૯. માગણ્ડિયસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૭૦. નવમે માગણ્ડિયસુત્તનિદ્દેસે પઠમગાથાય તાવ અજપાલનિગ્રોધમૂલે નાનારૂપાનિ નિમ્મિનિત્વા અભિકામં આગતં મારધીતરં દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ છન્દમત્તમ્પિ મેથુનસ્મિં નાહોસિ, કિમેવિદં ઇમિસ્સા દારિકાય મુત્તકરીસપુણ્ણં રૂપં દિસ્વા ભવિસ્સતિ, સબ્બથા પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે, કુતોનેન સંવસિતુન્તિ.

મુત્તપુણ્ણન્તિ આહારઉતુવસેન વત્થિપુટન્તરં પૂરેત્વા ઠિતમુત્તેન પૂરિતં. કરીસપુણ્ણન્તિ પક્કાસયસઙ્ખાતે હેટ્ઠાનાભિપિટ્ઠિકણ્ટકમૂલાનં અન્તરે ઉબ્બેધેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તે અન્તાવસાને ઠિતવચ્ચેન પુણ્ણં. સેમ્હપુણ્ણન્તિ ઉદરપટલે ઠિતએકપત્તપ્પમાણેન સેમ્હેન પૂરિતં. રુહિરપુણ્ણન્તિ યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગં પૂરેત્વા હદયવક્કપપ્ફાસાનં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરન્તેન વક્કહદયયકનપપ્ફાસે તેમયમાનેન ઠિતેન એકપત્તસ્સ પૂરણમત્તેન સન્નિચિતલોહિતસઙ્ખાતેન ચ કેસલોમનખદન્તાનં મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનઞ્ચેવ થદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ ઠપેત્વા ધમનીજાલાનુસારેન સબ્બં ઉપાદિણ્ણકસરીરં ફરિત્વા ઠિતસંસરણલોહિતસઙ્ખાતેન ચ દુવિધેન રુહિરેન પુણ્ણં.

અટ્ઠિસઙ્ઘાતન્તિ સકલસરીરે હેટ્ઠા અટ્ઠીનં ઉપરિટ્ઠિતાનિ સાધિકાનિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ, તેહિ અટ્ઠીહિ ઘટિતં. ન્હારુસમ્બન્ધન્તિ સકલસરીરે અટ્ઠીનિ આબન્ધિત્વા ઠિતાનિ નવ ન્હારુસતાનિ, તેહિ ન્હારૂહિ સમ્બન્ધં આબન્ધં. રુધિરમંસાવલેપનન્તિ સંસરણલોહિતેન ચ સાધિકાનિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ અનુલિમ્પેત્વા ઠિતેન નવમંસપેસિસતેન ચ અનુલિત્તં સરીરં. ચમ્મવિનદ્ધન્તિ સકલસરીરં પરિયોનન્ધિત્વા પાકટકિલોમકસ્સ ઉપરિ છવિયા હેટ્ઠા ઠિતં ચમ્મં, તેન ચમ્મેન વિનદ્ધં પરિયોનદ્ધં. ‘‘ચમ્માવનદ્ધ’’ન્તિપિ પાળિ. છવિયા પટિચ્છન્નન્તિ અતિસુખુમછવિયા પટિચ્છન્નં છાદેત્વા ઠિતં. છિદ્દાવછિદ્દન્તિ અનેકછિદ્દં. ઉગ્ઘરન્તન્તિ અક્ખિમુખાદીહિ ઉગ્ઘરન્તં. પગ્ઘરન્તન્તિ અધોભાગેન પગ્ઘરન્તં. કિમિસઙ્ઘનિસેવિતન્તિ સૂચિમુખાદીહિ નાનાપાણકુલસમૂહેહિ આસેવિતં. નાનાકલિમલપરિપૂરન્તિ અનેકવિધેહિ અસુચિકોટ્ઠાસેહિ પૂરિતં.

૭૧. તતો માગણ્ડિયો ‘‘પબ્બજિતા નામ માનુસકે કામે પહાય દિબ્બકામત્થાય પબ્બજન્તિ, અયઞ્ચ દિબ્બેપિ કામે ન ઇચ્છતિ, ઇદમ્પિ ઇત્થિરતનં, કા નુ અસ્સ દિટ્ઠી’’તિ પુચ્છિતું દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ એતાદિસં ચે રતનન્તિ દિબ્બિત્થિરતનં સન્ધાય ભણતિ. નારિન્તિ અત્તનો ધીતરં સન્ધાય. દિટ્ઠિગતં સીલવતં નુ જીવિતન્તિ દિટ્ઠિઞ્ચ સીલઞ્ચ વતઞ્ચ જીવિતઞ્ચ. ભવૂપપત્તિઞ્ચ વદેસિ કીદિસન્તિ અત્તનો ભવૂપપત્તિં વા તુવં કીદિસં વદેસિ.

૭૨. ઇતો પરા દ્વે ગાથા વિસ્સજ્જનપુચ્છાનયેન પવત્તત્તા પાકટસમ્બન્ધાયેવ. તાસુ પઠમગાથાય સઙ્ખેપત્થો – તસ્સ મય્હં માગણ્ડિય દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતધમ્મેસુ નિચ્છિનિત્વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૭, ૩૦૧) એવં ઇદં વદામીતિ સમુગ્ગહીતં ન હોતિ નત્થિ ન વિજ્જતિ, કિં કારણા? અહઞ્હિ પસ્સન્તો દિટ્ઠીસુ આદીનવં કઞ્ચિ દિટ્ઠિં અગ્ગહેત્વા સચ્ચાનિ પવિચિનન્તો અજ્ઝત્તં રાગાદીનં સન્તિભાવેન અજ્ઝત્તસન્તિસઙ્ખાતં નિબ્બાનમેવ અદ્દસન્તિ.

આદીનવન્તિ ઉપદ્દવં. સદુક્ખન્તિ કાયિકદુક્ખેન સદુક્ખં. સવિઘાતન્તિ ચેતસિકદુક્ખેન સહિતં. સઉપાયાસન્તિ ઉપાયાસસહિતં. સપરિળાહન્તિ સદરથં. ન નિબ્બિદાયાતિ ન વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય. ન વિરાગાયાતિ ન વટ્ટે વિરાગત્થાય. ન નિરોધાયાતિ ન વટ્ટસ્સ નિરોધત્થાય. ન ઉપસમાયાતિ ન વટ્ટસ્સ ઉપસમત્થાય. ન અભિઞ્ઞાયાતિ ન વટ્ટસ્સ અભિજાનનત્થાય. ન સમ્બોધાયાતિ ન કિલેસનિદ્દાવિગમેન વટ્ટતો સમ્બુજ્ઝનત્થાય. ન નિબ્બાનાયાતિ ન અમતનિબ્બાનત્થાય. એત્થ પન ‘‘નિબ્બિદાયા’’તિ વિપસ્સના. ‘‘વિરાગાયા’’તિ મગ્ગો. ‘‘નિરોધાય ઉપસમાયા’’તિ નિબ્બાનં. ‘‘અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાયા’’તિ મગ્ગો. ‘‘નિબ્બાનાયા’’તિ નિબ્બાનમેવ. એવં એકસ્મિં ઠાને વિપસ્સના, તીસુ મગ્ગો, તીસુ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ એવં વવત્થાનકથા વેદિતબ્બા. પરિયાયેન પન સબ્બાનિપેતાનિ મગ્ગવેવચનાનિપિ નિબ્બાનવેવચનાનિપિ હોન્તિયેવ.

અજ્ઝત્તં રાગસ્સ સન્તિન્તિ અજ્ઝત્તરાગસ્સ સન્તભાવેન નિબ્બુતભાવેન અજ્ઝત્તસન્તિસઙ્ખાતં નિબ્બાનં ઓલોકેસિં. દોસસ્સ સન્તિન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પચિનન્તિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. વિચિનન્તોતિ સચ્ચાનિ વડ્ઢેન્તો વિભાવેન્તો. પવિચિનન્તોતિ તાનેવ પચ્ચેકં વિભાવેન્તો. કેચિ ‘‘ગવેસન્તો’’તિ વણ્ણયન્તિ. અદસ્સન્તિ ઓલોકેસિં. અદક્ખિન્તિ વિનિવિજ્ઝિં. અફસ્સિન્તિ પઞ્ઞાય ફુસિં. પટિવિજ્ઝિન્તિ ઞાણેન પચ્ચક્ખં અકાસિં.

૭૩. દુતિયગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યાનિમાનિ દિટ્ઠિગતાનિ તેહિ તેહિ સત્તેહિ વિનિચ્છિનિત્વા ગહિતત્તા ‘‘વિનિચ્છયા’’તિ ચ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતભાવાદિના નયેન ‘‘પકપ્પિતાની’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, તે વે મુની દિટ્ઠિગતધમ્મે અગ્ગહેત્વા અજ્ઝત્તસન્તીતિ યમેતમત્થં બ્રૂસિ, આચિક્ખ મે, કથં નુ ધીરેહિ પવેદિતં તં કથં પકાસિતં ધીરેહીતિ વદતિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થો ઠપેત્વા પરમત્થપદં. તત્થ યં પરમત્થન્તિ યં ઉત્તમં નિબ્બાનં.

૭૪. અથસ્સ ભગવા યથા યેન ઉપાયેન તં પદં ધીરેહિ પકાસિતં, તં ઉપાયં સપટિપક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘ન દિટ્ઠિયા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ન દિટ્ઠિયાતિઆદીહિ દિટ્ઠિસુતિઅટ્ઠસમાપત્તિઞાણબાહિરસીલબ્બતાનિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘સુદ્ધિમાહા’’તિ એત્થ વુત્તં આહ-સદ્દં સબ્બત્થ નકારેન સદ્ધિં યોજેત્વા પુરિમપદત્તયં નેત્વા ‘‘દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં નાહ ન કથેમી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. યથા ચેત્થ, એવં ઉત્તરપદેસુપિ. તત્થ ચ અદિટ્ઠિયા નાહાતિ દસવત્થુકં સમ્માદિટ્ઠિં વિના ન કથેમિ. તથા અસ્સુતિયાતિ નવઙ્ગં સવનં વિના. અઞાણાતિ કમ્મસ્સકતસચ્ચાનુલોમિકઞાણં વિના. અસીલતાતિ પાતિમોક્ખસંવરં વિના. અબ્બતાતિ ધુતઙ્ગવતં વિના. નોપિ તેનાતિ તેસુ એકમેકેન દિટ્ઠિઆદિમત્તેનાપિ ન કથેમીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. એતે ચ નિસ્સજ્જ અનુગ્ગહાયાતિ એતે ચ પુરિમદિટ્ઠિઆદિભેદે કણ્હપક્ખિકે ધમ્મે સમુગ્ઘાતકરણેન નિસ્સજ્જ, પચ્છિમે અદિટ્ઠિઆદિભેદે સુક્કપક્ખિકેપિ અતમ્મયતાપજ્જનેન અનુગ્ગહાય. સન્તો અનિસ્સાય ભવં ન જપ્પેતિ ઇમાય પટિપત્તિયા રાગાદિવૂપસમેન સન્તો ચક્ખાદીસુ કઞ્ચિ ધમ્મં અનિસ્સાય એકમ્પિ ભવં ન જપ્પે, અપિહેતું અપત્થેતું સમત્થો સિયા, અયમસ્સ અજ્ઝત્તસન્તીતિ અધિપ્પાયો.

સવનમ્પિ ઇચ્છિતબ્બન્તિ સુત્તાદિવસેન સુણનમ્પિ આકઙ્ખિતબ્બં. સમ્ભારા ઇમે ધમ્માતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિકા ઇમે ધમ્મા ઉપકારટ્ઠેન સમ્ભારા હોન્તિ. કણ્હપક્ખિકાનન્તિ અકુસલપક્ખે ભવાનં. સમુગ્ઘાતતો પહાનં ઇચ્છિતબ્બન્તિ સમ્મા હનનતો સમુચ્છેદતો પહાનં આકઙ્ખિતબ્બં. તેધાતુકેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કામરૂપારૂપસઙ્ખાતેસુ તેભૂમકેસુ કોસલ્લસમ્ભૂતેસુ. અતમ્મયતાતિ નિત્તણ્હભાવો.

૭૫. એવં વુત્તે વચનત્થં અસલ્લક્ખેન્તો માગણ્ડિયો ‘‘નો ચે કિરા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ દિટ્ઠાદીનિ વુત્તનયાનેવ. કણ્હપક્ખિકાનિયેવ પન સન્ધાય ઉભયત્રાપિ આહ. આહ-સદ્દં પન ‘‘નો ચે’’તિ સદ્દેન યોજેત્વા નો ચે કિર આહ નો ચે કિર કથેસીતિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો. મોમૂહન્તિ અતિમૂળ્હં, મોહનં વા. પચ્ચેન્તીતિ જાનન્તિ. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનો.

૭૬. અથસ્સ ભગવા તં દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુચ્છં પટિક્ખિપન્તો ‘‘દિટ્ઠિઞ્ચ નિસ્સાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – ત્વં માગણ્ડિય દિટ્ઠિં નિસ્સાય પુનપ્પુનં પુચ્છમાનો યાનિ તે દિટ્ઠિગતાનિ સમુગ્ગહિતાનિ, તેસ્વેવ સમુગ્ગહીતેસુ પમોહં આગતો ત્વં ઇતો ચ મયા વુત્તઅજ્ઝત્તસન્તિતો પટિપત્તિતો ધમ્મદેસનતો વા અણુમ્પિ યુત્તસઞ્ઞં ન પસ્સસિ, તેન કારણેન ત્વં ઇમં ધમ્મં મોમૂહતો પસ્સસીતિ.

લગ્ગનં નિસ્સાય લગ્ગનન્તિ દિટ્ઠિલગ્ગનં અલ્લીયિત્વા દિટ્ઠિલગ્ગનં. બન્ધનન્તિ દિટ્ઠિબન્ધનં. પલિબોધન્તિ દિટ્ઠિપલિબોધં.

અન્ધકારં પક્ખન્દોસીતિ બહલન્ધકારં પવિટ્ઠોસિ. યુત્તસઞ્ઞન્તિ સમણધમ્મે યુત્તસઞ્ઞં. પત્તસઞ્ઞન્તિ સમણધમ્મે પટિલદ્ધસઞ્ઞં. લગ્ગનસઞ્ઞન્તિ સઞ્જાનિતસઞ્ઞં. કારણસઞ્ઞન્તિ હેતુસઞ્ઞં. ઠાનસઞ્ઞન્તિ કારણસઞ્ઞં. ન પટિલભસીતિ ન વિન્દસિ. કુતો ઞાણન્તિ મગ્ગઞાણં પન કેન કારણેન લભિસ્સસિ. અનિચ્ચં વાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચં. અનિચ્ચસઞ્ઞાનુલોમં વાતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા’’તિ ઉપ્પન્ના સઞ્ઞા અનિચ્ચસઞ્ઞા, તાય સઞ્ઞાય અનુલોમં અપ્પટિક્કૂલં અનિચ્ચસઞ્ઞાનુલોમં. કિં તં? વિપસ્સનાઞાણં. દ્વિન્નં વિપસ્સનાઞાણાનં દુક્ખાનત્તસઞ્ઞાનુલોમાનમ્પિ એસેવ નયો.

૭૭. એવં સમુગ્ગહિતેસુ પમોહેન માગણ્ડિયસ્સ વિવાદાપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ અઞ્ઞેસુ ચ ધમ્મેસુ વિગતપ્પમોહસ્સ અત્તનો નિબ્બિવાદતં દસ્સેન્તો ‘‘સમો વિસેસી’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યો એવં તિધા માનેન વા દિટ્ઠિયા વા પુગ્ગલેન વા મઞ્ઞતિ, સો તેન માનેન તાય વા દિટ્ઠિયા તેન વા પુગ્ગલેન વિવદેય્ય. યો પન અમ્હાદિસો ઇમાસુ તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો, સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતિ, ન ચ હીનોતિ પાઠસેસો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનોવ.

૭૮. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘સચ્ચન્તિ સો’’તિ ગાથા. તસ્સત્થો – સો એવરૂપો પહીનમાનદિટ્ઠિકો ‘‘માદિસો ‘બાહિતપાપત્તા’દિના નયેન બ્રાહ્મણો, ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ કિં વદેય્ય કિં વત્થું ભણેય્ય, કેન વા કારણેન ભણેય્ય, ‘‘મય્હં સચ્ચં, તુય્હં મુસા’’તિ વા કેન માનેન દિટ્ઠિયા પુગ્ગલેન વા વિવદેય્ય. યસ્મિં માદિસે ખીણાસવે ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ પવત્તિયા સમં વા, ઇતરદ્વયભાવેન પવત્તિયા વિસમં વા મઞ્ઞિતં નત્થિ, સમાનાદીસુ કેન વાદં પટિસંયુજેય્ય પટિપ્ફરેય્યાતિ. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનો.

૭૯. નનુ એકંસેનેવ એવરૂપો પુગ્ગલો? ‘‘ઓકં પહાયા’’તિ ગાથા. તત્થ ઓકં પહાયાતિ રૂપધાત્વાદિવિઞ્ઞાણસ્સોકાસં તત્ર છન્દરાગપ્પહાનેન છડ્ડેત્વા. અનિકેતસારીતિ રૂપનિમિત્તનિકેતાદીનિ તણ્હાવસેન અસરન્તો. ગામે અકુબ્બં મુનિ સન્થવાનીતિ ગામે ગિહિસન્થવાનિ અકરોન્તો. કામેહિ રિત્તોતિ કામેસુ છન્દરાગાભાવેન સબ્બકામેહિ પુથુભૂતો. અપુરક્ખરાનોતિ આયતિં અત્તભાવં અનભિનિબ્બત્તેન્તો. કથં ન વિગ્ગય્હ જનેન કયિરાતિ જનેન સદ્ધિં વિગ્ગાહિકકથં ન કથેય્ય.

હાલિદ્દકાનીતિ એવંનામકો ગહપતિ. યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમીતિ યેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. તસ્મા યત્થ મહાકચ્ચાનો, તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેન વા કારણેન મહાકચ્ચાનો દેવમનુસ્સેહિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કેન ચ કારણેન મહાકચ્ચાનો ઉપસઙ્કમિતબ્બો? નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમાધિપ્પાયેન, સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયેન દિજગણેહિ નિચ્ચફલિતમહારુક્ખો વિય. ઉપસઙ્કમીતિ ચ ગતોતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપનં. અથ વા એવં ગતો તતો આસન્નતરં ઠાનં મહાકચ્ચાનસ્સ સમીપસઙ્ખાતં ગન્ત્વાતિપિ વુત્તં હોતિ.

અભિવાદેત્વાતિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા. ઇદાનિ યેનત્થેન મહાકચ્ચાનસ્સ ઉપટ્ઠાનં આગતો, તં પુચ્છિતુકામો દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસિ પતિટ્ઠાપેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭) વિય. તસ્મા યથા નિસિન્નો એકમન્તં નિસિન્નો હોતિ, એવં નિસીદીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં. નિસીદીતિ નિસજ્જં કપ્પેસિ. પણ્ડિતા હિ દેવમનુસ્સા ગરુટ્ઠાનિયં ઉપસઙ્કમિત્વા આસનકુસલતાય એકમન્તં નિસીદન્તિ. અયઞ્ચ ગહપતિ તેસં અઞ્ઞતરો, તસ્મા એકમન્તં નિસીદિ.

કથં નિસિન્નો ચ પન એકમન્તં નિસિન્નો હોતીતિ? છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા. સેય્યથિદં? અતિદૂરં અચ્ચાસન્નં ઉપરિવાતં ઉન્નતપ્પદેસં અતિસમ્મુખં અતિપચ્છાતિ. અતિદૂરે નિસિન્નો હિ સચે કથેતુકામો હોતિ, ઉચ્ચાસદ્દેન કથેતબ્બં હોતિ. અચ્ચાસન્ને નિસિન્નો સઙ્ઘટ્ટનં કરોતિ. ઉપરિવાતે નિસિન્નો સરીરગન્ધેન બાધતિ. ઉન્નતપ્પદેસે નિસિન્નો અગારવં પકાસેતિ. અતિસમ્મુખા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ. અતિપચ્છા નિસિન્નો સચે દટ્ઠુકામો હોતિ, ગીવં પસારેત્વા દટ્ઠબ્બં હોતિ. તસ્મા અયમ્પિ એતે છ નિસજ્જદોસે વજ્જેત્વા નિસીદિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિ.

એતદવોચાતિ એતં અવોચ. વુત્તમિદં ભન્તે કચ્ચાન ભગવતા અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હેતિ અટ્ઠકવગ્ગિયમ્હિ માગણ્ડિયપઞ્હો નામ અત્થિ, તસ્મિં પઞ્હે.

રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો અધિપ્પેતો. રૂપધાતુરાગવિનિબન્ધન્તિ રૂપધાતુમ્હિ રાગેન વિનિબદ્ધં. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ ગેહસારી આલયસારી. કસ્મા પનેત્થ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો ગહપતી’’તિ ન વુત્તન્તિ? સમ્મોહવિઘાતત્થં. ‘‘ઓકો’’તિ હિ અત્થતો પચ્ચયો વુચ્ચતિ, પુરેજાતઞ્ચ કમ્મવિઞ્ઞાણં પચ્છાજાતસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ, વિપાકવિઞ્ઞાણઞ્ચ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ‘‘કતરં નુ ખો ઇધ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ સમ્મોહો ભવેય્ય. તસ્સ વિઘાતત્થં તં અગ્ગહેત્વા અસમ્ભિન્નાવ દેસના કતાતિ. અપિચ વિપાકઆરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ વુત્તાતિ તા દસ્સેતુમ્પિ ઇધ વિઞ્ઞાણં ન ગહિતં.

ઉપયુપાદાનાતિ તણ્હૂપયદિટ્ઠૂપયવસેન દ્વે ઉપયા, કામુપાદાનાદીનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ ચ. ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિ અકુસલચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતા ચેવ અભિનિવેસભૂતા ચ અનુસયભૂતા ચ. તથાગતસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. સબ્બેસમ્પિ હિ ખીણાસવાનં એતે પહીનાવ, સત્થુ પન ખીણાસવભાવો લોકે અતિપાકટોતિ ઉપરિમકોટિયા એવં વુત્તં. વિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિતં? કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં. કિલેસા હિ ન કેવલં ચતૂસુયેવ ખન્ધેસુ પહીના પહીયન્તિ, પઞ્ચસુપિ પહીયન્તિયેવાતિ કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં ગહિતં. એવં ખો ગહપતિ અનોકસારી હોતીતિ એવં કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેન અનોકસારી નામ હોતિ.

રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપમેવ કિલેસાનં પચ્ચયટ્ઠેન નિમિત્તં, આરમ્મણકિરિયસઙ્ખાતેન નિવાસટ્ઠેન નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં. વિસારો ચ વિનિબન્ધો ચ વિસારવિનિબન્ધા. ઉભયેનપિ હિ કિલેસાનં પત્થટભાવો ચ વિનિબન્ધનભાવો ચ વુત્તો, રૂપનિમિત્તનિકેતે વિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા, તસ્મા રૂપનિમિત્તનિકેતમ્હિ ઉપ્પન્નેન કિલેસવિસારેન ચેવ કિલેસવિનિબન્ધનેન ચાતિ અત્થો. નિકેતસારીતિ વુચ્ચતીતિ આરમ્મણકરણવસેન નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન નિકેતસારીતિ વુચ્ચતિ. પહીનાતિ તે રૂપનિમિત્તનિકેતે કિલેસવિસારવિનિબન્ધા પહીના.

કસ્મા પનેત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા ચ ‘‘ઓકા’’તિ વુત્તા, છ આરમ્મણાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ? છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય. સમાનેપિ હિ એતેસં આલયટ્ઠેન વિસયભાવે ઓકોતિ નિપ્પરિયાયેન સુદ્ધં ગેહમેવ વુચ્ચતિ, નિકેતન્તિ ‘‘અજ્જ અસુકટ્ઠાને કીળિસ્સામા’’તિ કતસઙ્કેતાનં નિવાસનટ્ઠાનં ઉય્યાનાદિ. તત્થ યથા પુત્તદારધનધઞ્ઞપુણ્ણગેહે છન્દરાગો બલવા હોતિ, એવં અજ્ઝત્તિકેસુ ખન્ધેસુ. યથા પન ઉય્યાનટ્ઠાનાદીસુ તતો દુબ્બલતરો હોતિ, એવં બાહિરેસુ છસુ આરમ્મણેસૂતિ છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય એવં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બા.

સુખિતેસુ સુખિતોતિ ઉપટ્ઠાકેસુ ધનધઞ્ઞલાભાદિવસેન સુખિતેસુ ‘‘ઇદાનાહં મનાપં ચીવરં મનાપં ભોજનં લભિસ્સામી’’તિ ગેહસ્સિતસુખેન સુખિતો હોતિ, તેહિ પત્તસમ્પત્તિં અત્તના અનુભવમાનો વિય ચરતિ. દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતોતિ તેસં કેનચિદેવ કારણેન દુક્ખે ઉપ્પન્ને સયં દ્વિગુણેન દુક્ખેન દુક્ખિતો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ કિચ્ચસઙ્ખાતેસુ કરણીયેસુ. વોયોગં આપજ્જતીતિ ઉપયોગં સયં તેસં કિચ્ચાનં કત્તબ્બતં આપજ્જતિ.

કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. એવં ખો ગહપતિ કામેહિ અરિત્તો હોતીતિ એવં કિલેસકામેહિ અરિત્તો હોતિ.

અન્તો કામાનં ભાવેન અતુચ્છો. સુક્કપક્ખો તેસં અભાવેન રિત્તો તુચ્છોતિ વેદિતબ્બો.

પુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો કુરુમાનો. એવંરૂપો સિયન્તિઆદીસુ દીઘરસ્સકાળોદાતાદીસુ રૂપેસુ એવંરૂપો નામ ભવેય્યન્તિ પત્થેતિ. સુખાદીસુ વેદનાસુ એવંવેદનો નામ. નીલસઞ્ઞાદીસુ સઞ્ઞાસુ એવંસઞ્ઞો નામ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ સઙ્ખારેસુ એવંસઙ્ખારો નામ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ વિઞ્ઞાણેસુ એવંવિઞ્ઞાણો નામ ભવેય્યન્તિ પત્થેતિ.

અપુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો અકુરુમાનો. સહિતં મે, અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં, મય્હં સહિતં સિલિટ્ઠં મધુરં મધુરપાનસદિસં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘેન કાલેન પરિચિતં સુપ્પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ સબ્બં ખણેન વિપરાવત્તં નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં દોસો મયા આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ તં તં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉત્તરં પરિયેસન્તો ઇમસ્સ વાદસ્સ મોક્ખાય ચર આહિણ્ડ. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયમેવ પહોસિ, ઇધેવ નિબ્બેઠેહીતિ.

૮૦. સો એવરૂપો ‘‘યેહિ વિવિત્તો’’તિ ગાથા. તત્થ યેહીતિ યેહિ દિટ્ઠિગતાદીહિ. વિવિત્તો વિચરેય્યાતિ રિત્તો ચરેય્ય. ન તાનિ ઉગ્ગય્હ વદેય્ય નાગોતિ ‘‘આગું ન કરોતી’’તિઆદિના (ચૂળનિ. ભદ્રાવુધમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭૦; પારાયનાનુગીતિનિદ્દેસ ૧૦૨) નયેન નાગો તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ ઉગ્ગહેત્વા ન ચરેય્ય. એલમ્બુજન્તિ એલસઞ્ઞિતે અમ્બુમ્હિ જાતં કણ્ટકનાળં વારિજં, પદુમન્તિ વુત્તં હોતિ. યથા જલેન પઙ્કેન ચનૂપલિત્તન્તિ તં પદુમં યથા જલેન ચ પઙ્કેન ચ અનુપલિત્તં હોતિ. એવં મુનિ સન્તિવાદો અગિદ્ધોતિ એવં અજ્ઝત્તસન્તિવાદો મુનિ ગેધાભાવેન અગિદ્ધો. કામે ચ લોકે ચ અનૂપલિત્તોતિ દુવિધેપિ કામે અપાયાદિકે ચ લોકે દ્વીહિ સિલેસેહિ અનુપલિત્તો હોતિ.

આગું ન કરોતીતિ અકુસલાદિદોસં ન કરોતિ. ન ગચ્છતીતિ અગતિવસેન ન ગચ્છતિ. નાગચ્છતીતિ પહીનકિલેસે ન ઉપેતિ. પાપકાતિ લામકા. અકુસલાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા. તે કિલેસે ન પુનેતીતિ યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે પુન ન એતિ. ન પચ્ચેતીતિ પટિ ન ઉપેતિ. ન પચ્ચાગચ્છતીતિ પુન ન નિવત્તતિ.

ખરદણ્ડોતિ ખરપત્તદણ્ડો ફરુસદણ્ડો. ચત્તગેધોતિ વિસ્સટ્ઠગેધો. વન્તગેધોતિ વમિતગેધો. મુત્તગેધોતિ છિન્નબન્ધનગેધો. પહીનગેધોતિ પજહિતગેધો. પટિનિસ્સટ્ઠગેધોતિ યથા ન પુન ચિત્તં આરુહતિ, એવં પટિવિસ્સજ્જિતગેધો. ઉપરિ વીતરાગાદીસુપિ એસેવ નયો. સબ્બાનેવ તાનિ ગહિતગ્ગહણસ્સ વિસ્સટ્ઠભાવવેવચનાનિ.

૮૧. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘ન વેદગૂ’’તિ ગાથા. તત્થ ન વેદગૂ દિટ્ઠિયાયકોતિ ચતુમગ્ગવેદગૂ માદિસો દિટ્ઠિયાયકો ન હોતિ, દિટ્ઠિયા ગચ્છન્તો વા, તં સારતો પચ્ચેન્તો વા ન હોતિ. તત્થ વચનત્થો – યાયતીતિ યાયકો. કરણવચનેન દિટ્ઠિયા યાયતીતિ દિટ્ઠિયાયકો. ઉપયોગત્થે સામિવચનેનપિ દિટ્ઠિયા યાતીતિપિ દિટ્ઠિયાયકો. ન મુતિયા સ માનમેતીતિ મુતરૂપાદિભેદાય મુતિયાપિ સો માનં ન એતિ. ન હિ તમ્મયો સોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન તમ્મયો હોતિ તપ્પરાયણો, અયં પન ન તાદિસો. ન કમ્મુના નોપિ સુતેન નેય્યોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિના કમ્મુના વા, સુતસુદ્ધિઆદિના સુતેન વા સો નેતબ્બો ન હોતિ. અનૂપનીતો સ નિવેસનેસૂતિ સો દ્વિન્નમ્પિ ઉપયાનં પહીનત્તા સબ્બેસુ તણ્હાદિટ્ઠિનિવેસનેસુ અનુપનીતો.

મુતરૂપેન વાતિ એત્થ મુતરૂપં નામ ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનિ. માનં નેતીતિ અસ્મિમાનં ન એતિ. ન ઉપેતીતિ સમીપં ન એતિ. ન ઉપગચ્છતીતિ ઉપગન્ત્વા ન તિટ્ઠતિ. તમ્મયોતિ તપ્પકતો.

૮૨. તસ્સ ચ એવંવિધસ્સ ‘‘સઞ્ઞાવિરત્તસ્સા’’તિ ગાથા. તત્થ સઞ્ઞાવિરત્તસ્સાતિ નેક્ખમ્મસઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય પહીનકામાદિસઞ્ઞસ્સ. ઇમિના પદેન ઉભતોભાગવિમુત્તો સમથયાનિકો અધિપ્પેતો. પઞ્ઞાવિમુત્તસ્સાતિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમાય ભાવનાય સબ્બકિલેસેહિ વિમુત્તસ્સ. ઇમિના સુક્ખવિપસ્સકો અધિપ્પેતો. સઞ્ઞઞ્ચ દિટ્ઠિઞ્ચ યે અગ્ગહેસું, તે ઘટ્ટમાના વિચરન્તિ લોકેતિ યે પન કામસઞ્ઞાદિકં સઞ્ઞં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો ગહટ્ઠા કામાધિકરણં, યે ચ દિટ્ઠિં અગ્ગહેસું, તે વિસેસતો પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તા વિચરન્તીતિ.

યો સમથપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ યો પુગ્ગલો સમથપુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા સહવિપસ્સનં અરિયમગ્ગં ભાવેતિ, પઠમં સમાધિં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા સહવિપસ્સનં અરિયમગ્ગં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. તસ્સ આદિતોતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઠમજ્ઝાનાદિતો. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ આગમ્મ. ગન્થા વિક્ખમ્ભીતા હોન્તીતિ ગન્થા દૂરીકતા ભવન્તિ. અરહત્તે પત્તેતિ અરહત્તફલં પત્તે. અરહતોતિ અરહત્તફલે ઠિતસ્સ. ગન્થા ચ મોહા ચાતિઆદયો સબ્બે કિલેસા પહીના હોન્તિ.

યો વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ યો પુગ્ગલો વિપસ્સનં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા અરિયમગ્ગં ભાવેતિ, પઠમં વિપસ્સનં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તં સમાધિં ભાવેતીતિ અત્થો. તસ્સ આદિતો ઉપાદાયાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિપસ્સનતો પટ્ઠાય વિપસ્સનં પટિચ્ચ. મોહા વિક્ખમ્ભિતા હોન્તીતિ એત્થ વિક્ખમ્ભિતાતિ દૂરં પાપિતા સઞ્ઞાવસેન. ઘટ્ટેન્તીતિ યે કામસઞ્ઞાદિં ગણ્હન્તિ, તે સઞ્ઞાવસેન પીળેન્તિ. સઙ્ઘટ્ટેન્તીતિ તતો તતો પીળેન્તિ. ઇદાનિ ઘટ્ટેન્તે દસ્સેતું ‘‘રાજાનોપિ રાજૂહિ વિવદન્તી’’તિઆદિના નયેન વિત્થારો વુત્તો. અઞ્ઞમઞ્ઞં પાણીહિપિ ઉપક્કમન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞં હત્થેહિ પહરન્તિ. લેડ્ડૂહીતિ કપાલખણ્ડેહિ. દણ્ડેહીતિ અડ્ઢદણ્ડકેહિ. સત્થેહીતિ ઉભતોધારેહિ સત્થેહિ.

અભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તાતિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનભાવેન. ગતિયા ઘટ્ટેન્તીતિ ગન્તબ્બાય પતિટ્ઠાભૂતાય ગતિયા પીળેન્તિ ઘટ્ટનં આપજ્જન્તિ. નિરયાદીસુપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

માગણ્ડિયસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.