ્કાસનં કરોન્તિ…પે… નિદ્દેસેહિ અત્થપઞ્ઞાપનં કરોન્તીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

અથ વા અક્ખરેહિ સઙ્કાસયિત્વા પદેહિ પકાસયતિ, બ્યઞ્જનેહિ વિવરિત્વા આકારેહિ વિભજતિ, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકત્વા નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞાપયતિ. કિં વુત્તં હોતિ? એવરૂપેન ધમ્મદેસનેન એકચ્ચેસુ ઠાનેસુ એકચ્ચાનં વેનેય્યાનં વિનયતીતિ.

અથ વા અક્ખરેહિ ઉગ્ઘાટયિત્વા પદેહિ પકાસેન્તો વિનયતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું, બ્યઞ્જનેહિ વિવરિત્વા આકારેહિ વિભજન્તો વિનયતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકત્વા નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞાપેન્તો વિનયતિ નેય્યં. ઇતિ વેનેય્યવસેનપિ યોજેતબ્બમેવ.

અત્થતો પનેત્થ કતમો બ્યઞ્જનપાઠો, કતમો અત્થપાઠોતિ? બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ધમ્મં દેસેન્તાનં યો અત્થાવગમકો સવિઞ્ઞત્તિકસદ્દો, સો બ્યઞ્જનપાઠો. યો તેન અભિસમેતબ્બો લક્ખણરસાદિસહિતો ધમ્મો, સો અત્થપાઠોતિ વેદિતબ્બો. પુનપિ સન્ધાયભાસિતો બ્યઞ્જનભાસિતો સાવસેસપાઠો અનવસેસપાઠો નીતો નેય્યોતિ છબ્બિધો પાઠો. તત્થ અનેકત્થવત્તા સન્ધાયભાસિતો ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા, રાજાનો દ્વે ચ ખત્તિયે’’તિ એવમાદિ (ધ. પ. ૨૯૪). એકત્થવત્તા બ્યઞ્જનભાસિતો ‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ એવમાદિ (ધ. પ. ૧.૨; નેત્તિ. ૮૯, ૯૨; પેટકો. ૧૪). સાવસેસો ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, આદિત્ત’’ન્તિ એવમાદિ (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮). વિપરીતો અનવસેસો ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિ એવમાદિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫). યથા વચનં, તથા અવગન્તબ્બો નીતો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ એવમાદિ. યુત્તિયા અનુસ્સરિતબ્બો નેય્યો ‘‘એકપુગ્ગલો ભિક્ખવે’’તિ એવમાદિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦).

અત્થો પન અનેકપ્પકારો પાઠત્થો સભાવત્થો ઞાયત્થો પાઠાનુરૂપો નપાઠાનુરૂપો સાવસેસત્થો નિરવસેસત્થો નીતત્થો નેય્યત્થો ઇચ્ચાદિ. તત્થ યો અપ્પસ્સત્થસ્સ ઞાપનત્થમુચ્ચારિયતે, સો પાઠત્થો ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૧; દી. નિ. ૧.૧૯૦) વિય. રૂપારૂપધમ્માનં લક્ખણરસાદિસભાવત્થો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતી’’તિઆદીસુ (વિભ. ૪૮૫; સં. નિ. ૫.૩) વિય. યો ઞાયમાનો હિતાય સંવત્તતિ, સો ઞાતું અરહતીતિ ઞાયત્થો – ‘‘અત્થવાદી ધમ્મવાદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૯, ૧૯૪; ૩.૨૩૮; મ. નિ. ૧.૪૧૧) વિય. યથાપાઠં ભાસિતો પાઠાનુરૂપો ‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, પુરાણકમ્મ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૪૬) ભગવતા વુત્તં. તસ્મા ચક્ખુમપિ કમ્મન્તિ. બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહયમાનેન વુત્તો અત્થો નપાઠાનુરૂપો, સો પાઠતો અનનુઞ્ઞાતો અકતપટિક્ખેપો વિયુત્તો. સો ચ સઙ્ગહેતબ્બમ્પિ અસઙ્ગહેત્વા, પરિવજ્જેતબ્બમ્પિ વા કિઞ્ચિ અપરિવજ્જેત્વા પરિસેસં કત્વા વુત્તો સાવસેસત્થો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં (સં. નિ. ૪.૬૦; મહાનિ. ૧૦૭). સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૨૯) વિય. વિપરીતો નિરવસેસત્થો ‘‘સન્ધાવિતં સંસરિતં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ (દી. નિ. ૨.૧૫૫; મહાવ. ૨૮૭; નેત્તિ. ૧૧૪). તત્ર, ભિક્ખવે, કો મન્તા કો સદ્ધાતા…પે… અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપદેહી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૬૬) વિય. સદ્દવસેનેવ વેદિતબ્બો નીતત્થો ‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૫૧, ૧૬૫; મહાવ. ૩૩) વિય. સમ્મુતિવસેન વેદિતબ્બો નેય્યત્થો ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, વલાહકૂપમા પુગ્ગલા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૦૧-૧૦૨) વિય. એવમિધ પાઠઞ્ચ અત્થઞ્ચ વિવરિત્વા ઠિતો અસંહીરો ભવતિ પરવાદીહિ દીઘરત્તં તિત્થવાસેન.

ઇતિ અસંહીરભાવેન યાવ આગમાધિગમસમ્પદં, તાવ વત્તું સક્કોતિ. સઙ્ખેપવિત્થારનયેન હેતુદાહરણાદીહિ અવબોધયિતું સમત્થો. એવંવિધો અત્તાનઞ્ચ પરઞ્ચ સોધેતું સમત્થભાવેન દુસ્સીલ્યદિટ્ઠિમલવિરહિતત્તા સુચિ. દુસ્સીલો હિ અત્તાનં ઉપહનતિ, તેન નાદેય્યવાચો ચ ભવતિ સબ્યોહારમાનો ઇધ નિચ્ચાતુરો વેજ્જોવ. દુદ્દિટ્ઠિ પરં ઉપહનતિ, નાવસ્સયો ચ ભવતિ વાળગહાકુલો ઇવ કમલસણ્ડો. ઉભયવિપન્નો પન સબ્બથાપિ અનુપાસનીયો ભવતિ ગૂથગતમિવ છવાલાતં ગૂથગતો વિય ચ કણ્હસપ્પો. ઉભયસમ્પન્નો પન સબ્બથાપિ ઉપાસનીયો સેવિતબ્બો ચ વિઞ્ઞૂહિ, નિરુપદ્દવો ઇવ રતનાકરો, એવં ભૂતો એવં અમચ્છરો અહીનાચરિયમુટ્ઠિ. સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતિસઙ્ખાતાનઞ્ચ ચતુન્નં અપરિચ્ચાગી, તેસં વસેન બ્યાખ્યાતો.

‘‘એકંસવચનં એકં, વિભજ્જવચનં પદં;

તતિયં પટિપુચ્છેય્ય, ચતુત્થં પન ઠાપયે’’તિ.

એતેસં વા અપરિચ્ચાગી. તતો એવ સોતૂનં હિતે નિયુત્તત્તા નેસં અવબોધનં પતિ અકિલાસુ ભવતીતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘પાઠત્થવિદસંહીરો, વત્તા સુચિ અમચ્છરો;

ચતુન્નં અપરિચ્ચાગી, દેસકસ્સ હિતાન્વિતો’’તિ.

એત્થ દેસકસ્સાતિ દેસકો અસ્સ, ભવેય્યાતિ અત્થો. હિતાન્વિતોતિ હિતે અનુગતો હિતચિત્તો. સો એસો સુચિત્તા પિયો, ચતુન્નં અપરિચ્ચાગિત્તા ગરુ, અસંહીરત્તા ભાવનીયો, દેસકત્તા વત્તા, હિતાન્વિતત્તા વચનક્ખમો, પાઠત્થવિદત્તા ગમ્ભીરકથં કત્તા, અમચ્છરત્તા ન ચાટ્ઠાને નિયોજકો ઇતિ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચાટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩);

‘‘અભિહિતો દેસકો સો, તાવ દાનિ અભિધીયતે’’.

તત્થ ધમ્મગરુત્તા કથં ન પરિભવતિ, આચરિયગરુત્તા કથિકં ન પરિભવતિ, સદ્ધાપઞ્ઞાદિગુણપટિમણ્ડિતત્તા અત્તાનં ન પરિભવતિ, અસઠામાયાવિત્તા અમતાભિમુખત્તા ચ અવિક્ખિત્તચિત્તો ભવતિ, સુમેધત્તા યોનિસો મનસિ કરોતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧).

તંલક્ખણપ્પત્તત્તા ભાવનં ભજતીતિ. આહ ચેત્થ –

‘‘ધમ્માચરિયગરુ સદ્ધાપઞ્ઞાદિગુણમણ્ડિતો;

અસઠામાયાવિકસ્સ, સુમેધો અમતાભિમુખો’’. –

ઇતિ વત્તા ચ સોતા ચ.

એવં વુત્તપ્પકારં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યો અતિઅગ્ગં કત્વા કથિતત્તા મહાસમુદ્દમહાપથવી વિય મહા ચ સો નિદ્દેસો ચાતિ મહાનિદ્દેસો, તં મહાનિદ્દેસં વણ્ણયિસ્સામિ.

તદેતં મહાનિદ્દેસં અત્થસમ્પન્નં બ્યઞ્જનસમ્પન્નં ગમ્ભીરં ગમ્ભીરત્થં લોકુત્તરપ્પકાસકં સુઞ્ઞતપ્પટિસંયુત્તં પટિપત્તિમગ્ગફલવિસેસસાધનં પટિપત્તિપટિપક્ખપટિસેધનં યોગાવચરાનં ઞાણવરરતનાકરભૂતં ધમ્મકથિકાનં ધમ્મકથાવિલાસવિસેસહેતુભૂતં સંસારભીરુકાનં દુક્ખનિસ્સરણતદુપાયદસ્સનેન અસ્સાસજનનત્થં તપ્પટિપક્ખનાસનત્થઞ્ચ ગમ્ભીરત્થાનઞ્ચ અનેકેસં સુત્તન્તપદાનં અત્થવિવરણેન સુજનહદયપરિતોસજનનત્થં, તથાગતેન અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સબ્બત્થ અપ્પટિહતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમહાદીપોભાસેન સકલજનવિત્થતમહાકરુણાસિનેહેન વેનેય્યજનહદયગતકિલેસન્ધકારવિધમનત્થં સમુજ્જલિતસ્સ સદ્ધમ્મમહાપદીપસ્સ તદધિપ્પાયવિકાસનસિનેહપરિસેકેન પઞ્ચવસ્સસહસ્સમતિચિરસમુજ્જલનમિચ્છતા લોકાનુકમ્પકેન સત્થુકપ્પેન ધમ્મરાજસ્સ ધમ્મસેનાપતિના આયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેન ભાસિતં સુત્વા આયસ્મા આનન્દો પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે યથાસુતમેવ સઙ્ગહં આરોપેસિ.

સો પનેસ વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નો, દીઘનિકાયો મજ્ઝિમનિકાયો સંયુત્તનિકાયો અઙ્ગુત્તરનિકાયો ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ મહાનિકાયેસુ ખુદ્દકમહાનિકાયપરિયાપન્નો, સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લન્તિ નવસુ સત્થુસાસનઙ્ગેસુ યથાસમ્ભવં ગાથઙ્ગવેય્યાકરણઙ્ગદ્વયસઙ્ગહિતો.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વેસહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

ધમ્મભણ્ડાગારિકત્થેરેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગં આરોપિતેન પટિઞ્ઞાતાનં ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનં ભિક્ખુતો ગહિતેસુ દ્વીસુ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ અનેકસતધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહિતો. તસ્સ દ્વે વગ્ગા અટ્ઠકવગ્ગો પારાયનવગ્ગો ખગ્ગવિસાણસુત્તઞ્ચ, એકેકસ્મિં વગ્ગે સોળસ સોળસ કત્વા ખગ્ગવિસાણસુત્તઞ્ચાતિ તેત્તિંસ સુત્તાનિ કામસુત્તાદિખગ્ગવિસાણસુત્તપરિયોસાનાનિ. એવં અનેકધા વવત્થાપિતસ્સ ઇમસ્સ મહાનિદ્દેસસ્સ અનુપુબ્બપદત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. અયઞ્હિ મહાનિદ્દેસો પાઠતો અત્થતો ચ ઉદ્દિસન્તેન નિદ્દિસન્તેન ચ સક્કચ્ચં ઉદ્દિસિતબ્બો નિદ્દિસિતબ્બો ચ, ઉગ્ગણ્હન્તેનાપિ સક્કચ્ચં ઉગ્ગણ્હિતબ્બો ધારેતબ્બો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ગમ્ભીરત્તા ઇમસ્સ મહાનિદ્દેસસ્સ લોકહિતાય લોકે ચિરટ્ઠિતત્થન્તિ.

૧. અટ્ઠકવગ્ગો

૧. કામસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

તત્થ કામસુત્તં આદિ. તસ્મિમ્પિ ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિ ગાથા આદિ. સા ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસવસેન તિધા ઠિતા. ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિ એવમાદિ ઉદ્દેસો. ‘‘કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચા’’તિ નિદ્દેસો. ‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા’’તિ એવમાદિ પટિનિદ્દેસો.

૧. તત્થ કામન્તિ મનાપિયરૂપાદિતેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતં વત્થુકામં. કામયમાનસ્સાતિ ઇચ્છમાનસ્સ. તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ કામયમાનસ્સ સત્તસ્સ તં કામસઙ્ખાતં વત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, સચે સો તં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ એકંસં તુટ્ઠચિત્તો હોતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ. ઇદં પન સઙ્ખેપતો પદત્થસમ્બન્ધમત્તમેવ, વિત્થારો પન ઉપરિ પાળિયં આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ ઇમસ્મિં, એવં ઇતો પરં સબ્બેસુપીતિ.

કામાતિ ઉદ્દિસિતબ્બપદં. ઉદ્દાનતોતિ નિદ્દિસિતબ્બપદં. ઉદ્દાનતોતિ વગ્ગવસેન ‘‘મચ્છુદ્દાનં કિનેય્યા’’તિ આદીસુ વિય. અથ વા ઉપરૂપરિ દાનતો ઉદ્દાનં, ઉદ્ધં ઉદ્ધં સોધનતો બ્યવદાનટ્ઠેન વોદાનં વિય. વિત્થારકરણભાવેન વા. કામા ઇતિ પાઠસેસં કત્વા વત્તબ્બં. દ્વેતિ ગણનપરિચ્છેદો, ન એકં, ન તયો. વત્થુકામા ચાતિ મનાપિયરૂપાદિવત્થુકામા ચ. ઉપતાપનટ્ઠેન વિબાધનટ્ઠેન ચ કિલેસકામા ચ. તેસુ વત્થુકામો પરિઞ્ઞેય્યો, કિલેસકામો પહાતબ્બો. તત્થ વત્થુકામો કિલેસકામેન પત્થયિતબ્બોતિ કામીયતીતિ કામો. કિલેસકામો વત્થુકામાનં પચ્ચાસીસનસ્સ કારણભાવેન કામીયતે અનેનાતિ કામો. તત્થ રૂપાદિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતો વત્થુકામો, સઙ્ખારક્ખન્ધે સઙ્ગહિતો કિલેસકામો. છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિજાનિતબ્બો વત્થુકામો, મનોવિઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બો કિલેસકામો. કિલેસાનં પતિટ્ઠટ્ઠેન કારણટ્ઠેન આરમ્મણટ્ઠેન ચ વત્થુકામો.

‘‘નેતે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે, સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો;

તિટ્ઠન્તિ ચિત્રાનિ તથેવ લોકે, અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દ’’ન્તિ. (અ. નિ. ૬.૬૩);

નન્દમાણવક- (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૬૮ ઉપ્પલવણ્ણત્થેરીવત્થુ) સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તાદીનં (ધ. પ. ૪૩) વત્થૂનિ ચેત્થ નિદસ્સનં. કિલેસકામો તાપનટ્ઠેન બાધનટ્ઠેન ચ સયં કામેતીતિ કામો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતી’’તિ ચ ‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૪) ચ એવમાદિ નિદસ્સનં.

તમેવ પટિનિદ્દેસવસેન વિત્થારેત્વા વત્તુકામો – ‘‘કતમે વત્થુકામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કતમેતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા, તાસં વિભાગો ઉપરિ પાળિયંયેવ આવિ ભવિસ્સતિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. તત્થ મનાપિકાતિ મનં અપ્પાયન્તિ વદ્ધેન્તીતિ મનાપા, મનાપા એવ મનાપિકા. રૂપાતિ કમ્મચિત્તઉતુઆહારસમુટ્ઠાનવસેન ચતુસમુટ્ઠાનિકા રૂપારમ્મણા. રૂપયન્તીતિ રૂપા, વણ્ણવિકારં આપજ્જમાના હદયઙ્ગતભાવં પકાસેન્તીતિ અત્થો.

તત્થ કેનટ્ઠેન રૂપન્તિ? રુપ્પનટ્ઠેન. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેનપિ રુપ્પતિ. રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯).

તત્થ રુપ્પતીતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, ભિજ્જતીતિ અત્થો. સીતેન તાવ રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. મહિંસકરટ્ઠાદીસુપિ હિમપાતસીતલેસુ પદેસેસુ એતં પાકટમેવ. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નછિન્નસરીરા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ.

ઉણ્હેન રુપ્પનં અવીચિમહાનિરયે પાકટં. તત્થ હિ તત્તાય લોહપથવિયા નિપજ્જાપેત્વા પઞ્ચવિધબન્ધનાદિકરણકાલે સત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ.

જિઘચ્છાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે ચેવ દુબ્ભિક્ખકાલે ચ પાકટં. પેત્તિવિસયસ્મિઞ્હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ કિઞ્ચિદેવ આમિસં હત્થેન ગહેત્વા મુખે પક્ખિપન્તા નામ ન હોન્તિ, અન્તોઉદરં આદિત્તસુસિરરુક્ખો વિય હોતિ. દુબ્ભિક્ખે કઞ્જિકમત્તમ્પિ અલભિત્વા મરણસત્તાનં પમાણં નત્થિ.

પિપાસાય રુપ્પનં કાલકઞ્જિકાદીસુ પાકટં. તત્થ હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ હદયતેમનમત્તં વા જિવ્હાતેમનમત્તં વા ઉદકબિન્દુમ્પિ લદ્ધું ન સક્કોન્તિ. ‘‘પાનીયં પિવિસ્સામા’’તિ નદિં ગતાનં જલં વાલુકાતલં સમ્પજ્જતિ. મહાસમુદ્દં પક્ખન્તાનમ્પિ સમુદ્દો પિટ્ઠિપાસાણોયેવ હોતિ. તે સુસ્સન્તા બલવદુક્ખપીળિતા વિરવન્તિ. ડંસાદીહિ રુપ્પનં ડંસમક્ખિકાદિબહુલેસુ પદેસેસુ પાકટં. તં પન – ‘‘કતમં તં રૂપં સનિદસ્સનં? સપ્પટિઘ’’ન્તિ આદિના નયેન અભિધમ્મે (ધ. સ. ૬૫૬, ૬૫૮) વિત્થારિતમેવ.

સપ્પન્તીતિ સદ્દા, ઉદાહરીયન્તીતિ અત્થો. ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનિકા સદ્દા. ગન્ધયન્તીતિ ગન્ધા, અત્તનો વત્થૂનિ સૂચયન્તીતિ અત્થો. રસન્તિ તે સત્તાતિ રસા, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો. ફુસીયન્તીતિ ફોટ્ઠબ્બા. એતે ગન્ધાદયો ચતુસમુટ્ઠાનિકાવ. તેસં વિભાગો અભિધમ્મે (ધ. સ. ૬૨૨-૬૨૪) વિત્થારિતોયેવ.

તમેવત્થં વિત્થારવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અત્થરણા પાવુરણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્થરિત્વા નિપજ્જિયન્તીતિ અત્થરણા. સરીરં વેઠેત્વા પારુપીયન્તીતિ પાવુરણા. અન્તોજાતાદયો ચત્તારો દાસી ચ દાસો ચ દાસિદાસા. ખેત્તં નામ યસ્મિં પુબ્બણ્ણં રુહતિ. વત્થુ નામ યસ્મિં અપરણ્ણં રુહતિ. યત્થ વા ઉભયમ્પિ રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થાય કતભૂમિભાગો વત્થુ. ખેત્તવત્થુસીસેન ચેત્થ વાપીતળાકાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનિ. હિરઞ્ઞન્તિ કહાપણો. સુવણ્ણન્તિ જાતરૂપં. તેસં ગહણેન લોહમાસકો જતુમાસકો દારુમાસકોતિ સબ્બેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ગામનિગમરાજધાનિયોતિ એકકુટિકાદિ ગામો. આપણયુત્તો નિગમો. એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં રાજધાની. રટ્ઠન્તિ જનપદેકદેસં. જનપદોતિ કાસિકોસલાદિજનપદો. કોસોતિ ચતુબ્બિધો કોસો – હત્થી અસ્સો રથો પત્તિ. કોટ્ઠાગારન્તિ તિવિધં કોટ્ઠાગારં – ધનકોટ્ઠાગારં ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારં વત્થકોટ્ઠાગારં. યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનવચનં. રજનીયન્તિ રઞ્જેતું યુત્તટ્ઠેન.

ઇતો પરં તિકવસેન દસ્સેતું અતીતત્તિકઅજ્ઝત્તત્તિકહીનત્તિકઓકાસત્તિકસંયોગત્તિકકામાવચરત્તિકવસેન છત્તિકે આહ. તત્થ અતીતત્તિકે તાવ અત્તનો સભાવં ઉપ્પાદાદિક્ખણં વા પત્વા અતિક્કન્તાતિ અતીતા. તદુભયમ્પિ ન આગતાતિ અનાગતા. તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાતિ પચ્ચુપ્પન્ના. ઇદં ભવેન પરિચ્છન્નં. પટિસન્ધિતો હિ પટ્ઠાય અતીતભવેસુ નિબ્બત્તા અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તા હોન્તુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બે અતીતાયેવ નામ. ચુતિતો પટ્ઠાય અનાગતભવેસુ નિબ્બત્તનકા કામા અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તન્તુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બે અનાગતાયેવ નામ. ચુતિપટિસન્ધિઅન્તરે પવત્તા કામા પચ્ચુપ્પન્ના નામ.

અજ્ઝત્તત્તિકે ‘‘એવં પવત્તમાના મયં અત્તાતિ ગહણં ગમિસ્સામા’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકારં કત્વા પવત્તા અત્તનો સન્તાને પવત્તા પાટિપુગ્ગલિકા કામા અજ્ઝત્તા કામા નામ. તતો બહિભૂતા પન ઇન્દ્રિયબદ્ધા વા અનિન્દ્રિયબદ્ધા વા બહિદ્ધા નામ. તતિયપદં તદુભયવસેન વુત્તં.

હીનત્તિકે હીનાતિ લામકા. મજ્ઝિમાતિ હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમા. અવસેસા ઉત્તમટ્ઠેન પણીતા. અપિ ચ ઉપાદાયુપાદાય હીનમજ્ઝિમપણીતતા વેદિતબ્બા. નેરયિકાનઞ્હિ કામા કોટિપ્પત્તા હીના નામ. તે ઉપાદાય તિરચ્છાનેસુ નાગસુપણ્ણાનં કામા પણીતા નામ. સેસતિરચ્છાનગતાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ કામા હીના. તે ઉપાદાય મહેસક્ખપેતાનં કામા પણીતા નામ. અવસેસાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય જાનપદાનં કામા પણીતા નામ. પચ્ચન્તવાસીનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ગામભોજકાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય જનપદસામિકાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય પદેસરાજૂનં કામા પણીતા નામ. તેસં અમચ્ચાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ચક્કવત્તિરઞ્ઞો કામા પણીતા નામ. તસ્સ અમચ્ચાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તસ્સપિ હીના. તે ઉપાદાય ભુમ્મદેવાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં દેવાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં કામા પણીતાતિઆદિના નયેન યાવ અકનિટ્ઠદેવાનં કામા મત્થકપ્પત્તા પણીતા નામ. એવં ઉપાદાયુપાદાય હીનમજ્ઝિમપણીતતા વેદિતબ્બા.

ઓકાસત્તિકે આપાયિકા કામાતિ અવડ્ઢિસઙ્ખાતેસુ અપગતઅયેસુ ચતૂસુ અપાયેસુ નિબ્બત્તકામા આપાયિકા. મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તકામા માનુસિકા. દેવેસુ નિબ્બત્તકામા દિબ્બા.

સંયોગત્તિકે પચ્ચુપટ્ઠિતાનં કામાનં પરિભુઞ્જનતો ઠપેત્વા નેરયિકે સેસઅપાયસત્તાનં મનુસ્સાનં ચાતુમહારાજિકે દેવે ઉપાદાય યાવ તુસિતકાયિકાનઞ્ચ દેવાનં કામા પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા નામ. પકતિપટિયત્તારમ્મણતો અતિરેકેન રમિતુકામતાકાલે યથારુચિતં આરમ્મણં નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તીતિ નિમ્માનરતીનં દેવાનં કામા નિમ્મિતા કામા નામ. અત્તનો અજ્ઝાસયં ઞત્વા પરેહિ નિમ્મિતે આરમ્મણે સેવન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં કામા પરનિમ્મિતા કામા નામ. પરિગ્ગહિતાતિ ‘‘મય્હં એત’’ન્તિ ગહિતા કામા. અપરિગ્ગહિતાતિ તથા અપરિગ્ગહિતા ઉત્તરકુરુકાનં કામા. મમાયિતાતિ તણ્હાવસેન ‘‘મમ એત’’ન્તિ ગહિતા. અમમાયિતાતિ વુત્તપટિપક્ખા.

સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૭) નયેન વુત્તેસુ કામાવચરધમ્મેસુ પરિયાપન્ના. તત્રાયં વચનત્થો – ઉદ્દાનતો દ્વે કામા, વત્થુકામો ચ કિલેસકામો ચાતિ. તત્થ કિલેસકામો અત્થતો છન્દરાગો. વત્થુકામો તેભૂમકં વટ્ટં. કિલેસકામો ચેત્થ કામેતીતિ કામો. ઇતરો કામીયતીતિ. યસ્મિં પન પદેસે દુવિધોપેસો કામો પવત્તિવસેન અવચરતિ, સો ચતુન્નં અપાયાનં મનુસ્સાનં છન્નઞ્ચ દેવલોકાનં વસેન એકાદસવિધો પદેસો કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો. તત્થ પરિયાપન્નધમ્મે સન્ધાય ‘‘સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા’’તિ વુત્તં. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. રૂપાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૯) નયેન વુત્તાનં રૂપાવચરધમ્માનં વસેન સબ્બેપિ ધમ્મા રૂપાવચરા. અરૂપાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનુપગે દેવે અન્તોકરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૯૧) નયેન વુત્તા સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા. તત્થ રૂપે અવચરન્તીતિ રૂપાવચરા. અરૂપે અવચરન્તીતિ અરૂપાવચરા. તણ્હાવત્થુકાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ તણ્હાય વત્થુભૂતા. તણ્હારમ્મણાતિ તણ્હાપવત્તિવસેન તણ્હાય આરમ્મણભૂતા. કામનીયટ્ઠેનાતિ પચ્ચાસીસિતબ્બટ્ઠેન. રજનીયટ્ઠેનાતિ રઞ્જેતું યુત્તટ્ઠેન. મદનીયટ્ઠેનાતિ કુલમદાદિમદં ઉપ્પાદનીયટ્ઠેન.

તત્થ ‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા’’તિઆદિં કત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ રજનીયં વત્થૂ’’તિ પરિયોસાનં સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકવસેન વુત્તં. અવસેસં એકચતુક્કાદિકછત્તિકન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં વત્થુકામં દસ્સેત્વા કિલેસકામં દસ્સેતું ‘‘કતમે કિલેસકામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ છન્દોતિ દુબ્બલરાગો. રાગોતિ તતો બલવતરો. ઉપરિ તયોપિ રાગા ઇમેહિ બલવતરા. કામેસૂતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ. કામચ્છન્દોતિ કામસઙ્ખાતો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતાછન્દો, ન ધમ્મચ્છન્દો. કામનવસેન રજ્જનવસેન ચ કામોયેવ રાગો કામરાગો. કામનવસેન નન્દનવસેન ચ કામોયેવ નન્દી કામનન્દી. એવં સબ્બત્થ કામત્થં વિદિત્વા તણ્હાયનટ્ઠેન કામતણ્હા. સિનેહનટ્ઠેન કામસ્નેહો. પરિડય્હનટ્ઠેન કામપરિળાહો. મુચ્છનટ્ઠેન કામમુચ્છા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનટ્ઠેન કામજ્ઝોસાનં. વટ્ટસ્મિં ઓઘેહિ ઓસીદાપેતીતિ કામોઘો. વટ્ટસ્મિં યોજેતીતિ કામયોગો. દળ્હવસેન તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગહણં ઉપાદાનં. ચિત્તં નીવરતિ પરિયોનન્ધતીતિ નીવરણં.

અદ્દસન્તિ અદ્દક્ખિં. કામાતિ આલપનં. તેતિ તવ. મૂલન્તિ પતિટ્ઠં. સઙ્કપ્પાતિ પરિકપ્પેન. ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામીતિ તં પરિકપ્પનં ન કરિસ્સામિ. ન હોહિસીતિ ન ભવિસ્સસિ.

ઇચ્છમાનસ્સાતિ પચ્ચાસીસન્તસ્સ. સાદિયમાનસ્સાતિ અસ્સાદિયમાનસ્સ. પત્થયમાનસ્સાતિ પત્થનં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. પિહયમાનસ્સાતિ પાપુણિતું ઇચ્છં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. અભિજપ્પમાનસ્સાતિ તણ્હાવસેન તિત્તિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. અથ વા અભિવદન્તસ્સ.

ખત્તિયસ્સ વાતિઆદિ ચતુજ્જાતિવસેન વુત્તં. ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વાતિ લિઙ્ગવસેન વુત્તં. દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વાતિ ઉપપત્તિવસેન વુત્તં. ઇજ્ઝતીતિ નિપ્ફજ્જતિ. સમિજ્ઝતીતિ સમ્મા નિપ્ફજ્જતિ. ઇજ્ઝતિ વિસેસરૂપપટિલાભવસેન. લભતિ દસ્સનીયરૂપપટિલાભવસેન. પટિલભતિ પસાદનીયરૂપપટિલાભવસેન. અધિગચ્છતિ સણ્ઠાનરૂપપટિલાભવસેન. વિન્દતિ છવિપ્પસાદરૂપપટિલાભવસેન. અથ વા પુઞ્ઞમહત્તેન ઇજ્ઝતિ. જાતિમહત્તેન લભતિ. ઇસ્સરિયમહત્તેન પટિલભતિ. સુખમહત્તેન અધિગચ્છતિ. સમ્પત્તિમહત્તેન વિન્દતીતિ.

એકંસવચનન્તિ એકકોટ્ઠાસવચનં. ‘‘એકંસં ચીવરં કત્વા (પારા. ૩૪૯, ૩૬૭), એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૧૨; અ. નિ. ૪.૪૨) વિય અનેકંસગહણપટિક્ખેપો. નિસ્સંસયવચનન્તિ સંસયવિરહિતવચનં, સન્દેહપટિક્ખેપવચનન્તિ અત્થો. નિક્કઙ્ખાવચનન્તિ ‘‘કથમિદં કથમિદ’’ન્તિ કઙ્ખાપટિક્ખેપવચનં. અદ્વેજ્ઝવચનન્તિ દ્વિધાભાવં દ્વેજ્ઝં, તંઅભાવેન અદ્વેજ્ઝવચનં. દ્વિધાભાવવિરહિતં ‘‘અદ્વેજ્ઝવચના બુદ્ધા’’તિઆદીસુ વિય વિમતિપટિક્ખેપો. અદ્વેળ્હકવચનન્તિ દ્વિહદયાભાવેન અદ્વેળ્હકં. ‘‘ઇતિહાસ, ઇતિહાસા’’તિ દ્વેળ્હકપટિક્ખેપવચનં. નિયોગવચનન્તિ એકસ્મિં અત્થે દ્વે ન યુજ્જન્તીતિ નિયોગવચનં દ્વિધાપથપટિક્ખેપો. અઞ્ઞત્થ પન ‘‘નિયોગા અનાગતારમ્મણા નત્થી’’તિ આગતં. અપણ્ણકવચનન્તિ પલાસરહિતં સારવચનં અવિરદ્ધકારણં ‘‘અપણ્ણકં ઠાનમેકે’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૧) વિય, અપણ્ણકમણિ વિય સપ્પતિટ્ઠવચનં. અવત્થાપનવચનમેતન્તિ એતં વચનં ઓતરિત્વા પતિટ્ઠિતં સન્તિટ્ઠાપનં ઠપનં.

યાનિ ઇમસ્મિં મહાનિદ્દેસે વિભત્તિં આરોપિતાનિ પદાનિ, તાનિ વિભત્તિં ગચ્છન્તાનિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ, નાના હોન્તાનિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના ભવન્તિ. અપરદીપના પનેત્થ દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. કથં? તાનિ હિ બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન વાતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ. તત્થ ‘‘કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં, દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) એવં બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. તત્થ હિ એકોવ કોધો બ્યઞ્જનવસેન એવં વિભત્તિં લભતિ. ‘‘ઇજ્ઝતિ સમિજ્ઝતિ લભતિ પટિલભતિ ગચ્છતિ અધિગચ્છતી’’તિ એવં પન ઉપસગ્ગવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. ‘‘પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા’’તિ (ધ. સ. ૧૬) એવં અત્થવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં.

તેસુ પીતિપદનિદ્દેસે તાવ ઇમા તિસ્સો વિભત્તિયો લબ્ભન્તિ. પીતિ પામોજ્જન્તિ હિ બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં હોતિ. આમોદના પમોદના પહાસોતિ ઉપસગ્ગવસેન. વિત્તિ તુટ્ઠિ ઓદગ્યં અત્તમનતાતિ અત્થવસેન. ઇમિના નયેન સબ્બપદનિદ્દેસેસુ વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં.

નાના હોન્તાનિપિ નામનાનત્તેન લક્ખણનાનત્તેન કિચ્ચનાનત્તેન પટિક્ખેપનાનત્તેનાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના હોન્તિ. તત્થ ‘‘કતમો તસ્મિં સમયે બ્યાપાદો હોતિ? યો તસ્મિં સમયે દોસો દુસ્સના’’તિ એત્થ બ્યાપાદોતિ વા દોસોતિ વા દ્વેપિ એતે કોધો એવ, નામેન પન નાનત્તં ગતાતિ એવં નામનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

રાસટ્ઠેન ચ પઞ્ચપિ ખન્ધા એકોવ ખન્ધો હોતિ. એત્થ પન રૂપં રુપ્પનલક્ખણં, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણન્તિ ઇમિના લક્ખણનાનત્તેન પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. એવં લક્ખણનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના – ઇધ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય…પે… ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતી’’તિ (વિભ. ૩૯૦; દી. નિ. ૨.૪૦૨) એકમેવ વીરિયં કિચ્ચનાનત્તેન ચતૂસુ ઠાનેસુ આગતં. એવં કિચ્ચનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

‘‘ચત્તારો અસદ્ધમ્મા કોધગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, મક્ખગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, લાભગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, સક્કારગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૪૪) પન પટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ઇમાનિ પન ચત્તારિ નાનત્તાનિ ન પીતિયાયેવ લબ્ભન્તિ, સબ્બેસુપિ યથાલાભવસેન લબ્ભન્તિ. પીતિયા હિ પીતીતિ નામં, ચિત્તસ્સ ચિત્તન્તિ નામં. પીતિ ચ ફરણલક્ખણા, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણં.

તથા પીતિ ફરણકિચ્ચા, વેદના અનુભવનકિચ્ચા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનકિચ્ચા, ચેતના ચેતયિતકિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનકિચ્ચન્તિ એવં કિચ્ચનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. પટિક્ખેપનાનત્તં પીતિપદે નત્થિ.

અલોભાદિનિદ્દેસે પન ‘‘અલોભો અલુબ્ભના અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૩૫) નયેન લબ્ભતીતિ એવં પટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. એવં સબ્બપદનિદ્દેસેસુ લબ્ભમાનવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અપરદીપના પન પદત્થુતિ વા હોતિ દળ્હીકમ્મં વાતિ એવં દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય હિ સકિમેવ ‘‘પીતી’’તિ વુત્તે એતં પદં ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ ન હોતિ, પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘‘પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તી’’તિ (ધ. સ. ૯) વુત્તે ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ હોતિ. યથા હિ દહરકુમારં નહાપેત્વા મનોરમં વત્થં પરિદહાપેત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધાપેત્વા અક્ખીનિ અઞ્જેત્વા અથસ્સ નલાટે એકમેવ મનોસિલાબિન્દું કરેય્ય, ન તસ્સ એત્તાવતા ચિત્તતિલકો નામ હોતિ, નાનાવણ્ણેહિ પન પરિવારેત્વા બિન્દૂસુ કતેસુ ચિત્તતિલકો નામ હોતિ. એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. અયં પદત્થુતિ નામ.

બ્યઞ્જનવસેન પન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ચ પુનપ્પુનં ભણનમેવ દળ્હીકમ્મં નામ. યથા હિ ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘ભન્તે’’તિ વા ‘‘યક્ખો’’તિ વા ‘‘સપ્પો’’તિ વા વુત્તે દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ, ‘‘આવુસો આવુસો, ભન્તે ભન્તે, યક્ખો યક્ખો, સપ્પો સપ્પો’’તિ વુત્તે પન દળ્હીકમ્મં નામ હોતિ, એવમેવ સકિંદેવ યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય ‘‘પીતી’’તિ વુત્તમત્તે દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ, પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘‘પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તી’’તિ વુત્તેયેવ દળ્હીકમ્મં નામ હોતીતિ એવં અપરદીપના દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. એતિસ્સાપિ વસેન લબ્ભમાનકપદનિદ્દેસેસુ સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ પીનયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, કાયચિત્તપીણનરસા ફરણરસા વા, ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. યા પઞ્ચકામગુણપટિસઞ્ઞુત્તાતિ યા રૂપાદિપઞ્ચકામકોટ્ઠાસપટિસંયુત્તા પીતિ, સા પીનયતીતિ પીતિ, ઇદં સભાવપદં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં. આમોદનાકારો આમોદના. પમોદનાકારો પમોદના. યથા વા ભેસજ્જાનં વા તેલાનં વા ઉણ્હોદકસીતોદકાનં વા એકતો કરણં ‘‘મોદના’’તિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ પીતિધમ્માનં એકતો કરણેન મોદના. ઉપસગ્ગવસેન પન મણ્ડેત્વા ‘‘આમોદના પમોદના’’તિ વુત્તા.

હાસેતીતિ હાસો. પહાસેતીતિ પહાસો, હટ્ઠપહટ્ઠાકારાનમેતં અધિવચનં. વિત્તીતિ વિત્તં, ધનસ્સેતં નામં. અયં પન સોમનસ્સપચ્ચયત્તા વિત્તિસરિક્ખતાય વિત્તિ. યથા હિ ધનિનો ધનં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીતિમતોપિ પીતિં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ‘‘વિત્તી’’તિ વુત્તા. તુટ્ઠીતિ સભાવસણ્ઠિતાય પીતિયા એતં નામં. પીતિમા પન પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા અબ્ભુગ્ગતત્તા ‘‘ઉદગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ, ઉદગ્ગસ્સ ભાવો ઓદગ્યં.

અત્તનો મનતા અત્તમનતા. અનભિરદ્ધસ્સ હિ મનો દુક્ખપદટ્ઠાનત્તા ન અત્તનો મનો નામ હોતિ, અભિરદ્ધસ્સ સુખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ હોતિ, ઇતિ અત્તનો મનતા અત્તમનતા, સકમનતા, સકમનસ્સ ભાવોતિ અત્થો. સા પન યસ્મા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અત્તનો મનતા, ચિત્તસ્સેવ પનેસા ભાવો ચેતસિકો ધમ્મો, તસ્મા ‘‘અત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તા.

ચિત્તવિચિત્તતાય ચિત્તં. આરમ્મણં મિનમાનં જાનાતીતિ મનો. માનસન્તિ મનો એવ, ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (મહાવ. ૩૩; સં. નિ. ૧.૧૫૧) હિ એત્થ પન સમ્પયુત્તકધમ્મો ‘‘માનસો’’તિ વુત્તો.

‘‘કથઞ્હિ ભગવા તુય્હં, સાવકો સાસને રતો;

અપ્પત્તમાનસો સેક્ખો, કાલંકયિરા જને સુતા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯) –

એત્થ અરહત્તં ‘‘માનસ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન મનો એવ માનસં, બ્યઞ્જનવસેન હેતં પદં વડ્ઢિતં.

હદયન્તિ ચિત્તં. ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સુ. નિ. આળવકસુત્તં; સં. નિ. ૧.૨૩૭; ૨૪૬) એત્થ ઉરો ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં. ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (ખુ. પા. ૩.દ્વતિંસાકારો; દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦) એત્થ હદયવત્થુ. ઇધ પન ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. તમેવ પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરં, ભવઙ્ગં સન્ધાયેતં વુત્તં. યથાહ – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). તતો નિક્ખન્તત્તા પન અકુસલમ્પિ ગઙ્ગાય નિક્ખન્તા નદી ગઙ્ગા વિય ગોધાવરિતો નિક્ખન્તા ગોધાવરી વિય ચ ‘‘પણ્ડર’’ન્ત્વેવ વુત્તં.

મનો મનાયતનન્તિ ઇધ પન મનોગ્ગહણં મનસ્સેવ આયતનભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ ‘‘નયિદં દેવાયતનં વિય મનસ્સ આયતનત્તા મનાયતનં, અથ ખો મનો એવ આયતનં મનાયતન’’ન્તિ. તત્થ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં, વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં, રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિભઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૨; ૫.૨૩; મ. નિ. ૩.૧૫૮) કારણં. ઇધ પન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન સમોસરણઠાનટ્ઠેન કારણટ્ઠેનાતિ તિધાપિ વટ્ટતિ.

ફસ્સાદયો હિ ધમ્મા એત્થ સઞ્જાયન્તીતિ સઞ્જાતિદેસટ્ઠેનપિ એતં આયતનં. બહિદ્ધા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા આરમ્મણભાવેનેત્થ ઓસરન્તીતિ સમોસરણઠાનટ્ઠેનપિ આયતનં. ફસ્સાદીનં પન સહજાતાદિપચ્ચયટ્ઠેન કારણત્તા કારણટ્ઠેનપિ આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. તદેવ મનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, મનો એવ ઇન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં.

વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણમેવ ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. તસ્સ રાસિઆદિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૫૧) એત્થ હિ રાસટ્ઠેન ખન્ધો વુત્તો. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૫૫૫) ગુણટ્ઠેન. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૧-૨૪૨) એત્થ પણ્ણત્તિમત્તટ્ઠેન. ઇધ પન રુળ્હિતો ખન્ધો વુત્તો. રાસટ્ઠેન હિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસો એકં વિઞ્ઞાણં. તસ્મા યથા રુક્ખસ્સ એકદેસં છિન્દન્તો ‘‘રુક્ખં છિન્દતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસભૂતં એકમ્પિ વિઞ્ઞાણં રૂળ્હિતો ‘‘વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં.

તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં અનુચ્છવિકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે એકમેવ ચિત્તં મિનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, સભાવટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન વા ધાતૂતિ તીહિ નામેહિ વુત્તં. સહગતોતિ અવિજહિતો. સહજાતોતિ સદ્ધિં નિગ્ગતો. સંસટ્ઠોતિ સંસગ્ગો હુત્વા ઠિતો. સમ્પયુત્તોતિ સમં પકારેહિ યુત્તો. કતમેહિ પકારેહીતિ? એકુપ્પાદાદીહિ. નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તાતિ? આમન્તા. ઇતિ હિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ પટિક્ખેપે ‘‘નનુ અત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સહગતા સહજાતા સંસટ્ઠા એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણા’’તિ (કથા. ૪૭૩) એવં એકુપ્પાદતાદીનં વસેન સમ્પયોગત્થો વુત્તો. ઇતિ ઇમેહિ એકુપ્પાદતાદીહિ સમં પકારેહિ યુત્તો સમ્પયુત્તો. એકુપ્પાદોતિ એકતો ઉપ્પન્નો, ન વિનાતિ અત્થો. એકનિરોધોતિ એકતો નિરોધો. એકવત્થુકોતિ હદયવત્થુવસેન એકવત્થુકો. એકારમ્મણોતિ રૂપાદિવસેન એકારમ્મણો.

એત્થ સહગતસદ્દો તબ્ભાવે, વોકિણ્ણે, આરમ્મણે, નિસ્સયે, સંસટ્ઠેતિ પઞ્ચસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ જિનવચને. ‘‘યાયં તણ્હા પોનોભવિકા નન્દિરાગસહગતા’’તિ (મહાવ. ૧૪; વિભ. ૨૦૩; મ. નિ. ૩.૩૭૪; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ તબ્ભાવે વેદિતબ્બો, નન્દિરાગભૂતાતિ અત્થો. ‘‘યા, ભિક્ખવે, વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિ (સં. નિ. ૫.૮૩૨) એત્થ વોકિણ્ણે, અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન કોસજ્જેન વોકિણ્ણાતિ અયમેત્થ અત્થો. ‘‘લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીન’’ન્તિ (પુ. પ. ૩-૬) એત્થ આરમ્મણે, રૂપારમ્મણાનં અરૂપારમ્મણાનન્તિ અત્થો. ‘‘અટ્ઠિકસઞ્ઞાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૮) એત્થ નિસ્સયે, અટ્ઠિકસઞ્ઞં નિસ્સાય અટ્ઠિકસઞ્ઞં ભાવેત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સમ્પયુત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૮) એત્થ સંસટ્ઠે, સંમિસ્સન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિમ્પિ ઠાને સંસટ્ઠે આગતો.

સહજાતસદ્દો ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ (પટ્ઠ. ૧.૧.૪૩૫) એત્થ વિય સહજાતે. સંસટ્ઠસદ્દો ‘‘ગિહીહિ સંસટ્ઠો’’તિ ચ, ‘‘એવં સંસટ્ઠો, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૩.૩) ચાતિ એવમાદીસુ સંસગ્ગે. ‘‘કિસે થૂલે વિવજ્જેત્વા સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’તિ (જા. ૨.૨૨.૭૦) એત્થ સદિસે.

‘‘પુચિમન્દપરિવારો, અમ્બો તે દધિવાહન;

મૂલં મૂલેન સંસટ્ઠં, સાખા સાખા નિસેવરે’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૨) –

એત્થ ઉપચિતે. ‘‘ચિત્તસંસટ્ઠા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૫૯) એત્થ ચિત્તસમ્પયુત્તધમ્મે. ઇધ પન યો ફલપ્પદાને અવિયોગધમ્મો વિનિબ્ભોગં અકત્વા એકુપ્પાદાદિધમ્મો હુત્વા ‘‘સમ્પયુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. તંવિસયો. અથ વા ‘‘સહગતો’’તિ વત્વા પચ્છતો પચ્છતો આગતસુત્તેન વિય સો ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સહજાતો’’તિ વુત્તં. એકતો ઉપ્પન્નરૂપારૂપં વિય સોપિ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સંસટ્ઠો’’તિ વુત્તં.

ખીરોદકં વિય ચ સોપિ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્પયુત્તો’’તિ વુત્તં. વિનિબ્ભોગં કાતું અસક્કુણેય્યટ્ઠેન હિ સહુપ્પન્ના ધમ્મા સમ્પયુત્તાપિ અત્થિ ખીરતેલં વિય. તથા વિપ્પયુત્તાપિ ખીરતો અપનીતં નવનીતં વિય. એવં લક્ખણસમ્પયુત્તો એકુપ્પાદાદિલક્ખણોયેવ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘એકુપ્પાદો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ એકુપ્પાદસહજાતાનં કિં નાનત્તં? ઉપ્પાદે અન્તરવિરહિતો એકુપ્પાદો. ખીરકાલમુત્તસ્સાપિ દધિનો મથને મથને પાકટં નવનીતં વિય પુરેભત્તપચ્છાભત્તવસેન એકદિવસમેવ જાતો વિય સો ન હોતીતિ દસ્સેતું એકક્ખણે નિબ્બત્તોતિ સહજાતો. એકવત્થુકોતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન એકપરિચ્છેદેન એકવત્થુકો, દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં એકવત્થુકતા વિય ઠાનન્તરવિરહિતો. એકારમ્મણોતિ અનિયતેકારમ્મણો ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિયાતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

મચ્ચોતિ મૂલપદં. રૂપાદીસુ સત્તો લગ્ગો લગ્ગિતોતિ સત્તો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સત્તો સત્તોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ, કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતીતિ? રૂપે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો, તસ્મા ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૬૧; મહાનિ. ૭). સત્તયોગેન વા સત્તો. સુગતિદુગ્ગતિં નરતીતિ નરો. મનુનો પુત્તોતિ માનવો. ઉપકરણેન સયં પોસયતીતિ પોસો. પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં ગલતીતિ પુગ્ગલો. જીવિતિન્દ્રિયં ધારેતીતિ જીવો. ચુતિતો જાતિં ગચ્છતીતિ જાગુ. જિયતીતિ જન્તુ. ઇન્દ્રિયેન ગચ્છતીતિ ઇન્દગુ. અથ વા ઇન્દભૂતેન કમ્મુના ગચ્છતીતિ ઇન્દગુ. ‘‘હિન્દગૂ’’તિપિ પાળિ. હિન્દન્તિ મરણં, તં ગચ્છતીતિ હિન્દગુ. મનુતો જાતોતિ મનુજો. યં સાદિયતીતિ યં રૂપાદિં અસ્સાદિયતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતો પરં વુત્તમત્થં નિગમેન્તો તેનાહ ભગવા –

‘‘કામં કામયમાનસ્સ…પે… લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ;

ઇતો પરં એત્તકમ્પિ અવત્વા વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ.

૨. તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામે ઇચ્છમાનસ્સ, કામેન વા યાયમાનસ્સ. છન્દજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. તે કામા પરિહાયન્તીતિ તે કામા પરિહાયન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ અથ સો અયોમયાદિના સલ્લેન વિદ્ધો વિય પીળીયતિ. ઇતો પરં વુત્તં વજ્જેત્વા અવુત્તેસુ યં યં અનુત્તાનં, તં તદેવ કથયિસ્સામિ.

ચક્ખુપીણનં આરમ્મણં પાપુણનવસેન યાયતિ ગચ્છતિ. દસ્સનીયવસેન પિયત્તં આરમ્મણવસેન અપ્પાપેતીતિ નિય્યતિ. સવનીયં હુત્વા કણ્ણસોતપીણનં આરમ્મણવસેન પરિકડ્ઢતીતિ વુય્હતિ. સરિતબ્બં હુત્વા ચિત્તપીણનં આરમ્મણવસેન ગહેત્વા ઉપસંહરીયતીતિ સંહરીયતિ. યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. હત્થિના યાયતિ ગચ્છતીતિ હત્થિયાનેન વા, વાઇતિ વિકપ્પત્થે. અસ્સેન યાયતિ ગચ્છતીતિ અસ્સયાનેન વા. ગોયુત્તં વય્હાદિયાનં ગોયાનં, તેન ગોયાનેન. અજયાનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇટ્ઠવસેન જાતો સઞ્જાતો.

આરમ્મણપિયત્તવસેન નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો. આરમ્મણમનાપભાવેન પાતુભૂતો. અથ વા કામરાગવસેન જાતો સઞ્જાતો. કામનન્દિવસેન નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો. કામતણ્હાવસેન કામસિનેહવસેન કામચ્છન્દવસેન કામપરિળાહવસેન ચ પાતુભૂતોતિ વેદિતબ્બો.

તે વા કામા પરિહાયન્તીતિ તે વત્થુકામાદયો પરિહાયન્તિ વિગચ્છન્તિ. સો વા કામેહિ પરિહાયતીતિ એસો ખત્તિયાદિપુગ્ગલો વત્થુકામાદિકામેહિ પરિહાયતિ વિગચ્છતિ ‘‘પુબ્બેવ મચ્ચં વિજહન્તિ ભોગા, મચ્ચો ધને પુબ્બતરં જહાતી’’તિ (જા. ૧.૫.૨) એવમાદીસુ વિય. કથન્તિ કેન પકારેન. તિટ્ઠન્તસ્સેવાતિ ધરન્તસ્સેવ. તે ભોગેતિ તે વત્થુકામાદયો ભોગે. રાજાનો વાતિ પથબ્યાદિરાજાનો. હરન્તીતિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, અપહરન્તિ વા. ચોરા વાતિ સન્ધિચ્છેદાદિકા. અગ્ગિ વાતિ દાવગ્ગિઆદિ. દહતીતિ ઝાપેતિ ભસ્મં કરોતિ. ઉદકં વાતિ ઓઘાદિઉદકં. વહતીતિ ગહેત્વા મહાસમુદ્દં પાપેતિ. અપ્પિયા વાતિ અકન્તા અમનાપા. દાયાદા હરન્તીતિ દાયજ્જવિરહિતા અસ્સામિકા હરન્તિ. નિહિતં વાતિ નિધાનં કત્વા ઠપિતં. નાધિગચ્છતીતિ ન વિન્દતિ ન પટિલભતિ, ન પસ્સતીતિ અત્થો. દુપ્પયુત્તાતિ વિસમપયોગેન યોજિતા કસિવાણિજ્જાદિકમ્મન્તા. ભિજ્જન્તીતિ ભેદં પાપુણન્તિ, ન પવત્તન્તીતિ અત્થો. ‘‘ભઞ્જન્તિ રથં અયાનકા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૧.૨૯૬) સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

કુલે વા કુલઙ્ગારો ઉપ્પજ્જતીતિ ખત્તિયાદિકુલે કુલઝાપકો કુલે અન્તિમપુરિસો નિબ્બત્તતિ. ‘‘કુલઙ્કરો’’તિપિ પાળિ. યો તે ભોગે વિકિરતીતિ યો એસો કુલે પચ્છિમકો તે હિરઞ્ઞાદિકે ભોગે ખેપેતિ. વિધમતીતિ વિયોગં કરોતિ, દૂરે ખિપતિ. વિદ્ધંસેતીતિ નાસેતિ અદસ્સનં ગમેતિ. અથ વા ઇત્થિધુત્તો હુત્વા વિકિરતિ. સુરાધુત્તો હુત્વા વિધમતિ. અક્ખધુત્તો હુત્વા વિદ્ધંસેતિ. વિકિરતિ વા ઉપ્પન્નં આયં અજાનનેન. વિધમતિ વિસ્સજ્જનમુખં અજાનનેન. વિદ્ધંસેતિ ઠપિતટ્ઠાને આરક્ખં અસંવિધાનેનાતિ એવમાદિના યોજેતબ્બં.

અનિચ્ચતાયેવ અટ્ઠમીતિ વિનાસભાવો એવ અટ્ઠમો. હાયન્તીતિ અદસ્સનં યન્તિ. પરિહાયન્તીતિ ન પુન પઞ્ઞાયન્તિ. પરિધંસેન્તીતિ ઠાનતો અપગચ્છન્તિ. પરિપતન્તીતિ પગ્ઘરન્તિ. અન્તરધાયન્તીતિ અન્તરધાનં અદસ્સનં ગચ્છન્તિ. વિપ્પલુજ્જન્તીતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અપગચ્છન્તિ.

તિટ્ઠન્તેવ તે ભોગેતિ તેસં ધનાનં ઠિતકાલે ‘‘તિટ્ઠન્તે નિબ્બુતે ચાપી’’તિ એવમાદીસુ (વિ. વ. ૮૦૬) વિય. સોતિ સો ભોગસામિકો પુગ્ગલો. ચવતિ દેવલોકતો. મરતિ મનુસ્સલોકતો. વિપ્પલુજ્જતિ નાગસુપણ્ણાદિલોકતો. અથ વા હાયતિ ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારવસેન. પરિહાયતિ ધનકોટ્ઠાગારવસેન. પરિધંસતિ બલિબદ્દહત્થિઅસ્સાદિવસેન. પરિપતતિ દાસિદાસવસેન. અન્તરધાયતિ દારાભરણવસેન. નસ્સતિ ઉદકાદિવસેનાતિ એકે વણ્ણયન્તિ.

અયોમયેનાતિ કાળલોહાદિનિબ્બત્તેન. સલ્લેનાતિ કણ્ડેન. અટ્ઠિમયેનાતિ મનુસ્સટ્ઠિં ઠપેત્વા અવસેસેન. દન્તમયેનાતિ હત્થિદન્તાદિના. વિસાણમયેનાતિ ગોવિસાણાદિના. કટ્ઠમયેનાતિ વેળુકટ્ઠાદિના. વિદ્ધોતિ વુત્તપ્પકારસલ્લાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન પહટો. રુપ્પતીતિ વિકિરતિ, વિકારં આપજ્જતિ. કુપ્પતીતિ ચલતિ, કોપં ઉપ્પાદેતિ. ઘટ્ટીયતીતિ ઘટ્ટિતો હોતિ. પીળીયતીતિ પીળિતો હોતિ, લદ્ધપ્પહારો કુપ્પતિ. ‘‘તતિયદિવસે સલાકં પવેસેત્વા ધોવનકાલે ઘટ્ટીયતિ. ખારપ્પદાને પીળીયતિ. પહારધોવને વા રુપ્પતિ. તસ્મિં દુક્ખુપ્પાદને કુપ્પતિ. સલાકપવેસને પીળીયતિ. ખારપ્પદાને ઘટ્ટીયતી’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

બ્યાધિતોતિ લદ્ધપ્પહારો હુત્વા પીળિતો. દોમનસ્સિતોતિ દોમનસ્સપ્પત્તો. વિપરિણામઞ્ઞથાભાવાતિ પકતિભાવં જહિત્વા અઞ્ઞથાભાવં ઉપનીતેન, અન્તોસોસાદિ સોકો ચ વાચાવિપ્પલાપો પરિદેવો ચ કાયપીળનાદિ દુક્ખઞ્ચ ચિત્તપીળનાદિ દોમનસ્સઞ્ચ ભુસો આયાસો ઉપાયાસો ચ. એતે વુત્તપ્પકારા સોકાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ સમુદાચારં ગચ્છન્તિ.

૩. તતિયગાથાયં સઙ્ખેપત્થો – યો પન ઇમે કામે તત્થ છન્દરાગવિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છેદેન વા અત્તનો પાદેન સપ્પસ્સ સિરં વિય પરિવજ્જેતિ, સો ભિક્ખુ સબ્બલોકં વિપ્ફારેત્વા ઠિતત્તા લોકે વિસત્તિકાસઙ્ખાતં તણ્હં સતો હુત્વા સમતિવત્તતીતિ.

યોતિ વિભજિતબ્બં પદં. યો યાદિસોતિઆદીનિ તસ્સ વિભજનપદાનિ. એત્થ ચ યસ્મા યોતિ અત્થપદં. તઞ્ચ અનિયમેન પુગ્ગલં દીપેતિ. તસ્મા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો અનિયમેન પુગ્ગલદીપકં યો-સદ્દમેવ આહ. તસ્મા એત્થ એવમત્થો વેદિતબ્બો – યોતિ યો કોચીતિ. યસ્મા યો યો કોચિ નામ, સો અવસ્સં યથાલિઙ્ગયથાયુત્તયથાવિહિતયથાપ્પકારયંઠાનપત્તયંધમ્મસમન્નાગતવસેન એકેનાકારેન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તં તત્થ ઞાપેતું તં ભેદં પકાસેન્તો ‘‘યાદિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાદિસોતિ લિઙ્ગવસેન યાદિસો વા તાદિસો વા હોતુ, દીઘો વા રસ્સો વા કાળો વા ઓદાતો વા મઙ્ગુરચ્છવિ વા કિસો વા થૂલો વાતિ અત્થો.

યથાયુત્તોતિ યોગવસેન યેન વા તેન વા યુત્તો હોતુ, નવકમ્મયુત્તો વા ઉદ્દેસયુત્તો વા વાસધુરયુત્તો વાતિ અત્થો. યથાવિહિતોતિ યથાઠપિતો નવકમ્માધિટ્ઠાયિકાદિવસેન. યથાપકારોતિ યથાપકારેન પતિટ્ઠિતો પદીપનાયકાદિવસેન. યંઠાનપ્પત્તોતિ યં ઠાનન્તરં પત્તો સેનાપતિસેટ્ઠિટ્ઠાનાદિવસેન. યંધમ્મસમન્નાગતોતિ યેન ધમ્મેન ઉપાગતો ધુતઙ્ગાદિવસેન.

વિક્ખમ્ભનતો વાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધીતિ કિલેસાનં દૂરીકરણતો વા ઘટપ્પહારેન સેવાલાનં વિય. સમુચ્છેદતો વાતિ પુન અપ્પવત્તિં કત્વા અચ્ચન્તતો મગ્ગેન કિલેસાનં ઉચ્છિન્નમૂલતો પહાનવસેન સમુચ્છેદતો વા. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામાતિઆદીનિ એકાદસ પદાનિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તાનિ.

બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપીતિઆદીનિ છ પદાનિ મરણસ્સતિં ભાવેન્તોપિ, ઉપસમાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપીતિ ઇમાનિ ચ ઉપચારજ્ઝાનવસેન વુત્તાનિ. આનાપાનસ્સતિં ભાવેન્તોપિ, કાયગતાસતિં ભાવેન્તોપિ, પઠમં ઝાનં ભાવેન્તોપીતિઆદીનિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપીતિ પરિયોસાનાનિ અપ્પનાજ્ઝાનવસેન વુત્તાનિ. તત્થ અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામાતિ સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં અટ્ઠિકઙ્કલં ઉપમા એતેસં કામાનન્તિ અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા. અપ્પસ્સાદટ્ઠેનાતિ ‘‘અપ્પં પરિત્તં સુખસ્સાદં આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ દસ્સનટ્ઠેન. પસ્સન્તોતિ ‘‘યાવદેવ પન સો કુક્કુરો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ ઞાણચક્ખુના પસ્સન્તો. પરિવજ્જેતીતિ દૂરઙ્ગમેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કુક્કુરો જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતો ગોઘાતકસૂનં પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ, તમેનં દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં ઉપસુમ્ભેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અપિ નુ ખો સો કુક્કુરો અમ્હં અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં પલેહન્તો જિઘચ્છાદુબ્બલ્યં પટિવિનેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અદુઞ્હિ, ભન્તે, અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં, યાવદેવ પન સો કુક્કુરો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા, યત્થ સબ્બસો લોકામિસુપાદાના અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, તમેવૂપેક્ખં ભાવેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૨).

ગિજ્ઝાદીહિ સાધારણા મંસપેસિ ઉપમા એતેસન્તિ મંસપેસૂપમા. બહૂનં સાધારણટ્ઠેન બહુસાધારણા. આદિત્તં તિણુક્કં ઉપમા એતેસન્તિ તિણુક્કૂપમા. અનુદહનટ્ઠેનાતિ હત્થાદિઝાપનટ્ઠેન. સાધિકપોરિસપ્પમાણા વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં અઙ્ગારાનં પૂરા અઙ્ગારકાસુ ઉપમા એતેસન્તિ અઙ્ગારકાસૂપમા. મહાપરિળાહટ્ઠેનાતિ મહન્તપરિતાપનટ્ઠેન. આરામરામણેય્યાદિકં સુપિનં ઉપમા એતેસન્તિ સુપિનકૂપમા. ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અપ્પત્વા, ન ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠનટ્ઠેન. યાચિતેન લદ્ધં યાનાદિભણ્ડં ઉપમા એતેસન્તિ યાચિતકૂપમા. તાવકાલિકટ્ઠેનાતિ અનિબન્ધનટ્ઠેન. સમ્પન્નફલરુક્ખો ઉપમા એતેસન્તિ રુક્ખફલૂપમા. સમ્ભઞ્જનપરિભઞ્જનટ્ઠેનાતિ સાખાભઞ્જનટ્ઠેન ચેવ સમન્તતો ભઞ્જિત્વા રુક્ખપાતનટ્ઠેન ચ. અસિ ચ સૂના ચ ઉપમા એતેસન્તિ અસિસૂનૂપમા. અધિકુટ્ટનટ્ઠેનાતિ છિન્દનટ્ઠેન. સત્તિસૂલં ઉપમા એતેસન્તિ સત્તિસૂલૂપમા. વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેનાતિ નિપતેત્વા ગમનટ્ઠેન. ભયજનનટ્ઠેન સપ્પસિરં ઉપમા એતેસન્તિ સપ્પસિરૂપમા. સપ્પટિભયટ્ઠેનાતિ સહ અભિમુખે ભયટ્ઠેન. દુક્ખજનનં અગ્ગિક્ખન્ધં ઉપમા એતેસન્તિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમા. મહાભિતાપનટ્ઠેનાતિ મહન્તઅભિતાપકાયપીળાઉપ્પાદનટ્ઠેનાતિ કામં પરિવજ્જેતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, ગિજ્ઝો વા કઙ્કો વા કુલલો વા મંસપેસિં આદાય ઉડ્ડીયેય્ય, તમેનં ગિજ્ઝાપિ કઙ્કાપિ કુલલાપિ અનુપતિત્વા અનુપતિત્વા વિતચ્છેય્યું વિસ્સજ્જેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, સચે સો ગિજ્ઝો વા કઙ્કો વા કુલલો વા તં મંસપેસિં ન ખિપ્પમેવ પટિનિસ્સજ્જેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો આદિત્તં તિણુક્કં આદાય પટિવાતં ગચ્છેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, સચે સો પુરિસો તં આદિત્તં તિણુક્કં ન ખિપ્પમેવ પટિનિસ્સજ્જેય્ય, તસ્સ સા આદિત્તા તિણુક્કા હત્થં વા દહેય્ય, બાહું વા દહેય્ય, અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં દહેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, અઙ્ગારકાસુ સાધિકપોરિસા પૂરા અઙ્ગારાનં વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપ્પટિક્કૂલો, તમેનં દ્વે બલવન્તો પુરિસા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ ગહપતિ, અપિ નુ સો પુરિસો ઇતિ ચિતિ ચેવ કાયં સન્નામેય્યા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સહેતુ’’? ‘‘વિદિતઞ્હિ, ભન્તે, તસ્સ પુરિસસ્સ ‘ઇમઞ્ચ અહં અઙ્ગારકાસું પપતિસ્સામિ, તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છિસ્સામિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો ગહપતિ અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો સુપિનકં પસ્સેય્ય આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણિરામણેય્યકં, સો પટિબુદ્ધો ન કિઞ્ચિ પટિપસ્સેય્ય. એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો યાચિતકં ભોગં યાચિત્વા યાનં વા પોરિસેય્યં પવરમણિકુણ્ડલં. સો તેહિ યાચિતકેહિ ભોગેહિ પુરક્ખતો પરિવુતો અન્તરાપણં પટિપજ્જેય્ય. તમેનં જનો દિસ્વા એવં વદેય્ય ‘ભોગી વત ભો પુરિસો, એવં કિર ભો ભોગિનો ભોગાનિ ભુઞ્જન્તી’તિ. તમેનં સામિકા યત્થ યત્થેવ તાનિ પસ્સેય્યું, તત્થ તત્થેવ તાનિ હરેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અલં નુ ખો તસ્સ પુરિસસ્સ અઞ્ઞથત્તાયા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સહેતુ’’? ‘‘સામિનો હિ, ભન્તે, તાનિ હરન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે તિબ્બો વનસણ્ડો, તત્રસ્સ રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ. ન ચસ્સુ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ફલત્થિકો ફલગવેસી ફલપરિયેસનં ચરમાનો. સો તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા તં રુક્ખં પસ્સેય્ય સમ્પન્નફલઞ્ચ ઉપપન્નફલઞ્ચ. તસ્સ એવમસ્સ ‘અયં ખો રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ, નત્થિ ચ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ, જાનામિ ખો પનાહં રુક્ખં આરોપિતું. યંનૂનાહં ઇમં રુક્ખં આરોહિત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્યં, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય’ન્તિ? સો તં રુક્ખં આરોહિત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્ય, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય ફલત્થિકો ફલગવેસી ફલપરિયેસનં ચરમાનો તિણ્હં કુઠારિં આદાય. સો તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા તં રુક્ખં પસ્સેય્ય સમ્પન્નફલઞ્ચ ઉપપન્નફલઞ્ચ. તસ્સ એવમસ્સ ‘અયં ખો રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ, નત્થિ ચ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ, ન ખો પનાહં જાનામિ રુક્ખં આરોહિતું. યંનૂનાહં ઇમં રુક્ખં મૂલતો છેત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્યં, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય’ન્તિ. સો તં રુક્ખં મૂલતોવ છિન્દેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અમુકો સો પુરિસો પઠમં રુક્ખં આરૂળ્હો, સચે સો ન ખિપ્પમેવ ઓરોહેય્ય, તસ્સ સો રુક્ખો પપતન્તો હત્થં વા ભઞ્જેય્ય પાદં વા ભઞ્જેય્ય અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ભઞ્જેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા. યત્થ સબ્બસો લોકામિસૂપાદાના અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. તમેવૂપેક્ખં ભાવેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૩-૪૮).

એવં અટ્ઠિકઙ્કલાદિકઅગ્ગિક્ખન્ધૂપમપરિયોસાનતો વિપસ્સનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપચારસમાધિં દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેન્તો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સતિ એવ અનુસ્સતિ. પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ ચ પવત્તત્તા સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ. બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ. અરહતાદિબુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં, તં બુદ્ધાનુસ્સતિં. ભાવેન્તોતિ વડ્ઢેન્તો બ્યૂહેન્તો. ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ, સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ, અત્તનો અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ, અત્તનો મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ, દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. આનાપાને આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ આનાપાનસ્સતિ, આનાપાનનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ મરણસ્સતિ, એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદસઙ્ખાતમરણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં.

કુચ્છિતાનં કેસાદીનં પટિક્કૂલાનં આયત્તા આકરત્તા કાયોતિ સઙ્ખં ગતે સરીરે ગતા પવત્તા સતિ કાયગતાસતિ, તાદિસં વા કાયં ગતા સતિ ‘‘કાયગતસતી’’તિ વત્તબ્બે રસ્સં અકત્વા ‘‘કાયગતાસતી’’તિ વુત્તં. કેસાદિકેસુ કાયકોટ્ઠાસેસુ પટિક્કૂલનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ઉપસમં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ. ઉપસમાનુસ્સતિ, સબ્બદુક્ખૂપસમારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં.

વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમજ્ઝાનં ભાવેન્તો. પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયજ્ઝાનં ભાવેન્તો. સુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયજ્ઝાનં ભાવેન્તો. ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થજ્ઝાનં ભાવેન્તો…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ભાવેન્તોપિ કામે પરિવજ્જેતીતિ.

વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમુચ્છેદેન કામાનં પહાનં દસ્સેતું ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેન્તોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ મગ્ગસોતસ્સ આપજ્જનં સોતાપત્તિ, સોતાપત્તિયા મગ્ગો સોતાપત્તિમગ્ગો. અપાયગમનીયે કામેતિ યેહિ અપાયં ગચ્છન્તિ, તે અપાયગમનીયે કામે સમુચ્છેદતો સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેન્તો પરિવજ્જેતિ. પટિસન્ધિવસેન સકિંયેવ ઇમં લોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. તં મગ્ગં ભાવેન્તો. ઓળારિકેતિ પરિળાહપ્પત્તે. પટિસન્ધિવસેનેવ કામભવં નાગચ્છતીતિ અનાગામી, તસ્સ મગ્ગો અનાગામિમગ્ગો. તં મગ્ગં ભાવેન્તો. અનુસહગતેતિ સુખુમભાવપ્પત્તે. કિલેસેહિ આરકત્તા, કિલેસારીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ અરાનં હતત્તા, પાપકરણે રહાભાવા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા ચ અરહં, અરહતો ભાવો અરહત્તં. કિં તં? અરહત્તફલં. અરહત્તસ્સ મગ્ગો અરહત્તમગ્ગો. તં અરહત્તમગ્ગં ભાવેન્તો. સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બેનાકારેન સબ્બં. સબ્બથા સબ્બન્તિ સબ્બપ્પકારેન સબ્બં. અસેસં નિસ્સેસન્તિ નિરવસેસં ગન્ધમત્તમ્પિ અટ્ઠપેત્વા. અથ વા સબ્બેન સબ્બં મૂલવસેન. સબ્બથા સબ્બં આકારનિપ્પદેસવસેન. અસેસં નિસ્સેસં ભાવનાનિપ્પદેસવસેન. તથા પુરિમેન દુચ્ચરિતાભાવેન. દુતિયેન પરિયુટ્ઠાનાભાવેન. તતિયેન અનુસયાભાવેન એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

સપ્પો વુચ્ચતિ અહીતિ યો કોચિ સરન્તો ગચ્છતિ. કેનટ્ઠેનાતિ કેન અત્થેન. સંસપ્પન્તો ગચ્છતીતિ યસ્મા સમ્મા સંસરન્તો ગચ્છતીતિ સપ્પો. ભુજન્તોતિ વઙ્કવઙ્કો હુત્વા. પન્નસિરોતિ નિપન્નસીસો હુત્વા. સિરેન સુપતીતિ સીસં ભોગન્તરે કત્વા સુપનભાવેન સિરસા સુપતીતિ સરીસપો. બિલે સયતીતિ બિલાસયો. ‘‘બિલસયો’’તિપિ પાળિ, તં સુન્દરં. ગુહાયં સેતીતિ ગુહાસયો. દાઠા તસ્સ આવુધોતિ તસ્સ સપ્પસ્સ દુવે દાઠા પહરણસત્થસઙ્ખાતો આવુધો. વિસં તસ્સ ઘોરન્તિ તસ્સ સપ્પસ્સ બ્યાપકસઙ્ખાતં વિસં દારુણં કક્ખળં. જિવ્હા તસ્સ દુવિધાતિ તસ્સ સપ્પસ્સ દ્વેધા જિવ્હા. દ્વીહિ જિવ્હાહિ રસં સાયતીતિ દુવિધાહિ જિવ્હાહિ રસં જાનાતિ અસ્સાદં વિન્દતિ સાદિયતીતિ. જીવિતું કામયતીતિ જીવિતુકામો. અમરિતું કામયતીતિ અમરિતુકામો. સુખં કામયતીતિ સુખકામો. દુક્ખપ્પટિક્કૂલોતિ દુક્ખં અનિચ્છમાનો. પાદેનાતિ અત્તનો પાદેન. સપ્પસિરન્તિ સપ્પસ્સ સીસં. વજ્જેય્યાતિ દૂરતો વજ્જેય્ય. વિવજ્જેય્યાતિ તસ્સ પમાણેન. પરિવજ્જેય્યાતિ સમન્તતો. અભિનિવજ્જેય્યાતિ ચતુત્થપ્પમાણેન. અથ વા પુરિમેન સીસતો. દુતિયતતિયેન દ્વીહિ પસ્સેહિ. ચતુત્થેન પચ્છતો. ‘‘કામે પન અપ્પત્તસ્સ પરિયેસનમૂલદુક્ખવત્થુભાવેન વજ્જેય્ય. પત્તસ્સ આરક્ખમૂલદુક્ખવત્થુભાવેન વિવજ્જેય્ય. અઞ્ઞાણપરિળાહદુક્ખવત્થુભાવેન પરિવજ્જેય્ય. વિનાસમુખે પિયવિપ્પયોગદુક્ખવત્થુભાવેન અભિનિવજ્જેય્યા’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

રઞ્જનવસેન રાગો. બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગો. વિસયે સત્તાનં અનુ અનુ નયનતો અનુનયો. અનુરુજ્ઝતીતિ અનુરોધો, કામેતીતિ અત્થો. યત્થ કત્થચિ ભવે સત્તા એતાય નન્દન્તીતિ નન્દી, સયં વા નન્દતીતિ નન્દી. નન્દી ચ સા રઞ્જનટ્ઠેન રાગો ચાતિ નન્દિરાગો. તત્થ એકસ્મિં આરમ્મણે સકિં ઉપ્પન્ના તણ્હા નન્દી, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના નન્દિરાગોતિ વુચ્ચતિ. ચિત્તસ્સ સારાગોતિ યો હેટ્ઠા ‘‘બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગો’’તિ વુત્તો, સો ન સત્તસ્સ, ચિત્તસ્સેવ સારાગોતિ અત્થો.

ઇચ્છન્તિ એતાય આરમ્મણાનીતિ ઇચ્છા. બહલકિલેસભાવેન મુચ્છન્તિ એતાય પાણિનોતિ મુચ્છા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણવસેન અજ્ઝોસાનં. ઇમિના સત્તા ગિજ્ઝન્તિ ગેધં આપજ્જન્તીતિ ગેધો. બહલટ્ઠેન વા ગેધો. ‘‘ગેધં વા પન પવનસણ્ડ’’ન્તિ હિ બહલટ્ઠેનેવ વુત્તં. અનન્તરપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં, સબ્બતોભાગેન વા ગેધોતિ પલિગેધો. સજ્જન્તિ એતેનાતિ સઙ્ગો. લગ્ગનટ્ઠેન વા સઙ્ગો. ઓસીદનટ્ઠેન પઙ્કો. આકડ્ઢનવસેન એજા. ‘‘એજા ઇમં પુરિસં પરિકડ્ઢતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા’’તિ હિ વુત્તં. વઞ્ચનટ્ઠેન માયા. વટ્ટસ્મિં સત્તાનં જનનટ્ઠેન જનિકા. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં, ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫) હિ વુત્તં. વટ્ટસ્મિં સત્તે દુક્ખેન સંયોજયમાના જનેતીતિ સઞ્જનની. ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિની. અયઞ્હિ વટ્ટસ્મિં સત્તે ચુતિપટિસન્ધિવસેન સિબ્બતિ ઘટેતિ તુન્નકારો વિય પિલોતિકાય પિલોતિકં, તસ્મા ‘‘ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિની’’તિ વુત્તા. અનેકપ્પકારં વિસયજાલં તણ્હાવિપ્ફન્દિતનિવેસસઙ્ખાતં વા જાલમસ્સા અત્થીતિ જાલિની.

આકડ્ઢનટ્ઠેન સીઘસોતા સરિતા વિયાતિ સરિતા. અલ્લટ્ઠેન વા સરિતા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ જન્તુનો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૧). અલ્લાનિ ચેવ સિનિદ્ધાનિ ચાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અનયબ્યસનાપાદનટ્ઠેન કુમ્માનુબન્ધસુત્તકં વિયાતિ સુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સુત્તન્તિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દિરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૯). રૂપાદીસુ વિત્થતટ્ઠેન વિસતા. તસ્સ તસ્સ પટિલાભત્થાય સત્તે આયૂહાપેતીતિ આયૂહિની. ઉક્કણ્ઠિતું અપદાનતો સહાયટ્ઠેન દુતિયા. અયઞ્હિ સત્તાનં વટ્ટસ્મિં ઉક્કણ્ઠિતું ન દેતિ, ગતગતટ્ઠાને પિયસહાયો વિય અભિરમાપેતિ. તેનેવ વુત્તં –

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાનસંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ. (ઇતિવુ. ૧૫; અ. નિ. ૪.૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પાયાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭);