૮. પસૂરસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૫૯. અટ્ઠમે પસૂરસુત્તનિદ્દેસે પઠમગાથાય તાવ સઙ્ખેપો – ઇમે દિટ્ઠિગતિકા અત્તનો દિટ્ઠિં સન્ધાય ‘‘ઇધેવ સુદ્ધી’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞેસુ પન ધમ્મેસુ વિસુદ્ધિં નાહુ, એવં યં અત્તનો સત્થારાદિં નિસ્સિતા, તત્થેવ ‘‘એસ વાદો સુભો’’તિ એવં સુભવાદા હુત્વા પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદીસુ પચ્ચેકસચ્ચેસુ નિવિટ્ઠા.

સબ્બે પરવાદે ખિપન્તીતિ સબ્બા પરલદ્ધિયો છડ્ડેન્તિ. ઉક્ખિપન્તીતિ દૂરતો ખિપન્તિ. પરિક્ખિપન્તીતિ સમન્તતો ખિપન્તિ. સુભવાદાતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. સોભનવાદાતિ ‘‘એતં સુન્દર’’ન્તિ કથેન્તા. પણ્ડિતવાદાતિ ‘‘પણ્ડિતા મય’’ન્તિ એવં કથેન્તા. થિરવાદાતિ ‘‘નિદ્દોસવાદં વદામા’’તિ કથેન્તા. ઞાયવાદાતિ ‘‘યુત્તવાદં વદામા’’તિ કથેન્તા. હેતુવાદાતિ ‘‘કારણસહિતં વદામા’’તિ કથેન્તા. લક્ખણવાદાતિ ‘‘સલ્લક્ખેતબ્બં વદામા’’તિ વદન્તા. કારણવાદાતિ ‘‘ઉદાહરણયુત્તવાદં વદામા’’તિ કથેન્તા. ઠાનવાદાતિ ‘‘પક્કમિતું અસક્કુણેય્યવાદં વદામા’’તિ વદન્તા.

નિવિટ્ઠાતિ અન્તોપવિટ્ઠા. પતિટ્ઠિતાતિ તત્થેવ ઠિતા.

૬૦. એવં નિવિટ્ઠા ચ ‘‘તે વાદકામા’’તિ દુતિયગાથા. તત્થ બાલં દહન્તી મિથુ અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ ‘‘અયં બાલો, અયં બાલો’’તિ એવં દ્વેપિ જના અઞ્ઞમઞ્ઞં બાલં દહન્તિ, બાલતો પસ્સન્તિ. વદન્તિ તે અઞ્ઞસિતા કથોજ્જન્તિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસત્થારાદિનિસ્સિતા કલહં વદન્તિ. પસંસકામા કુસલાવદાનાતિ પસંસત્થિકા ઉભોપિ ‘‘મયં કુસલાવદાના પણ્ડિતવાદા’’તિ એવં સઞ્ઞિનો હુત્વા.

વાદત્થિકાતિ વાદેન અત્થિકા. વાદાધિપ્પાયાતિ વાદજ્ઝાસયા. વાદપુરેક્ખારાતિ વાદમેવ પુરતો કત્વા ચરમાના. વાદપરિયેસનં ચરન્તાતિ વાદમેવ ગવેસનં ચરમાના. વિગય્હાતિ પવિસિત્વા. ઓગય્હાતિ ઓતરિત્વા. અજ્ઝોગાહેત્વાતિ નિમુજ્જિત્વા. પવિસિત્વાતિ અન્તોકત્વા.

અનોજવન્તીતિ નિહીનઓજવતી, તેજવિરહિતાતિ અત્થો. સા કથાતિ એસા વાચા. કથોજ્જં વદન્તીતિ નિત્તેજં ભણન્તિ. એવં વદાનેસુ ચ તેસુ એકો નિયમતો એવ.

૬૧. યુત્તો કથાયન્તિ ગાથા. તત્થ યુત્તો કથાયન્તિ વાદકથાય ઉસ્સુક્કો. પસંસમિચ્છં વિનિઘાતિ હોતીતિ અત્તનો પસંસં ઇચ્છન્તો ‘‘કથં નુ ખો નિગ્ગહેસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પુબ્બેવ વાદા કથંકથી વિનિઘાતી હોતિ. અપાહતસ્મિન્તિ પઞ્હવીમંસકેહિ ‘‘અત્થાપગતં તે ભણિતં, બ્યઞ્જનાપગતં તે ભણિત’’ન્તિઆદિના નયેન અપહરિતે વાદે. નિન્દાય સો કુપ્પતીતિ એવં અપાહતસ્મિઞ્ચ વાદે ઉપ્પન્નાય નિન્દાય સો કુપ્પતિ. રન્ધમેસીતિ યસ્સ રન્ધમેવ ગવેસન્તો.

થોમનન્તિ વણ્ણભણનં. કિત્તિન્તિ પાકટકરણં. વણ્ણહારિયન્તિ ગુણવડ્ઢનં. પુબ્બેવ સલ્લાપાતિ સલ્લાપતો પુરેતરમેવ. ‘‘કથમિદં કથમિદ’’ન્તિ કથંકથા અસ્સ અત્થીતિ કથંકથી. જયો નુ ખો મેતિ મમ જયો. કથં નિગ્ગહન્તિ કેન પકારેન નિગ્ગણ્હનં. પટિકમ્મં કરિસ્સામીતિ મમ લદ્ધિં પરિસુદ્ધિં કરિસ્સામિ. વિસેસન્તિ અતિરેકં. પટિવિસેસન્તિ પુનપ્પુનં વિસેસં. આવેઠિયં કરિસ્સામીતિ પરિવેઠનં કરિસ્સામિ. નિબ્બેઠિયન્તિ મમ નિબ્બેઠનં મોચનં નિક્ખમનં. છેદન્તિ વાદછિન્દનં. મણ્ડલન્તિ વાદસઙ્ઘાતં. પારિસજ્જાતિ પરિચારિકા. પાસારિકાતિ કારણિતા. અપહરન્તીતિ પટિબાહન્તિ.

અત્થાપગતન્તિ અત્થતો અપગતં, અત્થો નત્થીતિ. અત્થતો અપહરન્તીતિ અત્થમ્હા પટિબાહન્તિ. અત્થો તે દુન્નિતોતિ તવ અત્થો ન સમ્મા ઉપનીતો. બ્યઞ્જનં તે દુરોપિતન્તિ તવ બ્યઞ્જનં દુપ્પતિટ્ઠાપિતં. નિગ્ગહો તે અકતોતિ તયા નિગ્ગહો ન કતો. પટિકમ્મં તે દુક્કટન્તિ તયા અત્તનો લદ્ધિપતિટ્ઠાપનં દુટ્ઠુ કતં. વિસમકથં દુક્કથિતન્તિ ન સમ્મા કથિતં. દુબ્ભણિતન્તિ ભણન્તેનપિ દુટ્ઠુ ભણિતં. દુલ્લપિતન્તિ ન સમ્મા વિસ્સજ્જિતં. દુરુત્તન્તિ અઞ્ઞથા ભણિતં. દુબ્ભાસિતન્તિ વિરૂપં ભાસિતં.

નિન્દાયાતિ ગરહણેન. ગરહાયાતિ દોસકથનેન. અકિત્તિયાતિ અગુણકથનેન. અવણ્ણહારિકાયાતિ અગુણવડ્ઢનેન.

કુપ્પતીતિ પકતિભાવં જહેત્વા ચલતિ. બ્યાપજ્જતીતિ દોસવસેન પૂતિભાવં આપજ્જતિ. પતિટ્ઠીયતીતિ કોધવસેન ગણભાવં ગચ્છતિ. કોપઞ્ચાતિ કુપિતભાવં. દોસઞ્ચાતિ દૂસનં. અપચ્ચયઞ્ચાતિ અતુટ્ઠાકારઞ્ચ. પાતુકરોતીતિ પાકટં કરોતિ. રન્ધમેસીતિ અન્તરગવેસી. વિરન્ધમેસીતિ છિદ્દગવેસી. અપરદ્ધમેસીતિ ગુણં અપનેત્વા દોસમેવ ગવેસી. ખલિતમેસીતિ પક્ખલનગવેસી. ગળિતમેસીતિ પતનગવેસી. ‘‘ઘટ્ટિતમેસી’’તિપિ પાઠો, તસ્સ પીળનગવેસીતિ અત્થો. વિવરમેસીતિ દોસગવેસી.

૬૨. ન કેવલઞ્ચ સો કુપ્પતિ, અપિચ ખો પન ‘‘યમસ્સ વાદ’’ન્તિ ગાથા. તત્થ પરિહીનમાહુ, અપાહતન્તિ અત્થબ્યઞ્જનાદિતો અપાહતં પરિહીનં વદન્તિ. પરિદેવતીતિ તતોનિમિત્તં સો ‘‘અઞ્ઞં મયા આવજ્જિત’’ન્તિઆદીહિ વિપ્પલપતિ. સોચતીતિ ‘‘તસ્સ જયો’’તિઆદીનિ આરબ્ભ સોચતિ. ‘‘ઉપચ્ચગા મ’’ન્તિ અનુત્થુનાતીતિ ‘‘સો મં વાદેન વાદં અતિક્કન્તો’’તિઆદિના નયેન સુટ્ઠુતરં વિપ્પલપતિ.

પરિહાપિતન્તિ ન વડ્ઢિતં. અઞ્ઞં મયા આવજ્જિતન્તિ અઞ્ઞં કારણં મયા અવનમિતં. ચિન્તિતન્તિ વીમંસિતં. મહાપક્ખોતિ મહન્તો ઞાતિપક્ખો એતસ્સાતિ મહાપક્ખો. મહાપરિસોતિ મહાપરિચારિકપરિસો. મહાપરિવારોતિ મહાદાસદાસિપરિવારો. પરિસા ચાયં વગ્ગાતિ અયઞ્ચ પરિસા વગ્ગા, ન એકા. પુન ભઞ્જિસ્સામીતિ પુન ભિન્દિસ્સામિ.

૬૩. એતે વિવાદા સમણેસૂતિ એત્થ પન સમણા વુચ્ચન્તિ બાહિરપરિબ્બાજકા. એતેસુ ઉગ્ઘાતિનિઘાતિ હોતીતિ એતેસુ વાદેસુ જયપરાજયાદિવસેન ચિત્તઉગ્ઘાતનિઘાતં વા પાપુણન્તો ઉગ્ઘાતિ ચ નિઘાતિ ચ હોતિ. વિરમે કથોજ્જન્તિ પજહેય્ય કલહં. ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભાતિ ન હિ એત્થ પસંસલાભતો અઞ્ઞો અત્થો અત્થિ. ઉત્તાનો વાતિ ન ગમ્ભીરોતિ અત્થો ‘‘પઞ્ચિમે કામગુણા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૩) વિય.

ગમ્ભીરો વાતિ દુપ્પવેસો અપ્પતિટ્ઠો પટિચ્ચસમુપ્પાદો વિય. ગૂળ્હો વાતિ પટિચ્છન્નો હુત્વા ઠિતો ‘‘અભિરમ નન્દ અહં તે પાટિભોગો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૨) વિય. પટિચ્છન્નો વાતિ અપાકટો ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૪; નેત્તિ. ૧૧૩) વિય. નેય્યો વાતિ નીહરિત્વા કથેતબ્બો ‘‘અસદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૯૭) વિય. નીતો વાતિ પાળિયા ઠિતનિયામેન કથેતબ્બો ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૮) વિય. અનવજ્જો વાતિ નિદ્દોસત્થો ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) વિય. નિક્કિલેસો વાતિ કિલેસવિરહિતો વિપસ્સના વિય. વોદાનોવાતિ પરિસુદ્ધો લોકુત્તરં વિય. પરમત્થો વાતિ ઉત્તમત્થો ઉત્તમત્થભૂતો અત્થો ખન્ધધાતુઆયતનનિબ્બાનાનિ વિય.

૬૪. છટ્ઠગાથાયત્થો – યસ્મા ચ ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા, તસ્મા પરમં લાભં લભન્તોપિ ‘‘સુન્દરો અય’’ન્તિ તત્થ દિટ્ઠિયા પસંસિતો વા પન હોતીતિ તં વાદં પરિસાય મજ્ઝે દીપેત્વા તતો સો તેન જયત્થેન તુટ્ઠિં વા દન્તવિદંસકં વા આપજ્જન્તો હસ્સતિ, માનેન ચ ઉન્નમતિ. કિં કારણં? યસ્મા તં જયત્થં પપ્પુય્ય યથામનો જાતો.

થમ્ભયિત્વાતિ પૂરેત્વા. બ્રૂહયિત્વાતિ વડ્ઢેત્વા. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થો.

૬૫. એવં ઉન્નમતો ચ ‘‘યા ઉન્નતી’’તિ ગાથા. તત્થ માનાતિમાનં વદતે પનેસોતિ એસો પન તં ઉન્નતિં ‘‘વિઘાતભૂમી’’તિ અબુજ્ઝમાનો માનઞ્ચ અતિમાનઞ્ચ વદતિ. એવં ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થો.

૬૬. એવં વાદે દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ વાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘સૂરો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ રાજખાદાયાતિ રાજખાદનીયેન, ભત્તવેતનેનાતિ વુત્તં હોતિ. અભિગજ્જમેતિ પટિસૂરમિચ્છન્તિ યથા સો પટિસૂરં ઇચ્છન્તો અભિગજ્જન્તો એતિ, એવં દિટ્ઠિગતિકો દિટ્ઠિગતિકન્તિ દસ્સેતિ. યેનેવ સો તેન પલેહીતિ યેન સો તુય્હં પટિસૂરો, તેન ગચ્છ. પુબ્બેવ નત્થિ યદિદં યુધાયાતિ યં પન કિલેસજાતં યુદ્ધાય સિયા, તં ઇધ પુબ્બેવ નત્થિ, બોધિમૂલેયેવસ્સ પહીનન્તિ દસ્સેતિ.

સૂરોતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. સુટ્ઠુ ઉરો સૂરો, વિસ્સટ્ઠઉરો નિન્નઉરોતિ અત્થો. વીરોતિ પરક્કમવન્તો. વિક્કન્તોતિ સઙ્ગામં પવિસન્તો. અભીરૂતિઆદયો વુત્તનયા એવ. પુટ્ઠોતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. પોસિતોતિ થૂલકતો. આપાદિતોતિ ઉપડ્ઢબલિતો પટિપાદિતો. વડ્ઢિતોતિ તતો તતો ભાવિતો.

ગજ્જન્તોતિ અબ્યત્તસરેન ગજ્જન્તો. ઉગ્ગજ્જન્તોતિ ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તો. અભિગજ્જન્તોતિ સીહનાદં કરોન્તો. એતીતિ આગચ્છતિ. ઉપેતીતિ તતો સમીપં ગચ્છતિ. ઉપગચ્છતીતિ તતો સમીપં ગન્ત્વા ન નિવત્તતિ. પટિસૂરન્તિ નિબ્ભયં. પટિપુરિસન્તિ સત્તુપુરિસં. પટિસત્તુન્તિ સત્તુ હુત્વા અભિમુખે ઠિતં. પટિમલ્લન્તિ પટિસેધં હુત્વા યુજ્ઝન્તં. ઇચ્છન્તોતિ આકઙ્ખમાનો.

પલેહીતિ ગચ્છ. વજાતિ મા તિટ્ઠ. ગચ્છાતિ સમીપં ઉપસઙ્કમ. અભિક્કમાતિ પરક્કમં કરોહિ.

બોધિયા મૂલેતિ મહાબોધિરુક્ખસ્સ સમીપે. યે પટિસેનિકરા કિલેસાતિ યે કિલેસા પટિપક્ખકરા. પટિલોમકરાતિ પટાણીકરા. પટિકણ્ટકકરાતિ વિનિવિજ્ઝનકરા. પટિપક્ખકરાતિ સત્તુકરા.

૬૭. ઇતો પરં સેસગાથા પાકટસમ્બન્ધા એવ. તત્થ વિવાદયન્તીતિ વિવદન્તિ. પટિસેનિકત્તાતિ પટિલોમકારકા. ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસી’’તિઆદિના નયેન વિરુદ્ધવચનં વિવાદો.

સહિતં મેતિ મમ વચનં અત્થસંહિતં. અસહિતં તેતિ તવ વચનં અનત્થસંહિતં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તં અધિચિણ્ણં ચિરકાલસેવનવસેન પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં ઉપરિ મયા દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ ભત્તપુટં આદાય તં તં ઉપસઙ્કમિત્વા વાદા પમોક્ખત્થાય ઉત્તરં પરિયેસમાનો વિચર. નિબ્બેઠેહિ વાતિ અથ વા મયા આરોપિતદોસતો અત્તાનં મોચેહિ. સચે પહોસીતિ સચે સક્કોસિ.

આવેઠિયાય આવેઠિયન્તિ આવેઠેત્વા નિવત્તનેન નિવત્તનં. નિબ્બેઠિયાય નિબ્બેઠિયન્તિ દોસતો મોચનેન મોચનં. છેદેન છેદન્તિ એવમાદિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા યથાયોગં યોજેતબ્બં.

૬૮. વિસેનિકત્વાતિ કિલેસસેનં વિનાસેત્વા. કિં લભેથાતિ પટિમલ્લં કિં લભિસ્સસિ. પસૂરાતિ તં પરિબ્બાજકં આલપતિ. યેસીધ નત્થીતિ યેસં ઇધ નત્થિ. ઇમાયપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોયેવ.

૬૯. પવિતક્કન્તિ ‘‘જયો નુ ખો મે ભવિસ્સતી’’તિઆદીનિ વિતક્કેન્તો. ધોનેન યુગં સમાગમાતિ ધુતકિલેસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં યુગગ્ગાહં સમાપન્નો. ન હિ ત્વં સક્ખસિ સમ્પયાતવેતિ કોત્થુઆદયો વિય સીહાદીહિ ધોનેન સહ યુગં ગહેત્વા એકપદમ્પિ સમ્પયાતું યુગગ્ગાહમેવ વા સમ્પાદેતું ન સક્ખિસ્સસીતિ.

મનોતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. ચિત્તન્તિ ચિત્તતાય ચિત્તં. ‘‘આરમ્મણં મિનમાનં જાનાતી’’તિ મનો. માનસન્તિ મનો એવ. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (મહાવ. ૩૩; સં. નિ. ૧.૧૫૧) હિ એત્થ પન સમ્પયુત્તકધમ્મો માનસોતિ વુત્તો.

‘‘કથઞ્હિ ભગવા તુય્હં, સાવકો સાસને રતો;

અપ્પત્તમાનસો સેક્ખો, કાલંકયિરા જનેસુતા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯) –

એત્થ અરહત્તં માનસન્તિ વુત્તં. ઇધ પન મનોવ માનસં, બ્યઞ્જનવસેન હેતં પદં વડ્ઢિતં.

હદયન્તિ ચિત્તં. ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સુ. નિ. આળવકસુત્ત; સં. નિ. ૧.૨૩૭) એત્થ ઉરો હદયન્તિ વુત્તં. ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં. ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ખુ. પા. ૩.દ્વત્તિંસાકાર) એત્થ હદયવત્થુ. ઇધ પન ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. તમેવ પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરં, ભવઙ્ગં સન્ધાયેતં વુત્તં. યથાહ ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). તતો નિક્ખન્તત્તા પન અકુસલમ્પિ ગઙ્ગાય નિક્ખન્તા નદી ગઙ્ગા વિય ગોધાવરિતો નિક્ખન્તા ગોધાવરિ વિય ચ ‘‘પણ્ડર’’ન્ત્વેવ વુત્તં.

મનો મનાયતનન્તિ ઇધ પન મનોગહણં મનસ્સેવ આયતનભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ ‘‘નયિદં દેવાયતનં વિય મનસ્સ આયતનત્તા મનાયતનં, અથ ખો મનો એવ આયતનં મનાયતન’’ન્તિ. તત્થ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં આયતનન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૨; મ. નિ. ૩.૧૫૮) કારણં. ઇધ પન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન કારણટ્ઠેનાતિ તિધાપિ વટ્ટતિ.

ફસ્સાદયો હિ ધમ્મા એત્થ સઞ્જાયન્તીતિ સઞ્જાતિદેસટ્ઠેનપિ એતં આયતનં. બહિદ્ધા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા આરમ્મણભાવેનેત્થ ઓસરન્તીતિ સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેનપિ આયતનં. ફસ્સાદીનં પન સહજાતાદિપચ્ચયટ્ઠેન કારણત્તા કારણટ્ઠેનાપિ આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. મનિન્દ્રિયં વુત્તત્થમેવ.

વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણમેવ ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. તસ્સ રાસિઆદિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૫૧) એત્થ હિ રાસટ્ઠેન ખન્ધો વુત્તો. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) ગુણટ્ઠેન. ‘‘અદ્દસ ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) એત્થ પણ્ણત્તિમત્તટ્ઠેન. ઇધ પન રૂળ્હિતો ખન્ધો વુત્તો. રાસટ્ઠેન હિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસો એકં વિઞ્ઞાણં. તસ્મા યથા રુક્ખસ્સ એકદેસં છિન્દન્તો રુક્ખં છિન્દતીતિ વુચ્ચતિ, એવમેવ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસભૂતં એકમ્પિ વિઞ્ઞાણં રૂળ્હિતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ વુત્તં.

તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં અનુચ્છવિકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે એકમેવ ચિત્તં મિનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, સભાવટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન વા ધાતૂતિ તીહિ નામેહિ વુત્તં.

સદ્ધિં યુગં સમાગમન્તિ એકપ્પહારેન સદ્ધિં. સમ્માગન્ત્વાતિ પાપુણિત્વા. યુગગ્ગાહં ગણ્હિત્વાતિ યુગપટિભાગં ગહેત્વા. સાકચ્છેતુન્તિ સદ્ધિં કથેતું. સલ્લપિતુન્તિ અલ્લાપસલ્લાપં કાતું. સાકચ્છં સમાપજ્જિતુન્તિ સદ્ધિં કથનં પટિપજ્જિતું. ન પટિબલભાવે કારણં દસ્સેતું ‘‘તં કિસ્સહેતુ, પસૂરો પરિબ્બાજકો હીનો’’તિઆદિમાહ. સો હિ ભગવા અગ્ગો ચાતિ અસદિસદાનઅગ્ગત્તા અસમાનપઞ્ઞત્તા અગ્ગો ચ. સેટ્ઠો ચાતિ સબ્બગુણેહિ અપ્પટિસમટ્ઠેન સેટ્ઠો ચ. મોક્ખો ચાતિ સવાસનેહિ કિલેસેહિ મુત્તત્તા મોક્ખો ચ. ઉત્તમો ચાતિ અત્તનો ઉત્તરિતરવિરહિતત્તા ઉત્તમો ચ. પવરો ચાતિ સબ્બલોકેન અભિપત્થનીયત્તા પવરો ચ. મત્તેન માતઙ્ગેનાતિ પભિન્નમદેન હત્થિના.

કોત્થુકોતિ જિરણસિઙ્ગાલો. સીહેન મિગરઞ્ઞા સદ્ધિન્તિ કેસરસીહેન મિગરાજેન સહ. તરુણકોતિ છાપકો. ધેનુપકોતિ ખીરપકો. ઉસભેનાતિ મઙ્ગલસમ્મતેન ઉસભેન. ચલકકુના સદ્ધિન્તિ ચલમાનકકુના સદ્ધિં. ધઙ્કોતિ કાકો. ગરુળેન વેનતેય્યેન સદ્ધિન્તિ એત્થ ગરુળેનાતિ જાતિવસેન નામં. વેનતેય્યેનાતિ ગોત્તવસેન. ચણ્ડાલોતિ છવચણ્ડાલો. રઞ્ઞા ચક્કવત્તિનાતિ ચાતુદ્દીપિકચક્કવત્તિના. પંસુપિસાચકોતિ કચવરછડ્ડનટ્ઠાને નિબ્બત્તકો યક્ખો. ઇન્દેન દેવરઞ્ઞા સદ્ધિન્તિ સક્કેન દેવરાજેન સહ. સો હિ ભગવા મહાપઞ્ઞોતિઆદીનિ છપ્પદાનિ હેટ્ઠા વિત્થારિતાનિ. તત્થ પઞ્ઞાપભેદકુસલોતિ અત્તનો અનન્તવિકપ્પે પઞ્ઞાભેદે છેકો. પભિન્નઞાણોતિ અનન્તપ્પભેદપત્તઞાણો. એતેન પઞ્ઞાપભેદકુસલત્તેપિ સતિ તાસં પઞ્ઞાનં અનન્તભેદત્તં દસ્સેતિ. અધિગતપટિસમ્ભિદોતિ પટિલદ્ધઅગ્ગચતુપટિસમ્ભિદઞાણો. ચતુવેસારજ્જપ્પત્તોતિ ચત્તારિ વિસારદભાવસઙ્ખાતાનિ ઞાણાનિ પત્તો. યથાહ –

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’તિ, તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ.

‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ‘ઇમે આસવા અપરિક્ખીણા’તિ…પે… ‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ…પે… યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ, તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ, એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૮; મ. નિ. ૧.૧૫૦).

દસબલબલધારીતિ દસ બલાનિ એતેસન્તિ દસબલા, દસબલાનં બલાનિ દસબલબલાનિ, તાનિ દસબલબલાનિ ધારયતીતિ દસબલબલધારી, દસબલઞાણબલધારીતિ અત્થો. એતેહિ તીહિ વચનેહિ અનન્તપ્પભેદાનં નેય્યાનં પભેદમુખમત્તં દસ્સિતં. સોયેવ પઞ્ઞાપયોગવસેન અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન પુરિસાસભો. અસન્તાસટ્ઠેન પુરિસસીહો. મહન્તટ્ઠેન પુરિસનાગો. પજાનનટ્ઠેન પુરિસાજઞ્ઞો. લોકકિચ્ચધુરવહનટ્ઠેન પુરિસધોરય્હો.

અથ તેજાદિકં અનન્તઞાણતો લદ્ધં ગુણવિસેસં દસ્સેતુકામો તેસં તેજાદીનં અનન્તઞાણમૂલભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અનન્તઞાણો’’તિ વત્વા ‘‘અનન્તતેજો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનન્તઞાણોતિ ગણનવસેન ચ પભાવવસેન ચ અન્તવિરહિતઞાણો. અનન્તતેજોતિ વેનેય્યસન્તાને મોહતમવિધમનેન અનન્તઞાણતેજો. અનન્તયસોતિ પઞ્ઞાગુણેહેવ લોકત્તયવિત્થતાનન્તકિત્તિઘોસો. અડ્ઢોતિ પઞ્ઞાધનસમિદ્ધિયા સમિદ્ધો. મહદ્ધનોતિ પઞ્ઞાધનવડ્ઢત્તેપિ પભાવમહત્તેન મહન્તં પવત્તપઞ્ઞાધનમસ્સાતિ મહદ્ધનો. ‘‘મહાધનો’’તિ વા પાઠો. ધનવાતિ પસંસિતબ્બપઞ્ઞાધનવત્તા નિચ્ચયુત્તપઞ્ઞાધનવત્તા અતિસયભાવેન પઞ્ઞાધનવત્તા ધનવા. એતેસુપિ હિ તીસુ અત્થેસુ ઇદં વચનં સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ.

એવં પઞ્ઞાગુણેન ભગવતો અત્તસમ્પત્તિસિદ્ધિં દસ્સેત્વા પુન પઞ્ઞાગુણેનેવ લોકહિતસમ્પત્તિસિદ્ધિં દસ્સેન્તો ‘‘નેતા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેનેય્યે સંસારસઙ્ખાતભયટ્ઠાનતો નિબ્બાનસઙ્ખાતં ખેમટ્ઠાનં નેતા. તત્થ નયનકાલે એવ સંવરવિનયપહાનવિનયવસેન વેનેય્યે વિનેતા. ધમ્મદેસનાકાલે એવ સંસયચ્છેદનેન અનુનેતા. સંસયં છિન્દિત્વા સઞ્ઞાપેતબ્બં અત્થં પઞ્ઞાપેતા. તથા પઞ્ઞાપિતાનં નિચ્છયકરણેન નિજ્ઝાપેતા. તથા નિજ્ઝાપિતસ્સ અત્થસ્સ પટિપત્તિપયોજનવસેન પેક્ખેતા. તથાપટિપન્ને પટિપત્તિબલેન પસાદેતા. સો હિ ભગવાતિ એત્થ હિ-કારો અનન્તરં વુત્તસ્સ અત્થસ્સ કારણોપદેસે નિપાતો.

અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતાતિ સકસન્તાને નઉપ્પન્નપુબ્બસ્સ છઅસાધારણઞાણહેતુભૂતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ બોધિમૂલે લોકહિતત્થં સકસન્તાને ઉપ્પાદેતા. અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતાતિ વેનેય્યસન્તાને અસઞ્જાતપુબ્બસ્સ સાવકપારમીઞાણહેતુભૂતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પભુતિ યાવજ્જકાલા વેનેય્યસન્તાને સઞ્જનેતા. સાવકવેનેય્યાનમ્પિ હિ સન્તાને ભગવતા વુત્તવચનેનેવ અરિયમગ્ગસ્સ સઞ્જનનતો ભગવા સઞ્જનેતા નામ હોતિ. અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતાતિ અટ્ઠધમ્મસમન્નાગતાનં બુદ્ધભાવાય કથાભિનીહારાનં બોધિસત્તાનં બુદ્ધભાવાય બ્યાકરણં દત્વા અનક્ખાતપુબ્બસ્સ પારમિતામગ્ગસ્સ ‘‘બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરણમત્તેનેવ બોધિમૂલે ઉપ્પજ્જિતબ્બસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અક્ખાતા. અયં નયો પચ્ચેકબોધિસત્તબ્યાકરણેપિ લબ્ભતિયેવ. મગ્ગઞ્ઞૂતિ પચ્ચવેક્ખણાવસેન અત્તનો ઉપ્પાદિતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ઞાતા. મગ્ગવિદૂતિ વેનેય્યસન્તાને જનેતબ્બસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ કુસલો. મગ્ગકોવિદોતિ બોધિસત્તાનં અક્ખાતબ્બમગ્ગે વિચક્ખણો. અથ વા અભિસમ્બોધિપટિપત્તિ મગ્ગઞ્ઞૂ, પચ્ચેકબોધિપટિપત્તિ મગ્ગવિદૂ, સાવકબોધિપટિપત્તિ મગ્ગકોવિદો. અથ વા –

‘‘એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે,

તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૪૦૯) –

વચનતો યથાયોગં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં મગ્ગવસેન ચ સુઞ્ઞતાનિમિત્તઅપ્પણિહિતમગ્ગવસેન ચ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂવિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનેય્યપુગ્ગલાનં મગ્ગવસેન ચ યથાક્કમેનેત્થ યોજનં કરોન્તિ. મગ્ગાનુગા ચ પનસ્સાતિ ભગવતો ગતમગ્ગાનુગામિનો હુત્વા. એત્થ ચ-સદ્દો હેતુઅત્થે નિપાતો, એતેન ચ ભગવતા મગ્ગુપ્પાદનાદિગુણાધિગમાય હેતુ વુત્તો હોતિ. પન-સદ્દો કતત્થે નિપાતો, તેન ભગવતા કતમગ્ગકરણં વુત્તં હોતિ. પચ્છા સમન્નાગતાતિ પઠમં ગતસ્સ ભગવતો પચ્છા સીલાદિગુણેન સમન્નાગતા. ઇતિ થેરો ‘‘અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’’તિઆદીહિ યસ્મા સબ્બેપિ ભગવતો સીલાદયો ગુણા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય આગતા, તસ્મા અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય ગુણં કથેસિ.

જાનં જાનાતીતિ જાનિતબ્બં જાનાતિ, સબ્બઞ્ઞુતાય યંકિઞ્ચિ પઞ્ઞાય જાનિતબ્બં નામ અત્થિ, તં સબ્બં પઞ્ચનેય્યપથભૂતં પઞ્ઞાય જાનાતીતિ અત્થો. પસ્સં પસ્સતીતિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ, સબ્બદસ્સાવિતાય તંયેવ નેય્યપથં ચક્ખુના દિટ્ઠં વિય કરોન્તો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સતીતિ અત્થો. યથા વા એકચ્ચો વિપરીતં ગણ્હન્તો જાનન્તોપિ ન જાનાતિ, પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન યથાસભાવં ગણ્હન્તો જાનન્તો જાનાતિયેવ, પસ્સન્તો પસ્સતિયેવ. સ્વાયં નયન પરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો. વિદિતતાદિઅત્થેન ઞાણભૂતો. અવિપરીતસભાવટ્ઠેન વા પરિયત્તિધમ્મપવત્તનતો હદયેન ચિન્તેત્વા વાચાય નિચ્છારિતધમ્મમયોતિ વા ધમ્મભૂતો. સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતો. અથ વા ચક્ખુ વિય ભૂતોતિ ચક્ખુભૂતો. ઞાણં વિય ભૂતોતિ ઞાણભૂતો. અવિપરીતધમ્મો વિય ભૂતોતિ ધમ્મભૂતો. બ્રહ્મા વિય ભૂતોતિ બ્રહ્મભૂતો. ય્વાયં ધમ્મસ્સ વચનતો વત્તનતો વા વત્તા. નાનપ્પકારેહિ વચનતો વત્તનતો વા પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વા દસ્સનતો અત્થસ્સ નિન્નેતા. અમતાધિગમાય પટિપત્તિદેસનતો, અમતપ્પકાસનાય વા ધમ્મદેસનાય અમતસ્સ અધિગમાપનતો અમતસ્સ દાતા. લોકુત્તરસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદિતત્તા વેનેય્યાનુરૂપેન યથાસુખં લોકુત્તરધમ્મસ્સ દાનેન ચ ધમ્મેસુ ઇસ્સરોતિ ધમ્મસ્સામી. તથાગતપદં હેટ્ઠા વુત્તત્થં.

ઇદાનિ ‘‘જાનં જાનાતી’’તિઆદીહિ વુત્તગુણં સબ્બઞ્ઞુતાય વિસેસેત્વા દસ્સેતુકામો સબ્બઞ્ઞુતં સાધેન્તો ‘‘નત્થી’’તિઆદિમાહ. એવંભૂતસ્સ હિ તસ્સ ભગવતો પારમિતાપુઞ્ઞફલપ્પભાવનિપ્ફન્નેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન સબ્બધમ્મેસુ સવાસનસ્સ સમ્મોહસ્સ વિહતત્તા અસમ્મોહતો સબ્બધમ્માનં ઞાતત્તા અઞ્ઞાતં નામ નત્થિ. તથેવ ચ સબ્બધમ્માનં ચક્ખુના વિય ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠત્તા અદિટ્ઠં નામ નત્થિ. ઞાણેન પત્તત્તા અવિદિતં નામ નત્થિ. અસમ્મોહસચ્છિકિરિયાય સચ્છિકતત્તા અસચ્છિકતં નામ નત્થિ. અસમ્મોહપઞ્ઞાય ફુટ્ઠત્તા પઞ્ઞાય અફસ્સિતં નામ નત્થિ.

પચ્ચુપ્પન્નન્તિ પચ્ચુપ્પન્નં કાલં વા ધમ્મં વા. ઉપાદાયાતિ આદાય, અન્તોકત્વાતિ અત્થો. ઉપાદાયવચનેનેવ કાલવિનિમુત્તં નિબ્બાનમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. ‘‘અતીતા’’દિવચનાનિ ચ ‘‘નત્થી’’તિઆદિવચનેનેવ ઘટિયન્તિ, ‘‘સબ્બે’’તિઆદિવચનેન વા. સબ્બે ધમ્માતિ સબ્બસઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મપરિયાદાનં. સબ્બાકારેનાતિ સબ્બધમ્મેસુ એકેકસ્સેવ ધમ્મસ્સ અનિચ્ચાકારાદિસબ્બાકારપરિયાદાનં. ઞાણમુખેતિ ઞાણાભિમુખે. આપાથં આગચ્છન્તીતિ ઓસરણં ઉપેન્તિ. જાનિતબ્બન્તિ પદં નેય્યન્તિ પદસ્સ અત્થવિવરણત્થં વુત્તં.

અત્તત્થો વાતિઆદીસુ વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. અત્તત્થોતિ અત્તનો અત્થો. પરત્થોતિ પરેસં તિણ્ણં લોકાનં અત્થો. ઉભયત્થોતિ અત્તનો ચ પરેસઞ્ચાતિ સકિંયેવ ઉભિન્નં અત્થો. દિટ્ઠધમ્મિકોતિ દિટ્ઠધમ્મે નિયુત્તો, દિટ્ઠધમ્મપ્પયોજનો વા અત્થો. સમ્પરાયે નિયુત્તો, સમ્પરાયપ્પયોજનો વા સમ્પરાયિકો. ઉત્તાનોતિઆદીસુ વોહારવસેન વત્તબ્બો સુખપતિટ્ઠત્તા ઉત્તાનો. વોહારં અતિક્કમિત્વા વત્તબ્બો સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તો દુક્ખપતિટ્ઠત્તા ગમ્ભીરો. લોકુત્તરો અચ્ચન્તતિરોક્ખત્તા ગૂળ્હો. અનિચ્ચતાદિકો ઘનાદીહિ પટિચ્છન્નત્તા પટિચ્છન્નો. અપચુરવોહારેન વત્તબ્બો યથારુતં અગ્ગહેત્વા અધિપ્પાયસ્સ નેતબ્બતો નેય્યો. પચુરવોહારેન વત્તબ્બો વચનમત્તેનેવ અધિપ્પાયસ્સ નીતત્તા નીતો. સુપરિસુદ્ધસીલસમાધિવિપસ્સનત્થો તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેન વજ્જવિરહિતત્તા અનવજ્જો. કિલેસસમુચ્છેદનતો અરિયમગ્ગત્થો નક્કિલેસો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા અરિયફલત્થો વોદાનો. સઙ્ખતાસઙ્ખતેસુ અગ્ગધમ્મત્તા નિબ્બાનં પરમત્થો. પરિવત્તતીતિ બુદ્ધઞાણસ્સ વિસયભાવતો અબહિભૂતત્તા અન્તોબુદ્ધઞાણે બ્યાપિત્વા વા સમન્તા વા અલઙ્કરિત્વા વા વિસેસેન વા વત્તતિ.

‘‘સબ્બં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદીહિ ભગવતો ઞાણવિસયતં દસ્સેતિ. ઞાણાનુપરિવત્તીતિ ઞાણં અનુપરિવત્તિ, ઞાણવિરહિતં ન હોતીતિ અત્થો. અપ્પટિહતન્તિ નિરાવરણતં દસ્સેતિ. પુન સબ્બઞ્ઞુતં ઉપમાય સાધેતુકામો ‘‘યાવતક’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ જાનિતબ્બન્તિ નેય્યં. નેય્યપરિયન્તો નેય્યાવસાનમસ્સ અત્થીતિ નેય્યપરિયન્તિકં. અસબ્બઞ્ઞૂનં પન નેય્યાવસાનમેવ નત્થિ. ઞાણપરિયન્તિકેપિ એસેવ નયો. પુરિમયમકે વુત્તત્થમેવ ઇમિના યમકેન વિસેસેત્વાદસ્સેતિ, તતિયયમકેન પટિસેધવસેન નિયમેત્વા દસ્સેતિ. એત્થ ચ નેય્યં ઞાણસ્સ પથત્તા નેય્યપથો. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનોતિ નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ ખેપેત્વા ઠાનતો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પરિયન્તે ઠાનસીલા.

આવજ્જનપટિબદ્ધાતિ મનોદ્વારાવજ્જનાયત્તા, આવજ્જિતાનન્તરમેવ જાનાતીતિ અત્થો. આકઙ્ખપટિબદ્ધાતિ રુચિઆયત્તા, આવજ્જનાનન્તરં જવનઞાણેન જાનાતીતિ અત્થો. ઇતરાનિ દ્વે પદાનિ ઇમેસં દ્વિન્નં પદાનં યથાક્કમેન અત્થપ્પકાસનત્થં વુત્તાનિ. આસયં જાનાતીતિ એત્થ આસયન્તિ નિસ્સયન્તિ એત્થાતિ આસયો, મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિયા કામાદીહિ નેક્ખમ્માદીહિ વા પરિભાવિતસ્સ સન્તાનસ્સેતં અધિવચનં. સત્તસન્તાનં અનુસેન્તિ અનુપવત્તેન્તીતિ અનુસયા, થામગતાનં કામરાગાદીનંવ એતં અધિવચનં. અનુસયં જાનાતીતિ અનુસયકથા હેટ્ઠા વુત્તાયેવ.

ચરિતન્તિ પુબ્બે કતકુસલાકુસલકમ્મં. અધિમુત્તિન્તિ સમ્પતિ કુસલે અકુસલે વા ચિત્તવોસગ્ગો. અપ્પરજક્ખેતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા. અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા અપ્પરજક્ખા, તે અપ્પરજક્ખે. મહારજક્ખેતિ ઞાણમયે અક્ખિમ્હિ મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ મહારજક્ખા. મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા મહારજક્ખા, તે મહારજક્ખે. તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયેતિ તિક્ખાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ તિક્ખિન્દ્રિયા. મુદૂનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ મુદિન્દ્રિયા. સ્વાકારે દ્વાકારેતિ સુન્દરા સદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ સ્વાકારા. કુચ્છિતા ગરહિતા અસદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ દ્વાકારા. સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયેતિ યે કથિતં કારણં સલ્લક્ખેન્તિ સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા. તબ્બિપરીતા દુવિઞ્ઞાપયા. ભબ્બાભબ્બેતિ ભબ્બે ચ અભબ્બે ચ. અરિયાય જાતિયા ભવન્તિ જાયન્તીતિ ભબ્બા. વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં. ભવિસ્સન્તિ જાયિસ્સન્તિ વાતિ ભબ્બા, ભાજનભૂતાતિ અત્થો. યે અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ અનુચ્છવિકા ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના, તે ભબ્બા. વુત્તપટિપક્ખા અભબ્બા.

સત્તે પજાનાતીતિ રૂપાદિકે આરમ્મણે લગ્ગે લગ્ગિતે સત્તે પજાનાતિ. સદેવકો લોકોતિ સહ દેવેહિ સદેવકો. સહ મારેન સમારકો. સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકો. સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણી. પજાતત્તા પજા. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સા. ‘‘પજા’’તિ સત્તલોકસ્સ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં. સસ્સમણબ્રાહ્મણીવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ. પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં. સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકો. દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરલોકો, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપાવચરબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા. અપિ ચેત્થ સદેવકવચનેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તનભાવં સાધેતિ. તતો યેસં સિયા ‘‘મારો મહાનુભાવો છકામાવચરિસ્સરો વસવત્તી, કિં સોપિ અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતી’’તિ. તેસં વિમતિં વિધમેન્તો ‘‘સમારકો’’તિ આહ. યેસં પન સિયા ‘‘બ્રહ્મા મહાનુભાવો, એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ. દ્વીહિ…પે… દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ, અનુત્તરઞ્ચ ઝાનસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદેતિ, કિં સોપિ અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતી’’તિ. તેસં વિમતિં વિધમેન્તો ‘‘સબ્રહ્મકો’’તિ આહ. તતો યેસં સિયા ‘‘પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા સાસનપચ્ચત્થિકા, કિં તેપિ અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તન્તી’’તિ. તેસં વિમતિં વિધમેન્તો ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા’’તિ આહ.

એવં ઉક્કટ્ઠાનં અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તનભાવં પકાસેત્વા અથ સમ્મુતિદેવે અવસેસમનુસ્સે ચ ઉપાદાય ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સેસસત્તલોકસ્સ અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તનભાવં પકાસેન્તો ‘‘સદેવમનુસ્સા’’તિ આહ. અયમેત્થ અનુસન્ધિક્કમો. પોરાણા પનાહુ ‘‘સદેવકોતિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકો. સમારકોતિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકો. સબ્રહ્મકોતિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકો. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહાકારેહિ પરિયાદાતું ‘સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા’તિ વુત્તં. એવં પઞ્ચહિ પદેહિ તેન તેન આકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નં હોતી’’તિ.

અન્તમસોતિ ઉપરિમન્તેન. તિમિતિમિઙ્ગલન્તિ એત્થ તિમિ નામ એકા મચ્છજાતિ, તિમિં ગિલિતું સમત્થા તતો મહન્તસરીરા તિમિઙ્ગલા નામ એકા મચ્છજાતિ, તિમિઙ્ગલમ્પિ ગિલિતું સમત્થા પઞ્ચયોજનસતિકસરીરા તિમિતિમિઙ્ગલા નામ એકા મચ્છજાતિ. ઇધ જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ગરુળં વેનતેય્યન્તિ એત્થ ગરુળોતિ જાતિવસેન નામં. વેનતેય્યોતિ ગોત્તવસેન. પદેસેતિ એકદેસે. સારિપુત્તસમાતિ સબ્બબુદ્ધાનં ધમ્મસેનાપતિત્થેરે ગહેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસસાવકા હિ પઞ્ઞાય ધમ્મસેનાપતિત્થેરેન સમા નામ નત્થિ. યથાહ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં મહાપઞ્ઞાનં યદિદં સારિપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮-૧૮૯). અટ્ઠકથાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૧; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૩.૫) વુત્તં –

‘‘લોકનાથં ઠપેત્વાન, યે ચઞ્ઞે સન્તિ પાણિનો;

પઞ્ઞાય સારિપુત્તસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિ’’ન્તિ.

ફરિત્વાતિ બુદ્ધઞાણં સબ્બદેવમનુસ્સાનમ્પિ પઞ્ઞં પાપુણિત્વા ઠાનતો તેસં પઞ્ઞં ફરિત્વા બ્યાપિત્વા તિટ્ઠતિ. અભિભવિત્વાતિ સબ્બદેવમનુસ્સાનમ્પિ પઞ્ઞં અતિક્કમિત્વા, તેસં અવિસયભૂતમ્પિ સબ્બં નેય્યં અભિભવિત્વા તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૩.૫) પન ‘‘અતિઘંસિત્વા’’તિ પાઠો, ઘંસિત્વા તુદિત્વાતિ અત્થો. યેપિ તેતિઆદીહિ એવં ફરિત્વા અભિભવિત્વા ઠાનસ્સ પચ્ચક્ખકારણં દસ્સેતિ. તત્થ પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા. નિપુણાતિ સણ્હસુખુમબુદ્ધિનો સુખુમે અત્થન્તરે પટિવિજ્ઝનસમત્થા. કતપરપ્પવાદાતિ વિઞ્ઞાતપરપ્પવાદા ચેવ પરેહિ સદ્ધિં કતવાદપરિચયા ચ. વાલવેધિરૂપાતિ વાલવેધિધનુગ્ગહસદિસા. વો ભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનીતિ વાલવેધી વિય વાલં સુખુમાનિપિ પરેસં દિટ્ઠિગમનાનિ અત્તનો પઞ્ઞાગમનેન ભિન્દન્તા વિય ચરન્તીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય પઞ્ઞા એવ પઞ્ઞાગતં. દિટ્ઠિયો એવ દિટ્ઠિગતાનિ. પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વાતિ દ્વિપદમ્પિ તિપદમ્પિ ચતુપદમ્પિ પુચ્છં રચયિત્વા તેસં પઞ્હાનં અતિબહુકત્તા સબ્બસઙ્ગહત્થં દ્વિક્ખત્તું વુત્તં. ગૂળ્હાનિ ચ પટિચ્છન્નાનિ ચ અત્થજાતાનીતિ પાઠસેસો. તેસં તથા વિનયં દિસ્વા અત્તના અભિસઙ્ખતં પઞ્હં પુચ્છન્તીતિ એવં ભગવતા અધિપ્પેતત્તા પઞ્હં પુચ્છન્તિ. અઞ્ઞેસં પન પુચ્છાય ઓકાસમેવ અદત્વા ભગવા ઉપસઙ્કમન્તાનં ધમ્મં દેસેતિ. યથાહ –

‘‘તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરોન્તિ ‘ઇમં મયં પઞ્હં સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામ, સચે નો સમણો ગોતમો એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામ, એવં ચેપિ નો પુટ્ઠો એવં બ્યાકરિસ્સતિ, એવમ્પિસ્સ મયં વાદં આરોપેસ્સામા’તિ. તે સુણન્તિ ‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો અમુકં નામ ગામં વા નિગમં વા ઓસટો’તિ. તે યેન સમણો ગોતમો તેનુપસઙ્કમન્તિ. તે સમણો ગોતમો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. તે સમણેન ગોતમેન ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ન ચેવ સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, કુતોસ્સ વાદં આરોપેસ્સન્તિ, અઞ્ઞદત્થુ સમણસ્સેવ ગોતમસ્સ સાવકા સમ્પજ્જન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૯).

કસ્મા પઞ્હે ન પુચ્છન્તીતિ ચે? ભગવા કિર પરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તો પરિસાય અજ્ઝાસયં ઓલોકેતિ, તતો પસ્સતિ ‘‘ઇમે પણ્ડિતા ગૂળ્હં રહસ્સં પઞ્હં ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આગતા’’તિ. સો તેહિ અપુટ્ઠોયેવ ‘‘પઞ્હપુચ્છાય એત્તકા દોસા, વિસ્સજ્જને એત્તકા, અત્થે, પદે, અક્ખરે એત્તકાતિ; ઇમં પઞ્હં પુચ્છન્તો એવં પુચ્છેય્ય, વિસ્સજ્જેન્તો એવં વિસ્સજ્જેય્યા’’તિ; ઇતિ ઓવટ્ટિકસારં કત્વા આનીતે પઞ્હે ધમ્મકથાય અન્તરે પક્ખિપિત્વા દસ્સેતિ. તે પણ્ડિતા ‘‘સેય્યા વત નો, યે મયં ઇમે પઞ્હે ન પુચ્છિમ્હા. સચેપિ મયં પુચ્છેય્યામ, અપ્પતિટ્ઠિતે નો કત્વા સમણો ગોતમો ખિપેય્યા’’તિ અત્તમના ભવન્તિ.

અપિ ચ બુદ્ધા નામ ધમ્મં દેસેન્તા પરિસં મેત્તાય ફરન્તિ. મેત્તાફરણેન દસબલેસુ મહાજનસ્સ ચિત્તં પસીદતિ. બુદ્ધા નામ રૂપગ્ગપ્પત્તા હોન્તિ દસ્સનસમ્પન્ના મધુરસ્સરા મુદુજિવ્હા સુફુસિતદન્તાવરણા, અમતેન હદયં સિઞ્ચન્તા વિય ધમ્મં કથેન્તિ. તત્ર નેસં મેત્તાફરણેન પસન્નચિત્તાનં એવં હોતિ – ‘‘એવરૂપં અદ્વેજ્ઝકથં અમોઘકથં નિય્યાનિકકથં કથેન્તેન ભગવતા સદ્ધિં ન સક્ખિસ્સામ પચ્ચનીકગ્ગાહં ગણ્હિતુ’’ન્તિ અત્તનો પસન્નભાવેનેવ પઞ્હે ન પુચ્છન્તીતિ.

કથિતા વિસ્સજ્જિતા વાતિ ‘‘એવં તુમ્હે પુચ્છથા’’તિ અપુચ્છિતપઞ્હાનં ઉચ્ચારણેન તે પઞ્હા ભગવતા કથિતા એવ હોન્તિ. યથા ચ તે વિસ્સજ્જેતબ્બા, તથા વિસ્સજ્જિતા એવ હોન્તિ. નિદ્દિટ્ઠકારણાતિ ઇમિના કારણેન ઇમિના હેતુના એવં હોન્તીતિ એવં સહેતુકં કત્વા વિસ્સજ્જનેન ભગવતા નિદ્દિટ્ઠકારણા એવ હોન્તિ તે પઞ્હા. ઉપક્ખિત્તકા ચ તે ભગવતો સમ્પજ્જન્તીતિ ખત્તિયપણ્ડિતાદયો ભગવતો પઞ્હવિસ્સજ્જનેનેવ ભગવતો સમીપે ખિત્તકા પક્ખિત્તકા સમ્પજ્જન્તિ; સાવકા વા સમ્પજ્જન્તિ, ઉપાસકા વાતિ અત્થો; સાવકસમ્પત્તિં વા પાપુણન્તિ, ઉપાસકસમ્પત્તિં વાતિ વુત્તં હોતિ. અથાતિ અનન્તરત્થે, તેસં ઉપક્ખિત્તકસમ્પત્તિસમનન્તરમેવાતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને, તસ્મિં અધિકારે વા. અતિરોચતીતિ અતિવિય જોતતિ પકાસતિ. યદિદં પઞ્ઞાયાતિ યાયં ભગવતો પઞ્ઞા, તાય પઞ્ઞાય ભગવાવ અતિરોચતીતિ અત્થો. ઇતિ-સદ્દો કારણત્થો, ઇમિના કારણેનાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

પસૂરસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.