૧૦. પુરાભેદસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૮૩. દસમે પુરાભેદસુત્તનિદ્દેસે કથંદસ્સીતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ ઇતો પરેસઞ્ચ પઞ્ચન્નં કલહવિવાદચૂળબ્યૂહમહાબ્યૂહતુવટકઅત્તદણ્ડસુત્તાનં સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તવણ્ણનાયં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૬૨ આદયો) વુત્તનયેનેવ સામઞ્ઞતો ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. વિસેસતો પન યથેવ તસ્મિં મહાસમયે રાગચરિતદેવતાનં સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેતું નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તન્ત- (સુ. નિ. ૩૬૧ આદયો) મભાસિ, એવં તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કિં નુ ખો પુરા સરીરભેદા કત્તબ્બ’’ન્તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં દેવતાનં ચિત્તં ઞત્વા તાસં અનુગ્ગહત્થં અડ્ઢતેળસભિક્ખુસતપરિવારં નિમ્મિતબુદ્ધં આકાસેન આનેત્વા તેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

કથં? બુદ્ધા નામ મહન્તા એતે સત્તવિસેસા, યં સદેવકસ્સ લોકસ્સ દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા ન કિઞ્ચિ કત્થચિ નીલાદિવસેન વિભત્તરૂપારમ્મણેસુ વિભત્તરૂપારમ્મણં વા, ભેરિસદ્દાદિવસેન વિભત્તસદ્દારમ્મણાદીસુ સદ્દાદિઆરમ્મણં વા અત્થિ, યં એતેસં ઞાણમુખે આપાથં નાગચ્છતિ. યથાહ – ‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૪). એવં સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણો ભગવા સબ્બાપિ તા દેવતા ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે અકાસિ. ‘‘કમ્માવરણેન વા સમન્નાગતા’’તિઆદિના (પુ. પ. ૧૨) હિ નયેન વુત્તા સત્તા અભબ્બા નામ. તે એકવિહારે વસન્તેપિ બુદ્ધા ન ઓલોકેન્તિ. વિપરીતા પન ભબ્બા નામ. તે દૂરે વસન્તેપિ ગન્ત્વા સઙ્ગણ્હન્તિ. તસ્મિં દેવતાસન્નિપાતે યે અભબ્બા, તે પહાય ભબ્બે પરિગ્ગહેસિ. પરિગ્ગહેત્વા ‘‘એત્તકા એત્થ રાગચરિતા, એત્તકા દોસાદિચરિતા’’તિ ચરિયવસેન છ કોટ્ઠાસે અકાસિ. અથ નેસં સપ્પાયધમ્મદેસનં ઉપધારેન્તો ‘‘રાગચરિતાનં દેવાનં સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તં (સુ. નિ. ૩૬૧ આદયો) કથેસ્સામિ, દોસચરિતાનં કલહવિવાદસુત્તં (સુ. નિ. ૮૬૮ આદયો), મોહચરિતાનં મહાબ્યૂહસુત્તં (સુ. નિ. ૯૦૧ આદયો), વિતક્કચરિતાનં ચૂળબ્યૂહસુત્તં (સુ. નિ. ૮૮૪ આદયો), સદ્ધાચરિતાનં તુવટકસુત્તં (સુ. નિ. ૯૨૧ આદયો), બુદ્ધિચરિતાનં પુરાભેદસુત્તં (સુ. નિ. ૮૫૪ આદયો) કથેસ્સામી’’તિ દેસનં વવત્થાપેત્વા પુન તં પરિસં મનસાકાસિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયેન નુ ખો જાનેય્ય, પરજ્ઝાસયેન, અટ્ઠુપ્પત્તિકેન, પુચ્છાવસેના’’તિ. તતો ‘‘પુચ્છાવસેન જાનેય્યા’’તિ ઞત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ દેવતાનં અજ્ઝાસયં ગહેત્વા ચરિયવસેન પઞ્હં પુચ્છિતું સમત્થો’’તિ ‘‘તેસુ પઞ્ચસતેસુ ભિક્ખૂસુ એકોપિ ન સક્કોતી’’તિ અદ્દસ. તતો અસીતિમહાસાવકે, દ્વે અગ્ગસાવકે ચ સમન્નાહરિત્વા ‘‘તેપિ ન સક્કોન્તી’’તિ દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે પચ્ચેકબુદ્ધો ભવેય્ય, સક્કુણેય્ય નુ ખો’’તિ. ‘‘સોપિ ન સક્કુણેય્યો’’તિ ઞત્વા ‘‘સક્કસુયામાદીસુ કોચિ સક્કુણેય્યા’’તિ સમન્નાહરિ. સચે હિ તેસુ કોચિ સક્કુણેય્ય, તં પુચ્છાપેત્વા અત્તના વિસ્સજ્જેય્ય. ન પન તેસુપિ કોચિ સક્કોતિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘માદિસો બુદ્ધોયેવ સક્કુણેય્ય, અત્થિ પન કત્થચિ અઞ્ઞો બુદ્ધો’’તિ અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તઞાણં પત્થરિત્વા લોકં ઓલોકેન્તો ન અઞ્ઞં બુદ્ધં અદ્દસ. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, ઇદાનિ અત્તના સમં ન પસ્સેય્ય, યો જાતદિવસેપિ બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭) વુત્તનયેન અત્તના સમં અપસ્સન્તો ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧) અપ્પટિવત્તિયં સીહનાદં નદિ. એવં અઞ્ઞં અત્તના સમં અપસ્સિત્વા ચિન્તેસિ ‘‘સચે અહં પુચ્છિત્વા અહમેવ વિસ્સજ્જેય્યં, એવં તા દેવતા ન સક્ખિસ્સન્તિ પટિવિજ્ઝિતું. અઞ્ઞસ્મિં પન બુદ્ધેયેવ પુચ્છન્તે મયિ ચ વિસ્સજ્જન્તે અચ્છેરકં ભવિસ્સતિ, સક્ખિસ્સન્તિ ચ દેવતા પટિવિજ્ઝિતું, તસ્મા નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસ્સામી’’તિ અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘પત્તચીવરગ્ગહણં આલોકિતં વિલોકિતં સમિઞ્જિતં પસારિતઞ્ચ મમ સદિસંયેવ હોતૂ’’તિ કામાવચરચિત્તેહિ પરિકમ્મં કત્વા ‘‘પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતો ઉલ્લઙ્ઘયમાનં ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા નિક્ખમન્તો વિય આગચ્છતૂ’’તિ રૂપાવચરચિત્તેન અધિટ્ઠાસિ. દેવસઙ્ઘો તં દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞોપિ નુ ખો ભો, ચન્દો ઉગ્ગતો’’તિ આહ. અથ ચન્દં ઓહાય આસન્નતરે જાતે ‘‘ન ચન્દો, સૂરિયો ઉગ્ગતો’’તિ. પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન સૂરિયો, દેવવિમાનં એત’’ન્તિ. પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન દેવવિમાનં, દેવપુત્તો એસો’’તિ. પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન દેવપુત્તો, મહાબ્રહ્મા એસો’’તિ. પુન આસન્નતરે જાતે ‘‘ન મહાબ્રહ્મા, અપરોપિ ભો બુદ્ધો આગતો’’તિ આહ.

તત્થ પુથુજ્જનદેવતા ચિન્તયિંસુ – ‘‘એકબુદ્ધસ્સ તાવ અયં દેવતાસન્નિપાતો. દ્વિન્નં કીવમહન્તો ભવિસ્સતી’’તિ. અરિયદેવતા ચિન્તયિંસુ – ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે બુદ્ધા નામ નત્થિ, અદ્ધા ભગવા અત્તના સદિસં અઞ્ઞં એકં બુદ્ધં નિમ્મિની’’તિ. અથસ્સ દેવસઙ્ઘસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ નિમ્મિતબુદ્ધો આગન્ત્વા દસબલં અવન્દિત્વાવ સમ્મુખટ્ઠાને સમસમં કત્વા માપિતે આસને નિસીદિ. ભગવતો બાત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ, નિમ્મિતસ્સાપિ, ભગવતો સરીરા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, નિમ્મિતસ્સાપિ, ભગવતો સરીરરસ્મિયો નિમ્મિતસરીરે પટિહઞ્ઞન્તિ, નિમ્મિતસ્સ રસ્મિયો ભગવતો કાયે પટિહઞ્ઞન્તિ. તા દ્વિન્નમ્પિ બુદ્ધાનં સરીરતો ઉગ્ગમ્મ ભવગ્ગં આહચ્ચ તતો તતો પટિનિવત્તિત્વા દેવતાનં મત્થકમત્થકપરિયન્તેન ઓતરિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં પતિટ્ઠહિંસુ. સકલચક્કવાળગબ્ભં સુવણ્ણમયવઙ્કગોપાનસિવિનદ્ધમિવ ચેતિયઘરં વિરોચિત્થ. દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા એકચક્કવાળે રાસિભૂતા દ્વિન્નં બુદ્ધાનં રસ્મિઅબ્ભન્તરં પવિસિત્વા અટ્ઠંસુ. નિમ્મિતો નિસીદન્તોયેવ ‘‘કથંદસ્સી કથંસીલો, ઉપસન્તોતિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના નયેન અધિપઞ્ઞાદિકં પુચ્છન્તો ગાથમાહ.

તત્થ પુચ્છાય તાવ સો નિમ્મિતો કથંદસ્સીતિ અધિપઞ્ઞં, કથંસીલોતિ અધિસીલં, ઉપસન્તોતિ અધિચિત્તં પુચ્છતિ. સેસં પાકટમેવ.

નિમ્મિતબુદ્ધાદિવિભાવનત્થં પેટકે –

‘‘ઉપેતિ ધમ્મં પરિપુચ્છમાનો, કુસલં અત્થુપસઞ્હિતં;

ન જીવતિ ન નિબ્બુતો ન મતો, તં પુગ્ગલં કતમં વદન્તિ બુદ્ધા. (પરિ. ૪૭૯);

‘‘સંસારખીણો ન ચ વન્તરાગો, ન ચાપિ સેક્ખો ન ચ દિટ્ઠધમ્મો;

અખીણાસવો અન્તિમદેહધારી, તં પુગ્ગલં કતમં વદન્તિ બુદ્ધા.

‘‘ન દુક્ખસચ્ચેન સમઙ્ગિભૂતો, ન મગ્ગસચ્ચેન કુતો નિરોધો;

સમુદયસચ્ચતો સુવિદૂરવિદૂરો, તં પુગ્ગલં કતમં વદન્તિ બુદ્ધા.

‘‘અહેતુકો નોપિ ચ રૂપનિસ્સિતો, અપચ્ચયો નોપિ ચ સો અસઙ્ખતો;

અસઙ્ખતારમ્મણો નોપિ ચ રૂપી, તં પુગ્ગલં કતમં વદન્તિ બુદ્ધા’’તિ. –

વુત્તં.

તત્થ પઠમગાથા નિમ્મિતબુદ્ધં સન્ધાય, દુતિયગાથા પચ્છિમભવિકબોધિસત્તં સન્ધાય, તતિયગાથા અરહત્તફલટ્ઠં સન્ધાય, ચતુત્થગાથા અરૂપે નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણમનોદ્વારપુરેચારિકચિત્તસમઙ્ગિં સન્ધાય વુત્તાતિ ઞાતબ્બા. કીદિસેન દસ્સનેનાતિ કીદિસવસેન દસ્સનેન. કિંસણ્ઠિતેનાતિ કિંસરિક્ખેન. કિંપકારેનાતિ કિંવિધેન. કિંપટિભાગેનાતિ કિંઆકારેન.

યં પુચ્છામીતિ યં પુગ્ગલં પુચ્છામિ, તં મય્હં વિયાકરોહિ. યાચામીતિ આયાચામિ. અજ્ઝેસામીતિ આણાપેમિ. પસાદેમીતિ તવ સન્તાને સોમનસ્સં ઉપ્પાદેમિ. બ્રૂહીતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. આચિક્ખાતિ દેસેતબ્બાનં ‘‘ઇમાનિ નામાની’’તિ નામવસેન કથેહિ. દેસેહીતિ દસ્સેહિ. પઞ્ઞપેહીતિ જાનાપેહિ. ઞાણમુખવસેન હિ અપ્પનં ઠપેન્તો ‘‘પઞ્ઞપેહી’’તિ વુચ્ચતિ. પટ્ઠપેહીતિ પઞ્ઞાપેહિ, પવત્તાપેહીતિ અત્થો. ઞાણમુખે ઠપેહીતિ વા. વિવરાતિ વિવટં કરોહિ, વિવરિત્વા દસ્સેહીતિ અત્થો. વિભજાતિ વિભાગકિરિયાય વિભાવેન્તો દસ્સેહીતિ અત્થો. ઉત્તાનીકરોહીતિ પાકટભાવં કરોહિ.

અથ વા આચિક્ખાતિ દેસનાદીનં છન્નં પદાનં મૂલપદં. દેસનાદીનિ છ પદાનિ એતસ્સ અત્થસ્સ વિવરણત્થં વુત્તાનિ. તત્થ દેસેહીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂનં વસેન સઙ્ખેપતો પઠમં ઉદ્દેસવસેન દેસેહિ. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ હિ સઙ્ખેપેન વુત્તં પઠમં વુત્તઞ્ચ પટિવિજ્ઝન્તિ. પઞ્ઞપેહીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં વસેન તેસં ચિત્તતોસનેન બુદ્ધિનિસાનેન ચ પઠમં સંખિત્તસ્સ વિત્થારતો નિદ્દેસવસેનેવ પઞ્ઞપેહિ. પટ્ઠપેહીતિ તેસંયેવ નિદ્દિટ્ઠસ્સ નિદ્દેસસ્સ પટિનિદ્દેસવસેન વિત્થારિતવસેન ઠપેતિ પટ્ઠપેહિ. વિવરાતિ નિદ્દિટ્ઠસ્સપિ પુનપ્પુનં વચનેન વિવરાહિ. વિભજાતિ પુનપ્પુનં વુત્તસ્સાપિ વિભાગકરણેન વિભજાહિ. ઉત્તાનીકરોહીતિ વિવટસ્સ વિત્થારતરવચનેન વિભત્તસ્સ ચ નિદસ્સનવચનેન ઉત્તાનિં કરોહિ. અયં દેસના નેય્યાનમ્પિ પટિવેધાય હોતીતિ.

૮૪. વિસ્સજ્જને પન ભગવા સરૂપેન અધિપઞ્ઞાદીનિ અવિસ્સજ્જેત્વાવ અધિપઞ્ઞાદિપ્પભાવેન યેસં કિલેસાનં ઉપસમા ‘‘ઉપસન્તો’’તિ વુચ્ચતિ, નાનાદેવતાનં આસયાનુલોમેન તેસં ઉપસમમેવ દીપેન્તો ‘‘વીતતણ્હો’’તિઆદિકા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ આદિતો અટ્ઠન્નં ગાથાનં ‘‘તં બ્રૂમિ ઉપસન્તો’’તિ ઇમાય ગાથાય સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો, તતો પરાસં ‘‘સ વે સન્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના સબ્બપચ્છિમેન પદેન.

અનુપદવણ્ણનાનયો – વીતતણ્હો પુરાભેદાતિ યો સરીરભેદા પુબ્બમેવ પહીનતણ્હો. પુબ્બમન્તમનિસ્સિતોતિ અતીતદ્ધાદિભેદં પુબ્બઅન્તં અનિસ્સિતો. વેમજ્ઝે નુપસઙ્ખેય્યોતિ પચ્ચુપ્પન્નેપિ અદ્ધનિ ‘‘રત્તો’’તિઆદિના નયેન ન ઉપસઙ્ખાતબ્બો. તસ્સ નત્થિ પુરક્ખતન્તિ તસ્સ અરહતો દ્વિન્નં પુરેક્ખારાનં અભાવા અનાગતે અદ્ધનિ પુરક્ખતમપિ નત્થિ, તં બ્રૂમિ ઉપસન્તોતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. એસ નયો સબ્બત્થ.

પુરા કાયસ્સ ભેદાતિ કરજકાયસ્સ ભેદતો પુબ્બેયેવ. અત્તભાવસ્સાતિ સકલત્તભાવસ્સ. કળેવરસ્સ નિક્ખેપાતિ કળેવરસ્સ નિક્ખેપતો સરીરસ્સ ઠપનતો. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદાતિ દુવિધસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદતો પુબ્બમેવ.

પુબ્બન્તો વુચ્ચતિ અતીતો અદ્ધાતિ પુબ્બસઙ્ખાતો અન્તો કોટ્ઠાસો ‘‘અતીતો અદ્ધાતિ, અતિક્કન્તો કાલો’’તિ કથીયતિ. અતીતં અદ્ધાનં આરબ્ભાતિ અતીતકાલં પટિચ્ચ તણ્હા પહીના.

અપરમ્પિ ભદ્દેકરત્તપરિયાયં (મ. નિ. ૩.૨૭૨ આદયો) દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એવંરૂપો અહોસિન્તિ કાળોપિ સમાનો ઇન્દનીલમણિવણ્ણો અહોસિન્તિ એવં મનુઞ્ઞરૂપવસેનેવ એવંરૂપો અહોસિં. કુસલસુખસોમનસ્સવેદનાવસેનેવ એવંવેદનો. તં સમ્પયુત્તાનંયેવ સઞ્ઞાદીનં વસેન એવંસઞ્ઞો. એવંસઙ્ખારો. એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્નાનેતીતિ તેસુ રૂપાદીસુ તણ્હં વા તણ્હાસમ્પયુત્તદિટ્ઠિં વા નાનુપવત્તયતિ. અપરેન પરિયાયેન મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તપરિયાયં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખૂતિ ચક્ખુપસાદો. રૂપાતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપા. ઇમિના નયેન સેસાયતનાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાણન્તિ નિસ્સયવિઞ્ઞાણં. ન તદભિનન્દતીતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન નાભિનન્દતિ. ઇતિ મે મનો અહોસિ ઇતિ ધમ્માતિ એત્થ પન મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં. ધમ્માતિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણં. હસિતલપિતકીળિતાનીતિ દન્તવિદંસકહસિતઞ્ચ વાચાલપિતઞ્ચ કાયકીળાદિકીળિતઞ્ચાતિ હસિતલપિતકીળિતાનિ. ન તદસ્સાદેતીતિ તાનિ હસિતાદીનિ નાભિનન્દતિ. ન તં નિકામેતીતિ કન્તં ન કરોતિ. ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતીતિ તેન ચ તુટ્ઠિં ન પાપુણાતિ.

તં તં પચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નોતિ પચ્ચુપ્પન્નો. રત્તોતિ નુપસઙ્ખેય્યોતિ રાગેન રત્તોતિ ગણનં ન ઉપનેતબ્બો. ઉપરિપિ એસેવ નયો. એવરૂપો સિયન્તિઆદીસુ પણીતમનુઞ્ઞરૂપાદિવસેનેવ તણ્હાદિટ્ઠિપવત્તનસઙ્ખાતા નન્દી સમન્નાનયના વેદિતબ્બા. ન પણિદહતીતિ પત્થનાવસેન ન ઠપેતિ. અપ્પણિધાનપચ્ચયાતિ ન પત્થનાઠપનકારણેન.

૮૫. અસન્તાસીતિ તેન તેન અલાભતો અસન્તસન્તો. અવિકત્થીતિ સીલાદીહિ અવિકત્થનસીલો. અકુક્કુચોતિ હત્થકુક્કુચ્ચાદિવિરહિતો. મન્તભાણીતિ મન્તાય પરિગ્ગહેત્વા વાચં ભાસિતા. અનુદ્ધતોતિ ઉદ્ધચ્ચવિરહિતો. સ વે વાચાયતોતિ સો વાચાય યતો સંયતો ચતુદોસવિરહિતં વાચં ભાસિતા હોતિ.

અક્કોધનોતિ યઞ્હિ ખો વુત્તન્તિ ‘‘ન કોધનો અકોધનો કોધવિરહિતો’’તિ યં કથિતં, તં પઠમં તાવ કોધં કથેતુકામો ‘‘અપિચ કોધો તાવ વત્તબ્બો’’તિ આહ. કોધો તાવ વત્તબ્બોતિ પઠમં કોધો કથેતબ્બો. દસહાકારેહિ કોધો જાયતીતિ દસહિ કારણેહિ કોધો ઉપ્પજ્જતિ. અનત્થં મે અચરીતિ અવડ્ઢિં મે અકાસિ, ઇમિના ઉપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અટ્ઠાને વા પન કોધો જાયતીતિ અકારણે કોધો ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચો હિ ‘‘દેવો અતિવસ્સતી’’તિ કુપ્પતિ, ‘‘ન વસ્સતી’’તિ કુપ્પતિ, ‘‘સૂરિયો તપ્પતી’’તિ કુપ્પતિ, ‘‘ન તપ્પતી’’તિ કુપ્પતિ, વાતે વાયન્તેપિ કુપ્પતિ, અવાયન્તેપિ કુપ્પતિ, સમ્મજ્જિતું અસક્કોન્તો બોધિપણ્ણાનં કુપ્પતિ, ચીવરં પારુપિતું અસક્કોન્તો વાતસ્સ કુપ્પતિ, ઉપક્ખલિત્વા ખાણુકસ્સ કુપ્પતિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અટ્ઠાને વા પન કોધો જાયતી’’તિ. તત્થ હેટ્ઠા નવસુ ઠાનેસુ સત્તે આરબ્ભ ઉપ્પન્નત્તા કમ્મપથભેદો હોતિ.

અટ્ઠાનઘાતો પન સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્નો કમ્મપથભેદં ન કરોતિ. ચિત્તં આઘાતેન્તો ઉપ્પન્નોતિ ચિત્તસ્સ આઘાતો. તતો બલવતરો પટિઘાતો. પટિહઞ્ઞનવસેન પટિઘં. પટિવિરુજ્ઝતીતિ પટિવિરોધો. કુપ્પનવસેન કોપો. પકોપો સમ્પકોપોતિ ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢિતં. દુસ્સનવસેન દોસો. પદોસો સમ્પદોસોતિ ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢિતં. ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તીતિ ચિત્તસ્સ વિપન્નતા વિપરિવત્તનાકારો. મનં પદૂસયમાનો ઉપ્પજ્જતીતિ મનોપદોસો. કુજ્ઝનવસેન કોધો. કુજ્ઝનાકારો કુજ્ઝના. કુજ્ઝિતસ્સ ભાવો કુજ્ઝિતત્તં. દુસ્સતીતિ દોસો. દુસ્સનાતિ દુસ્સનાકારો. દુસ્સિતત્તન્તિ દુસ્સિતભાવો. પકતિભાવવિજહનટ્ઠેન બ્યાપજ્જનં બ્યાપત્તિ. બ્યાપજ્જનાતિ બ્યાપજ્જનાકારો. વિરુજ્ઝતીતિ વિરોધો. પુનપ્પુનં વિરુજ્ઝતીતિ પટિવિરોધો. વિરુદ્ધાકારપટિવિરુદ્ધાકારવસેન વા ઇદં વુત્તં. ચણ્ડિકો વુચ્ચતિ ચણ્ડો, થદ્ધપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો ચણ્ડિક્કં. ન એતેન સુરોપિતં વચનં હોતિ, દુરુત્તં અપરિપુણ્ણમેવ હોતીતિ અસુરોપો. કુદ્ધકાલે હિ પરિપુણ્ણવચનં નામ નત્થિ, સચેપિ કસ્સચિ હોતિ, તં અપ્પમાણં. અપરે પન ‘‘અસ્સુજનનટ્ઠેન અસ્સુરોપનતો અસ્સુરોપો’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં સોમનસ્સસ્સાપિ અસ્સુજનનતો. હેટ્ઠાવુત્તઅત્તમનતાપટિપક્ખતો ન અત્તમનતાતિ અનત્તમનતા. સા પન યસ્મા ચિત્તસ્સેવ, ન સત્તસ્સ, તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં.

અધિમત્તપરિત્તતા વેદિતબ્બાતિ અધિમત્તભાવો પરિત્તભાવો ચ, બલવભાવો મન્દભાવોતિ અત્થો. કઞ્ચિ કાલેતિ એકદા. ‘‘કઞ્ચિ કાલ’’ન્તિપિ પાઠો. ચિત્તાવિલકરણમત્તો હોતીતિ ચિત્તસ્સ આવિલકરણપ્પમાણો, ચિત્તકિલિટ્ઠકરણપ્પમાણોતિ અત્થો. ‘‘ચિત્તાલસકરણમત્તો’’તિપિ પાઠો, તં ન સુન્દરં. તસ્સ ચિત્તકિલમથકરણમત્તોતિ અત્થો. ન ચ તાવ મુખકુલાનવિકુલાનો હોતીતિ મુખસ્સ સઙ્કોચનવિસઙ્કોચનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ હનુસઞ્ચોપનો હોતીતિ દ્વિન્નં હનૂનં અપરાપરં ચલનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ ફરુસવાચં નિચ્છારણો હોતીતિ પરેસં મમ્મચ્છેદકં ફરુસવાચં મુખતો નીહરણેન બહિ નિક્ખમનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ દિસાવિદિસાનુવિલોકનો હોતીતિ પરસ્સ અબ્ભુક્કિરણત્થં દણ્ડાદિઅત્થાય દિસઞ્ચ અનુદિસઞ્ચ પુનપ્પુનં વિલોકનો ન ચ તાવ હોતિ.

ન ચ તાવ દણ્ડસત્થપરામસનો હોતીતિ આઘાતનત્થં દણ્ડઞ્ચ એકતોધારાદિસત્થઞ્ચ આદિયનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ દણ્ડસત્થઅબ્ભુક્કિરણો હોતીતિ વુત્તપ્પકારં દણ્ડસત્થં ઉક્ખિપિત્વા પહરણો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ દણ્ડસત્થઅભિનિપાતનો હોતીતિ એતં દુવિધં પરસ્સ પહરણત્થં ન ચ તાવ ખિપનો હોતિ. ન ચ તાવ છિન્નવિચ્છિન્નકરણો હોતીતિ દણ્ડસત્થાદિખિપનેન પરસરીરં દ્વિધાકરણો ચ વિવિધાકારેન વણકરણો ચ ન તાવ હોતિ. ‘‘છિદ્દવિચ્છિદ્દકરણો’’તિપિ પાઠો. ન ચ તાવ સમ્ભઞ્જનપલિભઞ્જનો હોતીતિ સરીરં ભઞ્જિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણકરણો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ અઙ્ગમઙ્ગઅપકડ્ઢનો હોતીતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં સમ્પગ્ગહેત્વા અપનેત્વા કડ્ઢનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ જીવિતા વોરોપનો હોતીતિ જીવિતિન્દ્રિયતો વોરોપનો ન ચ તાવ હોતિ. ન ચ તાવ સબ્બચાગપરિચ્ચાગાય સણ્ઠિતો હોતીતિ સબ્બં પરસ્સ જીવિતં નાસેત્વા અત્તનો જીવિતનાસનત્થાય સણ્ઠિતો ન ચ તાવ હોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદા અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેત્વા અત્તાનં જીવિતા વોરોપનત્થાય ઠિતો, તદા સબ્બચાગપરિચ્ચાગા નામ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કોધં છેત્વા સુખં સેતિ, કોધં છેત્વા ન સોચતિ;

કોધસ્સ વિસમૂલસ્સ, મધુરગ્ગસ્સ બ્રાહ્મણ;

વધં અરિયા પસંસન્તિ, તઞ્હિ છેત્વા ન સોચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૮૭, ૨૬૭);

યતોતિ યદા. પરપુગ્ગલં ઘાટેત્વાતિ પરપુગ્ગલં નાસેત્વા. અત્તાનં ઘાટેતીતિ અત્તાનં મારેતિ. પરમુસ્સદગતોતિ અતિબલવભાવં ગતો. પરમવેપુલ્લપ્પત્તોતિ અતિવિપુલભાવં પત્તો. કોધસ્સ પહીનત્તાતિ અનાગામિમગ્ગેન વુત્તપ્પકારસ્સ કોધસ્સ પહીનભાવેન. કોધવત્થુસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તાતિ કોધસ્સ પતિટ્ઠાભૂતસ્સ કારણભૂતસ્સ પિયાપિયઅટ્ઠાનસઙ્ખાતસ્સ વત્થુસ્સ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાહિ બ્યાપેત્વા ઞાતભાવેન. કોધહેતુસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તાતિ કોધસ્સ જનકહેતુનો દોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉચ્છિન્નભાવેન.

તાસીતિ ભાયનસીલો હોતિ. ઉત્તાસીતિ અતિભાયનસીલો. પરિત્તાસીતિ સમન્તતો ભાયનસીલો. ભાયતીતિ ભયં ઉપ્પજ્જતિ. સન્તાસં આપજ્જતીતિ વિરૂપભાવં પાપુણાતિ. કત્થી હોતીતિ અત્તનો વણ્ણભણનસીલો હોતિ. વિકત્થીતિ વિવિધા નાનપ્પકારતો વણ્ણભણનસીલો. જાતિયા વાતિ ખત્તિયભાવાદિજાતિસમ્પત્તિયા વા. ગોત્તેન વાતિ ગોતમગોત્તાદિના ઉક્કટ્ઠગોત્તેન વા. કોલપુત્તિયેન વાતિ મહાકુલભાવેન વા. વણ્ણપોક્ખરતાય વાતિ વણ્ણસમ્પન્નસરીરતાય વા. સરીરઞ્હિ ‘‘પોક્ખર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિયા અભિરૂપભાવેનાતિ અત્થો. ધનેન વાતિઆદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

કુક્કુચ્ચન્તિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. તત્થ કુક્કુચ્ચન્તિ કુચ્છિતં કતં કુકતં, તસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચં. તં પચ્છાનુતાપલક્ખણં, કતાકતાનુસોચનરસં, વિપ્પટિસારપચ્ચુપટ્ઠાનં, કતાકતપદટ્ઠાનં, દાસબ્યં વિય દટ્ઠબ્બં. હત્થકુક્કુચ્ચમ્પીતિ હત્થેહિ કુચ્છિતં કતં કુકતં, તસ્સ ભાવો હત્થકુક્કુચ્ચં. પાદકુક્કુચ્ચાદીસુપિ એસેવ નયો.

અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાતિ અચ્છમંસં સૂકરમંસન્તિ ખાદતિ, દીપિમંસં મિગમંસન્તિ ખાદતિ, અકપ્પિયભોજનં કપ્પિયભોજનન્તિ ભુઞ્જતિ, વિકાલે કાલસઞ્ઞિતાય ભુઞ્જતિ, અકપ્પિયપાનકં કપ્પિયપાનકન્તિ પિવતિ. અયં અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા. કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાતિ સૂકરમંસં અચ્છમંસન્તિ ખાદતિ, મિગમંસં દીપિમંસન્તિ ખાદતિ, કપ્પિયભોજનં અકપ્પિયભોજનન્તિ ભુઞ્જતિ, કાલે વિકાલસઞ્ઞિતાય ભુઞ્જતિ, કપ્પિયપાનકં અકપ્પિયપાનકન્તિ પિવતિ. અયં કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા. અવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતાતિ નિદ્દોસે દોસસઞ્ઞિતા. વજ્જે અવજ્જસઞ્ઞિતાતિ સદોસે નિદ્દોસસઞ્ઞિતા. કુક્કુચ્ચાયનાતિ કુક્કુચ્ચાયનાકારો. કુક્કુચ્ચાયિતત્તન્તિ કુક્કુચ્ચાયિતભાવો. ચેતસો વિપ્પટિસારોતિ ચિત્તસ્સ વિરૂપો પટિસરણભાવો. મનોવિલેખોતિ ચિત્તસ્સ વિલેખો.

કતત્તા ચ અકતત્તા ચાતિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં કતભાવેન ચ કાયસુચરિતાદીનં અકતભાવેન ચ. કતં મે કાયદુચ્ચરિતન્તિ મયા કાયેન કિલેસપૂતિકત્તા દુટ્ઠુ ચરિતં કાયેન કતં. અકતં મે કાયસુચરિતન્તિ મયા કાયેન સુટ્ઠુ ચરિતં ન કતં. વચીદુચ્ચરિતવચીસુચરિતાદીસુપિ એસેવ નયો નિરોધપરિયોસાનેસુ.

ચિત્તસ્સાતિ ન સત્તસ્સ ન પોસસ્સ. ઉદ્ધચ્ચન્તિ ઉદ્ધતાકારો. અવૂપસમોતિ ન વૂપસમો. ચેતો વિક્ખિપતીતિ ચેતસો વિક્ખેપો, ભન્તત્તં ચિત્તસ્સાતિ ચિત્તસ્સ ભન્તભાવો ભન્તયાનભન્તગોણાદીનં વિય. ઇમિના એકારમ્મણસ્મિંયેવ વિપ્ફન્દનં કથિતં. ઉદ્ધચ્ચઞ્હિ એકારમ્મણે વિપ્ફન્દતિ, વિચિકિચ્છા નાનારમ્મણેતિ. ઇદં વુચ્ચતિ ઉદ્ધચ્ચન્તિ અયં ઉદ્ધતભાવો કથીયતિ.

મુસાવાદં પહાયાતિ એત્થ મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જકો વચીપયોગો કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો.

અપરો નયો – મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો, તં મુસાવાદં. પહાયાતિ ઇમં મુસાવાદચેતનાસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં પજહિત્વા. પટિવિરતોતિ પહીનકાલતો પટ્ઠાય તતો દુસ્સીલ્યતો ઓરતો વિરતોવ. નત્થિ તસ્સ વીતિક્કમિસ્સામીતિ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, પગેવ કાયવિઞ્ઞેય્યાતિ ઇમિના નયેન અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ પદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

સચ્ચં વદતીતિ સચ્ચવાદી. સચ્ચેન સચ્ચં સન્દહતિ ઘટેતીતિ સચ્ચસન્ધો, ન અન્તરન્તરા મુસા વદતીતિ અત્થો. યો હિ પુરિસો કદાચિ મુસા વદતિ, કદાચિ સચ્ચં, તસ્સ મુસાવાદેન અન્તરિતત્તા સચ્ચં સચ્ચેન ન ઘટિયતિ, તસ્મા સો ન સચ્ચસન્ધો, અયં પન ન તાદિસો, જીવિતહેતુપિ મુસા અવત્વા સચ્ચેન સચ્ચં સન્દહતિયેવાતિ સચ્ચસન્ધો.

થેતોતિ થિરો, થિરકથોતિ અત્થો. એકો હિ પુગ્ગલો હલિદ્દિરાગો વિય, થુસરાસિમ્હિ નિખાતખાણુ વિય, અસ્સપિટ્ઠે ઠપિતકુમ્ભણ્ડમિવ ચ ન થિરકથો હોતિ, એકો પાસાણલેખા વિય, ઇન્દખીલા વિય ચ થિરકથો હોતિ, અસિના સીસં છિન્દન્તેપિ દ્વે કથા ન કથેતિ, અયં વુચ્ચતિ થેતો.

પચ્ચયિકોતિ પત્તિયાયિતબ્બકો, સદ્ધાયિતબ્બકોતિ અત્થો. એકચ્ચો હિ પુગ્ગલો ન પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેના’’તિ વુત્તે ‘‘મા તસ્સ વચનં સદ્દહથા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. એકો પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેના’’તિ વુત્તે ‘‘યદિ તેન વુત્તં, ઇદમેવ પમાણં, ઇદાનિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં નત્થિ, એવમેવ ઇદ’’ન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, અયં વુચ્ચતિ પચ્ચયિકો.

અવિસંવાદકો લોકસ્સાતિ તાય સચ્ચવાદિતાય લોકં ન વિસંવાદેતીતિ અત્થો.

પિસુણં વાચં પહાયાતિઆદીસુ યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણા વાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા, નેવ કણ્ણસુખા ન હદયઙ્ગમા, અયં ફરુસા વાચા. યેન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. યા તેસં મૂલભૂતા ચેતનાપિ પિસુણવાચાદિનામમેવ લભતિ, સા એવ ચ ઇધ અધિપ્પેતા.

ઇમેસં ભેદાયાતિ યેસં ઇતો વુત્તાનં સન્તિકે સુતં, તેસં ભેદાય. ભિન્નાનં વા સન્ધાતાતિ દ્વિન્નં મિત્તાનં વા સમાનુપજ્ઝાયકાદીનં વા કેનચિદેવ કારણેન ભિન્નાનં એકમેકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઈદિસે કુલે જાતાનં એવં બહુસ્સુતાનં ઇદં ન યુત્ત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સન્ધાનં કત્તા અનુકત્તા.

અનુપ્પદાતાતિ સન્ધાનાનુપ્પદાતા. દ્વે જને સમગ્ગે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં એવરૂપે કુલે જાતાનં એવરૂપેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતાનં અનુચ્છવિકમેત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા દળ્હીકમ્મં કત્તાતિ અત્થો. સમગ્ગો આરામો અસ્સાતિ સમગ્ગારામો, યત્થ સમગ્ગા નત્થિ, તત્થ વસિતુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘સમગ્ગરામો’’તિપિ પાળિ, અયમેવેત્થ અત્થો. સમગ્ગરતોતિ સમગ્ગેસુ રતો, તે પહાય અઞ્ઞત્ર ગન્તુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગે દિસ્વાપિ સુત્વાપિ નન્દતીતિ સમગ્ગનન્દી. સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતાતિ યા વાચા સત્તે સમગ્ગેયેવ કરોતિ, તં સામગ્ગિગુણપરિદીપિકમેવ વાચં ભાસતિ, ન ઇતરન્તિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસા વાચા, નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નસ્સા એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ એત્થ (ઉદા. ૬૫; પેટકો. ૨૫) વુત્તનેલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી, પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી, પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી, નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુનો જનસ્સ મનાપા ચિત્તવુડ્ઢિકરાતિ બહુજનમનાપા.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. કાલેન વદતીતિ કાલવાદી, વત્તબ્બયુત્તકાલં સલ્લક્ખેત્વા વદતીતિ અત્થો. ભૂતં તથં તચ્છં સભાવમેવ વદતીતિ ભૂતવાદી. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થસન્નિસ્સિતમેવ કત્વા વદતીતિ અત્થવાદી. નવલોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ ધમ્મવાદી. સંવરવિનયપહાનવિનયસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ વિનયવાદી.

નિધાનં વુચ્ચતિ ઠપનોકાસો, નિધાનમસ્સ અત્થીતિ નિધાનવતી, હદયે નિધાતબ્બયુત્તકં વાચં ભાસિતાતિ અત્થો. કાલેનાતિ એવરૂપિં ભાસમાનોપિ ચ ‘‘અહં નિધાનવતિં વાચં ભાસિસ્સામી’’તિ ન અકાલેન ભાસતિ, યુત્તકાલં પન અપેક્ખિત્વાવ ભાસતીતિ અત્થો. સાપદેસન્તિ સઉપમં, સકારણન્તિ અત્થો. પરિયન્તવતિન્તિ પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા યથાસ્સા પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ, એવં ભાસતીતિ અત્થો. અત્થસંહિતન્તિ અનેકેહિપિ નયેહિ વિભજન્તેન પરિયાદાતું અસક્કુણેય્યતાય અત્થસમ્પન્નં ભાસતિ. યં વા સો અત્થવાદી અત્થં વદતિ, તેન અત્થેન સહિતત્તા અત્થસંહિતં વાચં ભાસતિ, ન અઞ્ઞં નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞં ભાસતીતિ વુત્તં હોતિ. ચતુદ્દોસાપગતં વાચં ભાસતીતિ મુસાવાદાદીહિ ચતૂહિ દોસેહિ અપગતં વાચં ભાસતિ. દ્વત્તિંસાય તિરચ્છાનકથાયાતિ દ્વત્તિંસાય સગ્ગમોક્ખાનં તિરચ્છાનભૂતાય કથાય.

દસ કથાવત્થૂનીતિ અપ્પિચ્છતાદીનિ દસ વિવટ્ટનિસ્સિતાય કથાય વત્થુભૂતાનિ કારણાનિ. અપ્પિચ્છકથન્તિ એત્થ અપ્પિચ્છોતિ ઇચ્છાવિરહિતો અનિચ્છો નિત્તણ્હો. એત્થ હિ બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિય, અત્થો પન નિરવસેસો. ન હિ ખીણાસવસ્સ અણુમત્તાપિ ઇચ્છા નામ અત્થિ.

અપિચેત્થ અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતા મહિચ્છતા અપ્પિચ્છતાતિ અયં ભેદો વેદિતબ્બો – તત્થ સકલાભે અતિત્તસ્સ પરલાભપત્થના અત્રિચ્છતા નામ, તાય સમન્નાગતસ્સ એકભાજને પક્કપૂવેપિ અત્તનો પત્તે પતિતે ન સુપક્કો વિય ખુદ્દકો વિય ચ ખાયતિ, સ્વેવ પન પરસ્સ પત્તે પક્ખિત્તો સુપક્કો વિય મહન્તો વિય ચ ખાયતિ. અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા પાપિચ્છતા નામ, સા ‘‘ઇધેકચ્ચો અસદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૮૫૧) નયેન અત્રેવ આગતાયેવ. તાય ચ સમન્નાગતો પુગ્ગલો કોહઞ્ઞે પતિટ્ઠાતિ. સન્તગુણસમ્ભાવનતા પન પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા મહિચ્છતા નામ, સાપિ ‘‘ઇધેકચ્ચો સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ ઇચ્છતિ, સીલવા સમાનો સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ (વિભ. ૮૫૧) ઇમિના નયેન આગતાયેવ. તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો દુસ્સન્તપ્પયો હોતિ, વિજાતમાતાપિસ્સ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

સકટેન પચ્ચયે દેતુ, તયોપેતે અતપ્પયા’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૧);

સન્તગુણનિગૂહનતા પન પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતા અપ્પિચ્છતા નામ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો અત્તનિ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં પટિચ્છાદેતુકામતાય સદ્ધો સમાનો ‘‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ. સીલવા… પવિવિત્તો… બહુસ્સુતો… આરદ્ધવીરિયો… સમાધિસમ્પન્નો… પઞ્ઞવા… ખીણાસવો સમાનો ‘‘ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ ન ઇચ્છતિ સેય્યથાપિ મજ્ઝન્તિકત્થેરો. એવં અપ્પિચ્છો ચ પન ભિક્ખુ અનુપ્પન્નં લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નં થાવરં કરોતિ, દાયકાનં ચિત્તં આરાધેતિ, યથા યથા હિ સો અત્તનો અપ્પિચ્છતાય અપ્પં ગણ્હાતિ, તથા તથા તસ્સ વત્તે પસન્ના મનુસ્સા બહૂ દેન્તિ.

અપરોપિ ચતુબ્બિધો અપ્પિચ્છો પચ્ચયઅપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છો પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો અધિગમઅપ્પિચ્છોતિ. તત્થ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છો પચ્ચયઅપ્પિચ્છો. સો દાયકસ્સ વસં જાનાતિ, દેય્યધમ્મસ્સ વસં જાનાતિ, અત્તનો થામં જાનાતિ. યદિ હિ દેય્યધમ્મો બહુ હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણેનેવ ગણ્હાતિ.

ધુતઙ્ગસમાદાનસ્સ અત્તનિ અત્થિભાવં ન જાનાપેતુકામો ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છો નામ. યો પન બહુસ્સુતભાવં ન જાનાપેતુકામો, અયં પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો નામ. યો પન સોતાપન્નાદીસુ અઞ્ઞતરો હુત્વા સોતાપન્નાદિભાવં જાનાપેતું ન ઇચ્છતિ, અયં અધિગમઅપ્પિચ્છો નામ. ખીણાસવો પન અત્રિચ્છતં પાપિચ્છતં મહિચ્છતં પહાય સબ્બસો ઇચ્છાપટિપક્ખભૂતાય અલોભસઙ્ખાતાય પરિસુદ્ધાય અપ્પિચ્છતાય સમન્નાગતત્તા અપ્પિચ્છો નામ. ‘‘આવુસો, અત્રિચ્છતા પાપિચ્છતા મહિચ્છતાતિ, ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બાતિ, તેસુ આદીનવં દસ્સેત્વા એવરૂપં અપ્પિચ્છતં સમાદાય વત્તિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તો અપ્પિચ્છકથં કથેતિ નામ.

સન્તુટ્ઠીકથન્તિઆદીસુ વિસેસત્થમેવ દીપયિસ્સામ, યોજના પન વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સન્તુટ્ઠીકથન્તિ ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસં નિસ્સિતં કથં. સો પનેસ સન્તોસો દ્વાદસવિધો હોતિ. સેય્યથિદં – ચીવરે યથાલાભસન્તોસો, યથાબલસન્તોસો, યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ તિવિધો. એવં પિણ્ડપાતાદીસુપિ.

તસ્સાયં પભેદવણ્ણના – ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં લભતિ સુન્દરં વા અસુન્દરં વા. સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન યો પકતિદુબ્બલો વા હોતિ, આબાધજરાભિભૂતો વા, ગરુચીવરં પારુપન્તો કિલમતિ. સો સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં તં પરિવત્તેત્વા લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાબલસન્તોસો. અપરો પણીતપચ્ચયલાભી હોતિ. સો પત્તુણ્ણચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં મહગ્ઘચીવરં, બહૂનિ વા પન ચીવરાનિ લભિત્વા ‘‘ઇદં થેરાનં ચિરપબ્બજિતાનં, ઇદં બહુસ્સુતાનં અનુરૂપં, ઇદં ગિલાનાનં, ઇદં અપ્પલાભીનં હોતૂ’’તિ દત્વા તેસં પુરાણચીવરં વા સઙ્કારકૂટાદિતો વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા તેહિ સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પિણ્ડપાતં લભતિ, યેનસ્સ પરિભુત્તેન અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો સપ્પાયભોજનં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાબલસન્તોસો. અપરો બહું પણીતં પિણ્ડપાતં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય થેરચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભીગિલાનાનં દત્વા તેસં વા સેસકં પિણ્ડાય વા ચરિત્વા મિસ્સકાહારં ભુઞ્જન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ સેનાસનં લભતિ મનાપં વા અમનાપં વા, સો તેન નેવ સોમનસ્સં ન દોમનસ્સં ઉપ્પાદેતિ, અન્તમસો તિણસન્થારકેનાપિ યથાલદ્ધેનેવ તુસ્સતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા સેનાસનં લભતિ, યત્થસ્સ વસતો અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ સન્તકે સપ્પાયસેનાસને વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાબલસન્તોસો.

અપરો મહાપુઞ્ઞો લેણમણ્ડપકૂટાગારાદીનિ બહૂનિ પણીતસેનાસનાનિ લભતિ, સો તં ચીવરં વિય થેરચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભીગિલાનાનં દત્વા યત્થ કત્થચિ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો. યોપિ ‘‘ઉત્તમસેનાસનં નામ પમાદટ્ઠાનં, તત્થ નિસિન્નસ્સ થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, નિદ્દાભિભૂતસ્સ પુન પટિબુજ્ઝતો પાપવિતક્કા પાતુભવન્તી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા તાદિસં સેનાસનં પત્તમ્પિ ન સમ્પટિચ્છતિ, સો તં પટિક્ખિપિત્વા અબ્ભોકાસરુક્ખમૂલાદીસુ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ ભેસજ્જં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો યં લભતિ, તેનેવ તુસ્સતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાલાભસન્તોસો. યો પન તેલેન અત્થિકો ફાણિતં લભતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો તેલં ગહેત્વા અઞ્ઞદેવ વા પરિયેસિત્વા ભેસજ્જં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાબલસન્તોસો.

અપરો મહાપુઞ્ઞો બહું તેલમધુફાણિતાદિપણીતભેસજ્જં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય થેરચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભીગિલાનાનં દત્વા તેસં આભતેન યેન કેનચિ યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. યો પન એકસ્મિં ભાજને ચતુમધુરં ઠપેત્વા એકસ્મિં મુત્તહરીતકં ‘‘ગણ્હ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ વુચ્ચમાનો ‘‘સચસ્સ તેસુ અઞ્ઞતરેનપિ રોગો વૂપસમ્મતિ, અથ મુત્તહરીતકં નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિત’’ન્તિ ચતુમધુરં પટિક્ખિપિત્વા મુત્તહરીતકેન ભેસજ્જં કરોન્તો પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાસારુપ્પસન્તોસો. ઇમેસં પન પચ્ચેકપચ્ચયેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં સન્તોસાનં યથાસારુપ્પસન્તોસોવ અગ્ગો. અરહા એકેકસ્મિં પચ્ચયે ઇમેહિ તીહિપિ સન્તુટ્ઠોવ.

પવિવેકકથન્તિ પવિવેકનિસ્સિતં કથં. તયો હિ વિવેકા કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો ઉપધિવિવેકોતિ. તત્થ એકો ગચ્છતિ, એકો તિટ્ઠતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો અભિક્કમતિ, એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, એકો ચરતિ, એકો વિહરતીતિ અયં કાયવિવેકો નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો પન ચિત્તવિવેકો નામ. નિબ્બાનં ઉપધિવિવેકો નામ.

વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં. ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં. ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૫૭).

અસંસગ્ગકથન્તિ એત્થ પન સવનસંસગ્ગો દસ્સનસંસગ્ગો સમુલ્લપનસંસગ્ગો સમ્ભોગસંસગ્ગો કાયસંસગ્ગોતિ પઞ્ચવિધો સંસગ્ગો. તેસુ ઇધ ભિક્ખુ સુણાતિ ‘‘અમુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા ઇત્થી વા કુમારી વા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા’’તિ, સો તં સુત્વા સંસીદતિ વિસીદતિ, ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખાદુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા હીનાયાવત્તતિ. એવં પરેહિ કથિયમાનરૂપાદિસમ્પત્તિં અત્તના વા હસિતલપિતગીતસદ્દં સુણન્તસ્સ સોતવિઞ્ઞાણવીથિવસેન ઉપ્પન્નો રાગો સવનસંસગ્ગો નામ.

‘‘ઇધ ભિક્ખુ ન હેવ ખો સુણાતિ, અપિ ચ ખો સામં પસ્સતિ ઇત્થિં વા કુમારિં વા અભિરૂપં દસ્સનીયં પાસાદિકં પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતં, સો તં દિસ્વા સંસીદતિ વિસીદતિ, ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખાદુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા હીનાયાવત્તતિ. એવં વિસભાગરૂપં ઓલોકેન્તસ્સ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિવસેન ઉપ્પન્નરાગો દસ્સનસંસગ્ગો નામ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં અલ્લાપસલ્લાપવસેન ઉપ્પન્નરાગો પન સમુલ્લપનસંસગ્ગો નામ. ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિયા સન્તકં ભિક્ખુનિયા વા ભિક્ખુસ્સ સન્તકં ગહેત્વા પરિભોગકરણવસેન ઉપ્પન્નરાગો સમ્ભોગસંસગ્ગો નામ. હત્થગ્ગાહાદિવસેન ઉપ્પન્નરાગો પન કાયસંસગ્ગો નામ. અરહા ઇમેહિ પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહિ ચતૂહિપિ પરિસાહિ સદ્ધિં અસંસટ્ઠો, ગાહમુત્તકો ચેવ સંસગ્ગમુત્તકો ચ. અસંસગ્ગસ્સ વણ્ણં ભણન્તો અસંસગ્ગકથં કથેતિ નામ.

વીરિયારમ્ભકથન્તિ એત્થ યો પગ્ગહિતવીરિયો પરિપુણ્ણકાયિકચેતસિકવીરિયો હોતિ, ગમને ઉપ્પન્નં કિલેસં ઠાનં પાપુણિતું ન દેતિ, ઠાને ઉપ્પન્નં કિલેસં નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નં કિલેસં સયનં પાપુણિતું ન દેતિ, દણ્ડેન કણ્હસપ્પં ઉપ્પીળેત્વા ગણ્હન્તો વિય અમિત્તં ગીવાય અક્કમન્તો વિય ચ વિચરતિ, તાદિસસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ વણ્ણં ભણન્તો વીરિયારમ્ભકથં કથેતિ નામ.

સીલકથન્તિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સમાધીતિ વિપસ્સનાપાદકા અટ્ઠ સમાપત્તિયો. પઞ્ઞાતિ લોકિયલોકુત્તરઞાણં. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનન્તિ એકૂનવીસતિવિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. સીલાદીનં ગુણં પકાસેન્તો સીલાદિકથં કથેતિ નામ.

સતિપટ્ઠાનકથન્તિઆદીનિ સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનીતિપરિયોસાનાનિ પુબ્બે વુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બાનિ.

૮૬. નિરાસત્તીતિ નિત્તણ્હો. વિવેકદસ્સી ફસ્સેસૂતિ પચ્ચુપ્પન્નેસુ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીસુ અત્તાદિભાવવિવેકં પસ્સતિ. દિટ્ઠીસુ ચ ન નીયતીતિ દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠીસુ કાયચિ દિટ્ઠિયા ન નીયતિ.

વિપરિણતં વા વત્થું ન સોચતીતિ પકતિભાવં જહિત્વા નટ્ઠે કિસ્મિઞ્ચિ વત્થુસ્મિં ન સોકં આપજ્જતિ. વિપરિણતસ્મિં વાતિ વિનસ્સમાને વત્થુમ્હિ.

ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખું વત્થું કત્વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતો ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ પુરિમા ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાવ, મનોસમ્ફસ્સો હદયવત્થુકોપિ અવત્થુકોપિ સબ્બો ચતુભૂમકો ફસ્સો. અધિવચનસમ્ફસ્સોતિ પરિયાયેન એતસ્સ નામં હોતિયેવ. તયો હિ અરૂપિનો ખન્ધા સયં પિટ્ઠિવટ્ટકા હુત્વા અત્તનો સહજાતસમ્ફસ્સસ્સ અધિવચનસમ્ફસ્સોતિ નામં કરોન્તિ. પટિઘસમ્ફસ્સોતિ નિપ્પરિયાયેન પન પટિઘસમ્ફસ્સો નામ પઞ્ચદ્વારિકફસ્સો. અધિવચનસમ્ફસ્સો નામ મનોદ્વારિકફસ્સો. સુખવેદનીયો ફસ્સોતિ સુખવેદનાય હિતો ઉપ્પાદકો ફસ્સો. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. કુસલો ફસ્સોતિ એકવીસતિકુસલચિત્તસહજાતો ફસ્સો. અકુસલોતિ દ્વાદસઅકુસલસહજાતો ફસ્સો. અબ્યાકતોતિ છપ્પઞ્ઞાસઅબ્યાકતસહજાતો ફસ્સો. કામાવચરોતિ ચતુપઞ્ઞાસકામાવચરસહજાતો ફસ્સો. રૂપાવચરોતિ કુસલાદિપઞ્ચદસરૂપાવચરસમ્પયુત્તો. અરૂપાવચરોતિ કુસલાબ્યાકતવસેન દ્વાદસઅરૂપાવચરસમ્પયુત્તો.

સુઞ્ઞતોતિ અનત્તાનુપસ્સનાવસેન વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો મગ્ગો સુઞ્ઞતો, તેન સહજાતો ફસ્સો સુઞ્ઞતો ફસ્સો. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. અનિમિત્તોતિ એત્થ અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો મગ્ગો અનિમિત્તો. અપ્પણિહિતોતિ દુક્ખાનુપસ્સનાવસેન વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો મગ્ગો અપ્પણિહિતો. લોકિયોતિ લોકો વુચ્ચતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન વટ્ટો, તસ્મિં પરિયાપન્નભાવેન લોકે નિયુત્તોતિ લોકિયો, તેભૂમકો ધમ્મો. લોકુત્તરોતિ લોકતો ઉત્તરો ઉત્તિણ્ણોતિ લોકુત્તરો, લોકે અપરિયાપન્નભાવેનપિ લોકુત્તરો. અત્તેન વાતિ અત્તભાવેન વા. અત્તનિયેન વાતિ અત્તાયત્તેન વા.

૮૭. પતિલીનોતિ રાગાદીનં પહીનત્તા તતો અપગતો. અકુહકોતિ અવિમ્હાપકો તીહિ કુહનવત્થૂહિ. અપિહાલૂતિ અપિહનસીલો, પત્થનાતણ્હાય રહિતોતિ વુત્તં હોતિ. અમચ્છરીતિ પઞ્ચમચ્છેરવિરહિતો. અપ્પગબ્ભોતિ કાયપાગબ્ભિયાદિવિરહિતો. અજેગુચ્છોતિ સમ્પન્નસીલાદિતાય અજેગુચ્છનીયો અસેચનકો મનાપો. પેસુણેય્યે ચ નો યુતોતિ દ્વીહિ આકારેહિ ઉપસંહરિતબ્બે પિસુણકમ્મે અયુત્તો.

રાગસ્સ પહીનત્તાતિ અરહત્તમગ્ગેન રાગકિલેસસ્સ પહીનભાવેન. અસ્મિમાનો પહીનો હોતીતિ અસ્મીતિ ઉન્નતિમાનો સમુચ્છેદવસેન પહીનો હોતિ.

તીણિ કુહનવત્થૂનીતિ તીણિ વિમ્હાપનકારણાનિ. પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિઆદીસુ ચીવરાદીહિ નિમન્તિતસ્સ તદત્થિકસ્સેવ સતો પાપિચ્છતં નિસ્સાય પટિક્ખિપનેન તે ચ ગહપતિકે અત્તનિ સુપ્પતિટ્ઠિતપસાદે ઞત્વા પુન તેસં ‘‘અહો અય્યો અપ્પિચ્છો, ન કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હિતું ઇચ્છતિ, સુલદ્ધં વત નો અસ્સ, સચે અપ્પમત્તકમ્પિ કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હેય્યા’’તિ નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ પણીતાનિ ચીવરાદીનિ ઉપનેન્તાનં તદનુગ્ગહકામતંયેવ અવિકત્વા પટિગ્ગહણેન ચ તતો પભુતિ અપિ સકટભારેહિ ઉપનામનહેતુભૂતં વિમ્હાપનં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયેન કતેન ઇરિયાપથેન વિમ્હાપનં ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમપરિદીપનવાચાય તથા તથા વિમ્હાપનં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં.

કતમં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતન્તિ એત્થ પચ્ચયપટિસેવનન્તિ એવં સઙ્ખાતં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં. નિમન્તેન્તીતિ ઇધ ગહપતિકા ‘‘ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ ભિક્ખૂ નિમન્તેન્તિ. અયમેવ વા પાઠો. ‘‘નિમન્તેતી’’તિ વા ‘‘વદન્તી’’તિ વા કેચિ પઠન્તિ. તાદિસે નિમન્તાપેન્તિ. નિમન્તેન્તીતિ પાઠસ્સ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. ચીવરં પચ્ચક્ખાતીતિ ચીવરં પટિક્ખિપતિ. એતં સારુપ્પં, યં સમણોતિ યં ચીવરધારણં સમણો કરોતિ, એતં સારુપ્પં અનુચ્છવિકં. પાપણિકા વા નન્તકાનીતિ આપણદ્વારે પતિકાનિ અન્તવિરહિતાનિ પિલોતિકાનિ. ઉચ્ચિનિત્વાતિ સંકડ્ઢિત્વા. ઉઞ્છાચરિયાયાતિ ભિક્ખાચરણેન. પિણ્ડિયાલોપેનાતિ પિણ્ડં કત્વા લદ્ધઆલોપેન. પૂતિમુત્તેન વાતિ ગોમુત્તેન વા. ઓસધં કરેય્યાતિ ભેસજ્જકિચ્ચં કરેય્ય. તદુપાદાયાતિ તતો પટ્ઠાય. ધુતવાદોતિ ધુતગુણવાદી. ભિય્યો ભિય્યો નિમન્તેન્તીતિ ઉપરૂપરિ નિમન્તેન્તિ. સમ્મુખીભાવાતિ સમ્મુખીભાવેન, વિજ્જમાનતાયાતિ અત્થો. પસવતીતિ પટિલભતિ. સદ્ધાય સમ્મુખીભાવેન સક્કા કાતુન્તિ ‘‘સદ્ધાય સમ્મુખીભાવા’’તિઆદિમાહ. દેય્યધમ્મા સુલભા દક્ખિણેય્યા ચ, સદ્ધા પન દુલ્લભા. પુથુજ્જનસ્સ હિ સદ્ધા અથાવરા, પદવારે પદવારે નાના હોતિ. તેનેવસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનસદિસોપિ અગ્ગસાવકો પાટિભોગો ભવિતું અસક્કોન્તો આહ ‘‘દ્વિન્નં ખો નેસં આવુસો ધમ્માનં પાટિભોગો ભોગાનઞ્ચ જીવિતસ્સ ચ, સદ્ધાય પન ત્વં પાટિભોગો’’તિ.

એવં તુમ્હે પુઞ્ઞેન પરિબાહિરા ભવિસ્સથાતિ એત્થ પુઞ્ઞેનાતિ નિસ્સક્કત્થે કરણવચનં. પુઞ્ઞતો પરિહીના પરમ્મુખા ભવિસ્સથ. ભાકુટિકાતિ મુખાનં પધાનપુરિમટ્ઠિતભાવદસ્સનેન ભાકુટિકરણં, મુખસઙ્કોચોતિ વુત્તં હોતિ. ભાકુટિકરણં સીલમસ્સાતિ ભાકુટિકો, ભાકુટિકસ્સ ભાવો ભાકુટિયં. કુહનાતિ વિમ્હાપના. કુહસ્સ આયના કુહાયના. કુહિતસ્સ ભાવો કુહિતત્તં.

પાપિચ્છોતિ અસન્તગુણદીપનકામો. ઇચ્છાપકતોતિ ઇચ્છાય અપકતો, ઉપદ્દુતોતિ અત્થો. સમ્ભાવનાધિપ્પાયોતિ બહુમાનજ્ઝાસયો. ગમનં સણ્ઠપેતીતિ અભિક્કમાદિગમનં અભિસઙ્ખરોતિ, પાસાદિકભાવં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. પણિધાય ગચ્છતીતિ પત્થનં ઠપેત્વા ગચ્છતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સમાહિતો વિય ગચ્છતીતિ ઉપચારપ્પત્તો વિય ગચ્છતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

આપાથકજ્ઝાયીવ હોતીતિ સમ્મુખા આગતાનં મનુસ્સાનં ઝાનં સમાપજ્જન્તો વિય સન્તભાવં દસ્સેતિ. ઇરિયાપથસ્સાતિ ચતુઇરિયાપથસ્સ. આઠપનાતિ આદિટ્ઠપના, આદરેન વા ઠપના. ઠપનાતિ ઠપનાકારો. સણ્ઠપનાતિ અભિસઙ્ખરણં, પાસાદિકભાવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. અરિયધમ્મસન્નિસ્સિતન્તિ લોકુત્તરધમ્મપટિબદ્ધં. કુઞ્ચિકન્તિ અવાપુરણં. મિત્તાતિ સિનેહવન્તો. સન્દિટ્ઠાતિ દિટ્ઠમત્તા. સમ્ભત્તાતિ દળ્હમિત્તા. ઉદ્દણ્ડેતિ એકો પતિસ્સયવિસેસો.

કોરજિકકોરજિકોતિ સઙ્કોચસઙ્કોચકો, અતિસઙ્કોચકોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘કોરચકકોરચકો’’તિ વા પાઠો. ભાકુટિકભાકુટિકોતિ અતિવિય મુખસઙ્કોચનસીલો. કુહકકુહકોતિ અતિવિય વિમ્હાપકો. લપકલપકોતિ અતિવિય સલ્લાપકો. મુખસમ્ભાવિકોતિ અત્તનો મુખવસેન અઞ્ઞેહિ સહ સમ્ભાવિકો, અપ્પિતચિત્તોતિ એકે. સન્તાનન્તિ કિલેસસન્તતાય સન્તાનં. સમાપત્તીનન્તિ સમાપજ્જિતબ્બાનં. ગમ્ભીરન્તિ નિન્નપતિટ્ઠાનં. ગૂળ્હન્તિ દસ્સેતું દુક્ખં. નિપુણન્તિ સુખુમં. પટિચ્છન્નન્તિ પદત્થેન દુપ્પટિવિજ્ઝાધિપ્પાયં. લોકુત્તરન્તિ ધમ્મદીપકં. સુઞ્ઞતાપટિસઞ્ઞુત્તન્તિ નિબ્બાનપટિસઞ્ઞુત્તં. અથ વા લોકુત્તરસુઞ્ઞતાપટિસઞ્ઞુત્તન્તિ લોકુત્તરધમ્મભૂતનિબ્બાનપટિસઞ્ઞુત્તં.

કાયિકં પાગબ્ભિયન્તિ કાયે ભવં કાયિકં. વાચસિકચેતસિકેસુપિ એસેવ નયો. અચિત્તીકારકતોતિ બહુમાનકિરિયરહિતો. અનુપાહનાનં ચઙ્કમન્તાનન્તિ ઉપાહનવિરહિતાનં ચઙ્કમન્તાનં સમીપે, અનાદરે વા સામિવચનં. સઉપાહનોતિ ઉપાહનારૂળ્હો હુત્વા ચઙ્કમતિ. નીચે ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તાનન્તિ અકતપરિચ્છેદાય ભૂમિયા ચઙ્કમન્તે પરિચ્છેદં કત્વા વાલુકં આકિરિત્વા આલમ્બનં યોજેત્વા કતચઙ્કમે નીચેપિ ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તે. ઉચ્ચે ચઙ્કમે ચઙ્કમતીતિ ઇટ્ઠકચયનસમ્પન્ને વેદિકાપરિક્ખિત્તે ઉચ્ચે ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ. સચે પાકારપરિક્ખિત્તો હોતિ દ્વારકોટ્ઠકયુત્તો, પબ્બતન્તરવનન્તરભૂમન્તરસ્સ વા સુપ્પટિચ્છન્નો, તાદિસે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતું વટ્ટતિ, અપ્પટિચ્છન્નેપિ ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા વટ્ટતિ. ઘટ્ટયન્તોપિ તિટ્ઠતીતિ અતિસમીપે તિટ્ઠતિ. પુરતોપિ તિટ્ઠતીતિ પુરત્થિમતોપિ તિટ્ઠતિ. ઠિતકોપિ ભણતીતિ ખાણુકો વિય અનોનમિત્વા ભણતિ. બાહાવિક્ખેપકોતિ બાહું ખિપિત્વા ખિપિત્વા ભણતિ.

અનુપખજ્જાતિ સબ્બેસં નિસિન્નટ્ઠાનં પવિસિત્વા. નવેપિ ભિક્ખૂ આસનેન પટિબાહતીતિ અત્તનો પત્તાસને અનિસીદિત્વા પુરે વા પચ્છા વા પવિસન્તો આસનેન પટિબાહતિ નામ.

અનાપુચ્છમ્પિ કટ્ઠં પક્ખિપતીતિ અનાપુચ્છિત્વા અનપલોકેત્વા અગ્ગિમ્હિ દારું ખિપતિ. દ્વારં પિદહતીતિ જન્તાઘરે પિદહતિ.

ઓતરતીતિ ઉદકતિત્થં પવિસતિ. ન્હાયતીતિ સરીરં સિનેહેતિ. ઉત્તરતીતિ ઉદકતિત્થતો તીરં ઉગ્ગચ્છતિ.

વોક્કમ્માપીતિ અતિક્કમિત્વાપિ. ઓવરકાનીતિ ગબ્ભે પતિટ્ઠિતસયનઘરાનિ.

ગૂળ્હાનીતિ પટિચ્છન્નાનિ. પટિચ્છન્નાનીતિ અઞ્ઞેહિ પટિચ્છાદિતાનિ.

અનજ્ઝિટ્ઠો વાતિ થેરેહિ ‘‘ધમ્મં ભણાહી’’તિ અનાણત્તો અનાયાચિતો ચ.

પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. અસુચિસઙ્કસરસમાચારોતિ અઞ્ઞેહિ ‘‘અયં દુસ્સીલો’’તિ સઙ્કાય સરિતબ્બો આચારો સંયોગો એતસ્સાતિ અસુચિસઙ્કસરસમાચારો. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ સકારં સંયોગં કત્વાપિ પઠન્તિ. પટિચ્છન્નકમ્મન્તોતિ પટિચ્છાદિતકાયવચીકમ્મન્તો. અસ્સમણોતિ ન સમણો. સમણપટિઞ્ઞોતિ ‘‘અહં સમણો’’તિ પટિજાનન્તો. અબ્રહ્મચારીતિ સેટ્ઠચરિયા વિરહિતો. બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ વુત્તપટિપક્ખો. અન્તોપૂતીતિ અબ્ભન્તરે કુસલધમ્મવિરહિતત્તા અન્તોપૂતિભાવમાપન્નો. અવસ્સુતોતિ રાગેન તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ સઙ્કારસભાવો. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ એત્થ ભિક્ખુ સગારવો સપ્પતિસ્સો હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો સુનિવત્થો સુપારુતો પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન આલોકિતેન વિલોકિતેન સમિઞ્જિતેન પસારિતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુ ઇરિયાપથસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયમનુયુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો આભિસમાચારિકેસુ સક્કચ્ચકારી ગરુચિત્તીકારબહુલો વિહરતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો. એવં તાવ આચારો વેદિતબ્બો.

ગોચરો પન તિવિધો ઉપનિસ્સયગોચરો આરક્ખગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરોતિ. તત્થ કતમો ઉપનિસ્સયગોચરો? દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો કલ્યાણમિત્તો, યં નિસ્સાય અસ્સુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદાપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ; યસ્સ વા પન અનુસિક્ખમાનો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન, સુતેન, ચાગેન, પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ. અયં વુચ્ચતિ ઉપનિસ્સયગોચરો.

કતમો આરક્ખગોચરો? ઇધ ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી સુસંવુતો ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસં પેક્ખમાનો ગચ્છતિ. અયં વુચ્ચતિ આરક્ખગોચરો.

કતમો ઉપનિબન્ધગોચરો? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના યત્થ ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨), અયં વુચ્ચતિ ઉપનિબન્ધગોચરોતિ. ઇતિ ઇમિના ચ આચારેન ઇમિના ચ ગોચરેન ઉપેતો…પે… સમન્નાગતો. તેનપિ વુચ્ચતિ આચારગોચરસમ્પન્નોતિ.

અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ અણુપ્પમાણેસુ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સનસીલો. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખિતબ્બં, તં સબ્બં સમ્મા આદાય સિક્ખતિ. એત્થ ચ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ એત્તાવતા ચ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય પાતિમોક્ખસંવરસીલં દસ્સિતં. ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિઆદિ પન સબ્બં યથાપટિપન્નસ્સ તં સીલં સમ્પજ્જતિ, તં પટિપત્તિં દસ્સેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૮૮. સાતિયેસુ અનસ્સાવીતિ સાતવત્થૂસુ કામગુણેસુ તણ્હાસન્થવવિરહિતો. સણ્હોતિ સણ્હેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. પટિભાનવાતિ પરિયત્તિપરિપુચ્છાધિગમપટિભાનેહિ સમન્નાગતો. ન સદ્ધોતિ સામં અધિગતધમ્મં ન કસ્સચિ સદ્દહતિ. ન વિરજ્જતીતિ ખયા રાગસ્સ વિરત્તત્તા ઇદાનિ ન વિરજ્જતિ.

યેસં એસાતિ યેસં પુગ્ગલાનં સાતવત્થૂસુ કામગુણેસુ ઇચ્છા તણ્હા. અપ્પહીનાતિ સન્થવસમ્પયુત્તા તણ્હા અરહત્તમગ્ગેન અપ્પહીના. તેસં ચક્ખુતો રૂપતણ્હા સવતીતિ એતેસં ચક્ખુદ્વારતો પવત્તજવનવીથિસમ્પયુત્તા રૂપારમ્મણા તણ્હા ઉપ્પજ્જતિ. આસવતીતિ ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગા ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂ સવતિ. સન્દતીતિ નદીસોતં વિય અધોમુખં સન્દતિ. પવત્તતીતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન પવત્તતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. સુક્કપક્ખે વુત્તવિપરિયાયેન તણ્હા અરહત્તમગ્ગેન સુપ્પહીના. તેસં ચક્ખુતો રૂપતણ્હા ન સવતિ.

સણ્હેન કાયકમ્મેન સમન્નાગતોતિ અફરુસેન મુદુના કાયકમ્મેન સમઙ્ગીભૂતો એકીભૂતો. વચીકમ્માદીસુપિ એસેવ નયો. સણ્હેહિ સતિપટ્ઠાનેહીતિઆદીસુ સતિપટ્ઠાનાદયો લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા. પરિયાપુણનઅત્થાદિપરિપુચ્છાલોકિયલોકુત્તરધમ્માધિગમવસેન સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થા તિસ્સો પટિભાનપ્પભેદસઙ્ખાતા પઞ્ઞા યસ્સ અત્થિ, સો પટિભાનવા. તસ્સ પરિયત્તિં નિસ્સાય પટિભાયતીતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પરિયાપુણનં અલ્લીયિત્વા ઞાણં જાયતિ ઞાણં અભિમુખં હોતિ. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકવસેન વુત્તા. મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરવસેન. ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો છ ચ અભિઞ્ઞાયો વિમોક્ખન્તિકવસેન વુત્તાતિ ઞાતબ્બા.

તત્થ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયોતિ ચત્તારો ઞાણપ્પભેદાતિ અત્થો. ઇદ્ધિવિધાદિઆસવક્ખયપરિયોસાનાનિ અધિકાનિ છ ઞાણાનિ. તસ્સાતિ પરસ્સ, અત્થો પટિભાયતીતિ સમ્બન્ધો. અત્થોતિ સઙ્ખેપતો હેતુફલં. તઞ્હિ યસ્મા હેતુઅનુસારેન અરીયતિ અધિગમીયતિ પાપુણીયતિ, તસ્મા અત્થોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યંકિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્નં નિબ્બાનં ભાસિતત્થો વિપાકો કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અત્થોતિ વેદિતબ્બા, તં અત્થં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સો અત્થો પભેદતો ઞાતો પાકટો હોતિ. ધમ્મોતિ સઙ્ખેપતો પચ્ચયો. સો હિ યસ્મા તં તં વિદહતિ પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચ, તસ્મા ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ અરિયમગ્ગો ભાસિતં કુસલં અકુસલન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ધમ્મોતિ વેદિતબ્બા, તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સો ધમ્મો પભેદતો ઞાતો પાકટો હોતિ, તસ્મિં અત્થે ચ ધમ્મે ચ યા સભાવનિરુત્તિ અબ્યભિચારી વોહારો, તસ્સ અભિલાપે ભાસને ઉદીરણે તં લપિતં ભાસિતં ઉદીરિતં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સા નિરુત્તિ ઞાતા પાકટા હોતિ.

એત્થ અત્થે ઞાતે અત્થો પટિભાયતીતિ ઇદાનિ તસ્સ સદ્દં આહરિત્વા વુત્તપ્પભેદે અત્થે પાકટીભૂતે વુત્તપ્પભેદો અત્થો તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પટિભાયતિ ઞાણાભિમુખો હોતિ. ધમ્મે ઞાતે ધમ્મો પટિભાયતીતિ વુત્તપ્પભેદે ધમ્મે પાકટીભૂતે વુત્તપ્પભેદો ધમ્મો પટિભાયતિ. નિરુત્તિયા ઞાતાય નિરુત્તિ પટિભાયતીતિ વુત્તપ્પભેદાય નિરુત્તિયા પાકટાય વુત્તપ્પભેદા નિરુત્તિ પટિભાયતિ. ઇમેસુ તીસુ ઞાણેસુ ઞાણન્તિ અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ ઇમેસુ તીસુ સબ્બત્થકઞાણમારમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તેસુ તીસુ ઞાણેસુ પભેદગતં ઞાણં, યથાવુત્તેસુ વા તેસુ તીસુ ઞાણેસુ ગોચરકિચ્ચાદિવસેન વિત્થારગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. ઇમાય પટિભાનપટિસમ્ભિદાયાતિ ઇમાય વુત્તપ્પકારાય યથાવુત્તવિત્થારપઞ્ઞાય ઉપેતો હોતિ. સો વુચ્ચતિ પટિભાનવાતિ નિગમેન્તો આહ. યસ્સ પરિયત્તિ નત્થીતિ પરિયત્તિ નામ બુદ્ધવચનં. તઞ્હિ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવરૂપા પરિયત્તિ નત્થિ. પરિપુચ્છા નત્થીતિ પરિપુચ્છા નામ પાળિઅટ્ઠકથાદીસુ ગણ્ઠિપદઅત્થપદવિનિચ્છયકથા. ઉગ્ગહિતપાળિઆદીસુ હિ અત્થં કથેન્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. અધિગમો નત્થીતિ અધિગમો નામ અરહત્તપ્પત્તિ. અરહત્તઞ્હિ પત્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. યસ્સ વુત્તપ્પકારા તિવિધા સમ્પત્તિ નત્થિ. કિં તસ્સ પટિભાયિસ્સતીતિ કેન કારણેન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પભેદગતં ઞાણં ઉપટ્ઠહિસ્સતિ.

સામન્તિ સયમેવ. સયં અભિઞ્ઞાતન્તિ સયમેવ તેન ઞાણેન અવગમિતં. અત્તપચ્ચક્ખં ધમ્મન્તિ અત્તના પટિવિજ્ઝિતં પચ્ચવેક્ખિતં ધમ્મં. ન કસ્સચિ સદ્દહતીતિ અત્તપચ્ચક્ખતાય પરેસં ન સદ્દહતિ, સદ્ધાય ન ગચ્છતિ. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિકં દ્વાદસપદિકપચ્ચયાકારદસ્સનવસેન વુત્તં. અવિજ્જાનિરોધાતિઆદયો સંસારનિવત્તિં સન્ધાય વુત્તા. ઇદં દુક્ખન્તિઆદિ સચ્ચદસ્સનવસેન. ઇમે આસવાતિઆદયો અપરેન પરિયાયેન કિલેસવસેન પચ્ચયદસ્સનવસેન. ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિઆદયો અભિઞ્ઞેય્યપરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બભાવેતબ્બસચ્છિકાતબ્બધમ્માનં દસ્સનવસેન. છન્નં ફસ્સાયતનાનન્તિઆદયો ફસ્સાયતનાનં ઉપ્પત્તિઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ ઉપદ્દવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દસ્સનવસેન. પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં પઞ્ચવીસતિવિધેન ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ, તેસુ છન્દરાગવસેન અસ્સાદઞ્ચ, તેસં વિપરિણામં આદીનવઞ્ચ, નિસ્સરણસઙ્ખાતં નિબ્બાનઞ્ચ. ચતુન્નં મહાભૂતાનં અવિજ્જાદિસમુદયઞ્ચ, અવિજ્જાદિનિરોધે અત્થઙ્ગમઞ્ચ એવમાદિદસ્સનવસેન વુત્તા. એતે ધમ્મા તત્થ તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

અમતોગધન્તિ નત્થિ એતસ્સ મરણસઙ્ખાતં મતન્તિ અમતં. કિલેસવિસપટિપક્ખત્તા અગદન્તિપિ અમતં. તસ્મિં નિન્નતાય અમતોગધં. અમતપરાયનન્તિ વુત્તપ્પકારં અમતં પરં અયનં ગતિ પતિટ્ઠા અસ્સાતિ અમતપરાયનં. અમતપરિયોસાનન્તિ તં અમતં સંસારસ્સ નિટ્ઠાભૂતત્તા પરિયોસાનમસ્સાતિ અમતપરિયોસાનં.

૮૯. લાભકમ્યા ન સિક્ખતીતિ લાભપત્થનાય સુત્તન્તાદીનિ ન સિક્ખતિ. અવિરુદ્ધો ચ તણ્હાય, રસેસુ નાનુગિજ્ઝતીતિ વિરોધાભાવેન ચ અવિરુદ્ધો હુત્વા તણ્હાય મૂલરસાદીસુ ગેધં નાપજ્જતિ.

કેન નુ ખોતિ લાભપત્થનાય કારણચિન્તેન પિહસ્સ પરિયેસને નિપાતો. લાભાભિનિબ્બત્તિયાતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં વિસેસેન ઉપ્પત્તિયા. લાભં પરિપાચેન્તોતિ પચ્ચયે પરિપાચયન્તો.

અત્તદમત્થાયાતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય અત્તનો દમનત્થાય. અત્તસમત્થાયાતિ સમાધિસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય અત્તનો સમાધાનત્થાય. અત્તપરિનિબ્બાપનત્થાયાતિ દુવિધેનાપિ ઞાણેન અત્તનો અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થં ખો આવુસો ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૯). અપ્પિચ્છઞ્ઞેવ નિસ્સાયાતિ એત્થ પચ્ચયઅપ્પિચ્છો અધિગમઅપ્પિચ્છો પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છોતિ ચત્તારો અપ્પિચ્છા, તેસં નાનત્થં હેટ્ઠા વિત્થારિતં એવ, તં અપ્પિચ્છં અલ્લીયિત્વા. સન્તુટ્ઠિઞ્ઞેવાતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ ચ તિવિધં સન્તોસં અલ્લીયિત્વા, એતેસં વિભાગો હેટ્ઠા વિત્થારિતોયેવ. સલ્લેખઞ્ઞેવાતિ કિલેસલેખનં. ઇદમત્થિતઞ્ઞેવાતિ ઇમેહિ કુસલધમ્મેહિ અત્થિ ઇદમત્થિ, તસ્સ ભાવો ઇદમત્થિતા, તં ઇદમત્થિતંયેવ નિસ્સાય અલ્લીયિત્વા.

રસોતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. મૂલરસોતિ યંકિઞ્ચિ મૂલં પટિચ્ચ નિબ્બત્તરસો. ખન્ધરસાદીસુપિ એસેવ નયો. અમ્બિલન્તિ તક્કમ્બિલાદિ. મધુરન્તિ એકન્તતો ગોસપ્પિઆદિ. મધુ પન કસાવયુત્તં ચિરનિક્ખિત્તં કસાવં હોતિ, ફાણિતં ખારિયુત્તં ચિરનિક્ખિત્તં ખારિયં હોતિ. સપ્પિ પન ચિરનિક્ખિત્તં વણ્ણગન્ધે જહન્તમ્પિ રસં ન જહતીતિ તદેવ એકન્તમધુરં. તિત્તકન્તિ નિમ્બપણ્ણાદિ. કટુકન્તિ સિઙ્ગિવેરમરિચાદિ. લોણિકન્તિ સામુદ્દિકલોણાદિ. ખારિકન્તિ વાતિઙ્ગણકળીરાદિ. લમ્બિકન્તિ બદરામલકકપિટ્ઠસાલવાદિ. કસાવન્તિ હરીતકાદિ. ઇમે સબ્બેપિ રસા વત્થુવસેન વુત્તા. તંતંવત્થુકો પનેત્થ રસો ચ અમ્બિલાદીનિ નામેહિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સાદૂતિ ઇટ્ઠરસો. અસાદૂતિ અનિટ્ઠરસો. ઇમિના પદદ્વયેન સબ્બોપિ રસો પરિયાદિન્નો. સીતન્તિ સીતરસો. ઉણ્હન્તિ ઉણ્હરસો. એવમયં મૂલરસાદિના ભેદેન ભિન્નોપિ રસો લક્ખણાદીહિ અભિન્નોયેવ. સબ્બોપિ હેસ જિવ્હાપટિહનનલક્ખણો, જિવ્હાવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવરસો, તસ્સેવ ગોચરપચ્ચુપટ્ઠાનો. તે જિવ્હગ્ગેન રસગ્ગાનીતિ એતે સમણબ્રાહ્મણા પસાદજિવ્હગ્ગેન ઉત્તમરસાનિ. પરિયેસન્તાતિ ગવેસમાના. આહિણ્ડન્તીતિ તત્થ તત્થ વિચરન્તિ. તે અમ્બિલં લભિત્વા અનમ્બિલં પરિયેસન્તીતિ તક્કાદિઅમ્બિલં લદ્ધા અનમ્બિલં ગવેસન્તિ. એવં સબ્બં પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા યોજિતં.

પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતીતિ પટિસઙ્ખાનપઞ્ઞાય જાનિત્વા ઉપાયેન આહારં આહારેતિ. ઇદાનિ ઉપાયં દસ્સેતું ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ નેવ દવાયાતિ દવત્થાય ન આહારેતિ. તત્થ નટલઙ્ઘકાદયો દવત્થાય આહારેન્તિ નામ. યઞ્હિ ભોજનં ભુત્તસ્સ નચ્ચગીતકબ્બસિલોકસઙ્ખાતો દવો અતિરેકતરેન પટિભાતિ, તં ભોજનં અધમ્મેન વિસમેન પરિયેસિત્વા તે આહારેન્તિ. અયં પન ભિક્ખુ ન એવમાહારેતિ.

ન મદાયાતિ માનમદપુરિસમદાનં વડ્ઢનત્થાય ન આહારેતિ. તત્થ રાજરાજમહામત્તા મદત્થાય આહારેન્તિ નામ. તે હિ અત્તનો માનમદપુરિસમદાનં વડ્ઢનત્થાય પિણ્ડરસભોજનાદીનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જન્તિ. અયં પન ભિક્ખુ એવં નાહારેતિ.

ન મણ્ડનાયાતિ સરીરમણ્ડનત્થાય ન આહારેતિ. તત્થ રૂપૂપજીવિનિયો માતુગામા અન્તેપુરિકાદયો ચ સપ્પિફાણિતાદીનિ પિવન્તિ, સિનિદ્ધમુદુમદ્દવભોજનં આહારેન્તિ. એવં નો અઙ્ગલટ્ઠિ સુસણ્ઠિતા ભવિસ્સતિ, સરીરે છવિવણ્ણો પસન્નો ભવિસ્સતીતિ. અયં પન ભિક્ખુ એવં ન આહારેતિ.

ન વિભૂસનાયાતિ સરીરે મંસવિભૂસનત્થાય ન આહારેતિ. તત્થ નિબ્બુદ્ધમલ્લમુટ્ઠિકમલ્લચેટકાદયો સુસિનિદ્ધેહિ મચ્છમંસાદીહિ સરીરં પીણેન્તિ ‘‘એવં નો મંસં ઉસ્સદં ભવિસ્સતિ પહારસહનત્થાયા’’તિ. અયં પન ભિક્ખુ એવં સરીરે મંસવિભૂસનત્થાય ન આહારેતિ.

યાવદેવાતિ આહારાહરણપયોજનસ્સ પરિચ્છેદનિયમદસ્સનં. ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયાતિ ઇમસ્સ ચતુમહાભૂતિકસ્સ કરજકાયસ્સ ઠપનત્થાય આહારેતિ, ઇદમસ્સ આહારાહરણે પયોજનન્તિ અત્થો. યાપનાયાતિ જીવિતિન્દ્રિયયાપનત્થાય આહારેતિ. વિહિંસૂપરતિયાતિ વિહિંસા નામ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકખુદ્દા, તસ્સા ઉપરતિયા વૂપસમનત્થાય આહારેતિ. બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ બ્રહ્મચરિયં નામ તિસ્સો સિક્ખા સકલસાસનં, તસ્સ અનુગ્ગણ્હત્થાય આહારેતિ.

ઇતીતિ ઉપાયનિદસ્સનં, ઇમિના ઉપાયેનાતિ અત્થો. પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામીતિ પુરાણવેદનં નામ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના, તં પટિહનિસ્સામીતિ આહારેતિ. નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ નવવેદના નામ અતિભુત્તપચ્ચયેન ઉપ્પજ્જનકવેદના, ન તં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ આહારેતિ. અથ વા નવવેદના નામ ભુત્તપચ્ચયા ન ઉપ્પજ્જનકવેદના, તસ્સા અનુપ્પન્નાય અનુપ્પજ્જનત્થમેવ આહારેતિ.

યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ યાપના ચ મે ભવિસ્સતિ. અનવજ્જતા ચાતિ એત્થ અત્થિ સાવજ્જં, અત્થિ અનવજ્જં. તત્થ અધમ્મિકપરિયેસના અધમ્મિકપટિગ્ગહણં અધમ્મેન પરિભોગોતિ ઇદં સાવજ્જં નામ. ધમ્મેન પન પરિયેસિત્વા ધમ્મેન પટિગ્ગહેત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનં અનવજ્જં નામ. એકચ્ચો અનવજ્જેયેવ સાવજ્જં કરોતિ, ‘‘લદ્ધં મે’’તિ કત્વા પમાણાતિક્કન્તં ભુઞ્જતિ, તં જીરાપેતું અસક્કોન્તો ઉદ્ધંવિરેચનઅધોવિરેચનાદીહિ કિલમતિ, સકલવિહારે ભિક્ખૂ તસ્સ સરીરપટિજગ્ગનભેસજ્જપરિયેસનાદીસુ ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તિ, ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અસુકસ્સ નામ ઉદરં ઉદ્ધુમાત’’ન્તિઆદિં વદન્તિ. ‘‘એસ નિચ્ચકાલમ્પિ એવં પકતિકોયેવ, અત્તનો કુચ્છિપ્પમાણં નામ ન જાનાતી’’તિ નિન્દન્તિ ગરહન્તિ. અયં અનવજ્જેયેવ સાવજ્જં કરોતિ નામ. એવં અકત્વા ‘‘અનવજ્જતા ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ આહારેતિ.

ફાસુવિહારો ચાતિ એત્થાપિ અત્થિ ફાસુવિહારો, અત્થિ ન ફાસુવિહારો. તત્થ આહરહત્થકો અલંસાટકો તત્રવટ્ટકો કાકમાસકો ભુત્તવમિતકોતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણાનં ભોજનં ન ફાસુવિહારો નામ. એતેસુ હિ આહરહત્થકો નામ બહું ભુઞ્જિત્વા અત્તનો ધમ્મતાય ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ‘‘આહર હત્થ’’ન્તિ વદતિ. અલંસાટકો નામ અચ્ચુદ્ધુમાતકુચ્છિતાય ઉટ્ઠિતોપિ સાટકં નિવાસેતું ન સક્કોતિ. તત્રવટ્ટકો નામ ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો તત્રેવ પરિવટ્ટતિ. કાકમાસકો નામ યથા કાકેહિ આમસિતું સક્કોતિ, એવં યાવ મુખદ્વારા આહારેતિ. ભુત્તવમિતકો નામ મુખેન સન્ધારેતું અસક્કોન્તો તત્થેવ વમતિ. એવં અકત્વા ‘‘ફાસુવિહારો ચ મે ભવિસ્સતી’’તિ આહારેતિ. ફાસુવિહારો નામ ચતૂહિ પઞ્ચહિ આલોપેતિ ઊનૂદરતા. એત્તકઞ્હિ ભુઞ્જિત્વા પાનીયં પિવતો ચત્તારો ઇરિયાપથા સુખેન પવત્તન્તિ. તસ્મા ધમ્મસેનાપતિ એવમાહ –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩; મિ. પ. ૬.૫.૧૦);

ઇમસ્મિં પન ઠાને અઙ્ગાનિ સમોધાનેતબ્બાનિ. નેવ દવાયાતિ હિ એકં અઙ્ગં, ન મદાયાતિ એકં, ન મણ્ડનાયાતિ એકં, ન વિભૂસનાયાતિ એકં, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાયાતિ એકં, વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ એકં, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ એકં, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ એકં અઙ્ગં, અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ અયમેત્થ ભોજનાનિસંસો.

મહાસિવત્થેરો પનાહ – ‘‘હેટ્ઠા ચત્તારિ અઙ્ગાનિ પટિક્ખેપો નામ, ઉપરિ પન અટ્ઠઙ્ગાનિ સમોધાનેતબ્બાની’’તિ. તત્થ યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયાતિ એકં અઙ્ગં, યાપનાયાતિ એકં, વિહિંસૂપરતિયાતિ એકં, બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ એકં, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામીતિ એકં, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ એકં, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ એકં, અનવજ્જતા ચાતિ એકં, ફાસુવિહારો પન ભોજનાનિસંસોતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેતિ.

૯૦. ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતો. સતોતિ કાયાનુપસ્સનાદિસતિયુત્તો.

ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતોતિ એત્થ છળઙ્ગુપેક્ખાધમ્મો નામ કોતિ? ઞાણાદયો. ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વુત્તે કિરિયતો ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્તાનિ લબ્ભન્તિ, ‘‘સતતવિહારો’’તિ વુત્તે અટ્ઠ મહાચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ, ‘‘રજ્જનદુસ્સનં નત્થી’’તિ વુત્તે દસ ચિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. સોમનસ્સં આસેવનવસેન લબ્ભતિ. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ – ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા, ચિત્તમ્પિ ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા. દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટનેન પન પસાદવત્થુકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસેસુ પન ઠાનેસુ ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિઆદીસુ વિય સસમ્ભારકથા નામ હોતિ. તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેવેત્થ અત્થો.

નેવ સુમનો હોતીતિ લોભુપ્પત્તિવસેન છન્દરાગુપ્પત્તિવસેન સોમનસ્સો ન હોતિ. ન દુમ્મનોતિ પટિઘુપ્પત્તિવસેન દુટ્ઠચિત્તો ન હોતિ. ઉપેક્ખકોતિ ઉપપત્તિતો ઇક્ખકો હોતિ, અપક્ખપતિતો હુત્વા ઇરિયાપથં પવત્તેતિ. સતો સમ્પજાનોતિ સતિમા ઞાણસમ્પન્નો. મનાપં નાભિગિજ્ઝતીતિ મનવડ્ઢનકં ઇટ્ઠારમ્મણં નાભિગિજ્ઝતિ ન પત્થેતિ. નાભિહંસતીતિ ન તુસ્સતિ. ન રાગં જનેતીતિ તત્થ તત્થ રઞ્જનં ન ઉપ્પાદેતિ. તસ્સ ઠિતોવ કાયો હોતીતિ તસ્સ ખીણાસવસ્સ ચક્ખાદિકાયો કમ્પારહિતત્તા ઠિતો નિચ્ચલો હોતિ. અમનાપન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણં. ન મઙ્કુ હોતીતિ દોમનસ્સિતો ન હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ કોધવસેન ઠિતમનો ન હોતિ. અલીનમનસોતિ અલીનચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ બ્યાપાદરહિતચિત્તો.

રજનીયે ન રજ્જતીતિ રજનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં ન રાગં ઉપ્પાદેતિ. દુસ્સનીયે ન દુસ્સતીતિ દોસુપ્પાદે વત્થુસ્મિં ન દોસં ઉપ્પાદેતિ. મોહનીયે ન મુય્હતીતિ મોહનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં ન મોહં ઉપ્પાદેતિ. કોપનીયે ન કુપ્પતીતિ કોધનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં ન ચલતિ. મદનીયે ન મજ્જતીતિ મદનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં ન સંસીદતિ. કિલેસનીયે ન કિલિસ્સતીતિ ઉપતપનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં ન ઉપતપ્પતિ. દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તોતિ રૂપારમ્મણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તો. સુતે સુતમત્તોતિ સદ્દાયતને સોતવિઞ્ઞાણેન સુતે સુતમત્તો. મુતે મુતમત્તોતિ ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણેન પાપુણિત્વા ગહિતે ગહિતમત્તો. વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તોતિ મનોવિઞ્ઞાણેન ઞાતે ઞાતમત્તો. દિટ્ઠે ન લિમ્પતીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે રૂપારમ્મણે તણ્હાદિટ્ઠિલેપેન ન લિમ્પતિ. દિટ્ઠે અનૂપયોતિ રૂપારમ્મણે નિત્તણ્હો હોતિ. અનપાયોતિ અપદુટ્ઠચિત્તો.

સંવિજ્જતીતિ લબ્ભતિ. પસ્સતીતિ ઓલોકેતિ. છન્દરાગોતિ સિનેહો. રૂપારામન્તિ રૂપં આરામં અસ્સાતિ રૂપારામં. રૂપે રતન્તિ રૂપરતં. રૂપે સન્તુટ્ઠીતિ રૂપસમ્મુદિતં.

દન્તં નયન્તિ સમિતિન્તિ ઉય્યાનકીળામણ્ડલાદીસુ મહાજનમજ્ઝં ગચ્છન્તા દન્તમેવ ગોણજાતિં વા અસ્સજાતિં વા યાને યોજેત્વા નયન્તિ. રાજાતિ તથારૂપાનેવ ઠાનાનિ ગચ્છન્તો રાજાપિ દન્તમેવ અભિરુહતિ. મનુસ્સેસૂતિ મનુસ્સેસુપિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તો નિબ્બિસેવનોવ સેટ્ઠો. યોતિવાક્યન્તિ યો એવરૂપં અતિક્કમવચનં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ તિતિક્ખતિ ન પટિપ્ફન્દતિ ન વિહઞ્ઞતિ, એવરૂપો દન્તો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અસ્સતરાતિ વળવાય ગદ્રભેન જાતા. આજાનીયાતિ યં અસ્સદમ્મસારથિ કારણં કારેતિ, તસ્સ ખિપ્પં જાનનસમત્થા. સિન્ધવાતિ સિન્ધવરટ્ઠે જાતા અસ્સા. મહાનાગાતિ કુઞ્જરસઙ્ખાતા મહાહત્થિનો. અત્તદન્તોતિ એતે અસ્સતરા વા આજાનીયા વા સિન્ધવા વા કુઞ્જરા વા વરા દન્તા, ન અદન્તા. યો પન ચતુમગ્ગસઙ્ખાતેન અત્તદન્તેન દન્તતાય અત્તદન્તો નિબ્બિસેવનો, અયં તતોપિ વરં, સબ્બેહિપિ એતેહિ ઉત્તરિતરોતિ અત્થો.

ન હિ એતેહિ યાનેહીતિ યાનિ એતાનિ હત્થિયાનાદિયાનાનિ, ન હિ એતેહિ યાનેહિ કોચિ પુગ્ગલો સુપિનન્તેનપિ અગતપુબ્બત્તા ‘‘અગત’’ન્તિ સઙ્ખાતં નિબ્બાનદિસં, તં ઠાનં ગચ્છેય્ય. યથા પુબ્બભાગે ઇન્દ્રિયદમેન દન્તેન અપરભાગે અરિયમગ્ગભાવનાય સુદન્તેન દન્તો નિબ્બિસેવનો સપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો તં અગતપુબ્બં દિસં ગચ્છતિ, દન્તભૂમિં પાપુણાતિ. તસ્મા અત્તદમનમેવ વરન્તિ અત્થો.

વિધાસુ ન વિકમ્પન્તીતિ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિઆદીસુ માનવિધાસુ ન ચલન્તિ નપ્પવેધન્તિ. વિપ્પમુત્તા પુનબ્ભવાતિ પુનબ્ભવપટિસન્ધિયા પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિતો સુટ્ઠુ મુત્તા મુઞ્ચિત્વા ઠિતા. દન્તભૂમિમનુપ્પત્તાતિ એકન્તદમનં અરહત્તફલભૂમિં પાપુણિત્વા ઠિતા. તે લોકે વિજિતાવિનોતિ તે અરહન્તો સત્તલોકે વિજિતવિજયા વિજિતવન્તો નામ હોન્તિ.

યસ્મા ચ ભાવિતિન્દ્રિયો નિબ્ભયો નિબ્બિકારો દન્તો હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સિન્દ્રિયાની’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યસ્સ ચક્ખાદીનિ છળિન્દ્રિયાનિ ગોચરભાવનાય અનિચ્ચાદિતિલક્ખણં આરોપેત્વા વાસનાભાવનાય સતિસમ્પજઞ્ઞગન્ધં ગાહાપેત્વા ભાવિતાનિ, તાનિ ચ ખો અજ્ઝત્તગોચરભાવનાય, એવં પન બહિદ્ધા ચ સબ્બલોકેતિ યત્થ યત્થ ઇન્દ્રિયાનં વેકલ્લતા વેકલ્લતો વા સમ્ભવો, તત્થ નાભિજ્ઝાદિવસેન ભાવિતાનીતિ એવં નિબ્બિજ્ઝ ઞત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા ઇમં પરઞ્ચ લોકં સકસન્તતિખન્ધલોકં પરસન્તતિખન્ધલોકઞ્ચ દન્તમરણં મરિતુકામો કાલં કઙ્ખતિ, જીવિતક્ખયકાલં આગમેતિ પતિમાનેતિ, ન ભાયતિ મરણસ્સ. યથાહ –

‘‘મરણે મે ભયં નત્થિ, નિકન્તિ નત્થી જીવિતે’’. (થેરગા. ૨૦);

‘‘નાભિકઙ્ખામિ મરણં, નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પતિમાનેમિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૬૦૬, ૬૫૪, ૧૦૦૨; મિ. પ. ૨.૨.૪ થોકં વિસદિસં);

ભાવિતો સ દન્તોતિ એવં ભાવિતિન્દ્રિયો સો દન્તો.

૯૧. નિસ્સયતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયા. ઞત્વા ધમ્મન્તિ અનિચ્ચાદીહિ આકારેહિ ધમ્મં જાનિત્વા. અનિસ્સિતોતિ એવં તેહિ નિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. તેન અઞ્ઞત્ર ધમ્મઞાણા નત્થિ નિસ્સયાનં અભાવોતિ દીપેતિ. ભવાય વિભવાય વાતિ સસ્સતાય ઉચ્છેદાય વા. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનો.

૯૨. તં બ્રૂમિ ઉપસન્તોતિ તં એવરૂપં એકેકગાથાય વુત્તં ઉપસન્તોતિ કથેમિ. અતરી સો વિસત્તિકન્તિ સો ઇમં વિસતાદિભાવેન વિસત્તિકાસઙ્ખાતં મહાતણ્હં અતરિ.

અત્તનો દિટ્ઠિયા રાગો અભિજ્ઝાકાયગન્થોતિ સયં ગહિતદિટ્ઠિયા રઞ્જનસઙ્ખાતો રાગો અભિજ્ઝાકાયગન્થો. પરવાદેસુ આઘાતો અપ્પચ્ચયોતિ પરેસં વાદપટિવાદેસુ કોપો ચ અતુટ્ઠાકારો ચ બ્યાપાદો કાયગન્થો. અત્તનો સીલં વા વતં વાતિ સયં ગહિતમેથુનવિરતિસઙ્ખાતં સીલં વા ગોવતાદિવતં વા. સીલબ્બતં વાતિ તદુભયં વા. પરામાસોતિ ઇમિના સુદ્ધીતિઆદિવસેન પરતો આમસતિ. અત્તનો દિટ્ઠિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થોતિ સયં ગહિતદિટ્ઠિં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (ઉદા. ૫૪; મ. નિ. ૩.૨૭, ૩૦૧) અયોનિસો અભિનિવેસો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો. ગન્થા તસ્સ ન વિજ્જન્તીતિ તસ્સ ખીણાસવસ્સ દ્વે દિટ્ઠિગન્થા સોતાપત્તિમગ્ગેન ન સન્તિ. બ્યાપાદો કાયગન્થો અનાગામિમગ્ગેન. અભિજ્ઝાકાયગન્થો અરહત્તમગ્ગેન.

૯૩. ઇદાનિ તમેવ ઉપસન્તં પસંસન્તો આહ ‘‘ન તસ્સ પુત્તા’’તિ એવમાદિ. તત્થ પુત્તા અત્રજાદયો ચત્તારો. એત્થ ચ પુત્તપરિગ્ગહાદયો પુત્તાદિનામેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. તે હિસ્સ ન વિજ્જન્તિ, તેસં વા અભાવેન પુત્તાદયો ન વિજ્જન્તીતિ. અત્તાતિ ‘‘અત્તા અત્થી’’તિ ગહિતા સસ્સતદિટ્ઠિં નત્થિ. નિરત્તાતિ ‘‘ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ગહિતા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ.

નત્થીતિ ગહેતબ્બં નત્થિ. મુઞ્ચિતબ્બં નત્થીતિ મોચેતબ્બં નત્થિ. યસ્સ નત્થિ ગહિતન્તિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન ગહિતં ન વિજ્જતિ. તસ્સ નત્થિ મુઞ્ચિતબ્બન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મુઞ્ચિતબ્બં ન વિજ્જતિ. ગાહમુઞ્ચનસમતિક્કન્તોતિ ગહણઞ્ચ મોચનઞ્ચ વીતિવત્તો. વુદ્ધિપરિહાનિવીતિવત્તોતિ વુડ્ઢિઞ્ચ હાનિઞ્ચ અતિક્કન્તો.

૯૪. યેન નં વજ્જું પુથુજ્જના, અથો સમણબ્રાહ્મણાતિ યેન તં રાગાદિના વજ્જેન પુથુજ્જના સબ્બેપિ દેવમનુસ્સા ઇતોવ બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણા ચ રત્તોતિ વા દુટ્ઠોતિ વા વદેય્યું. તં તસ્સ અપુરક્ખતન્તિ તં રાગાદિવજ્જં તસ્સ અરહતો અપુરક્ખતં. તસ્મા વાદેસુ નેજતીતિ તંકારણા નિન્દાવચનેસુ ન કમ્પતિ.

નેજતીતિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. ન ઇઞ્જતીતિ ચલનં ન કરોતિ. ન ચલતીતિ ન તત્થ નમતિ. ન વેધતીતિ કમ્પેતું અસક્કુણેય્યતાય ન ફન્દતિ. નપ્પવેધતીતિ ન કમ્પતિ. ન સમ્પવેધતીતિ ન પરિવત્તતિ.

૯૫. ન ઉસ્સેસુ વદતેતિ વિસિટ્ઠેસુ અત્તાનં અન્તોકત્વા ‘‘અહં વિસિટ્ઠો’’તિ અતિમાનવસેન ન વદતિ. એસ નયો ઇતરેસુ દ્વીસુ. કપ્પં નેતિ અકપ્પિયોતિ સો એવરૂપો દુવિધમ્પિ કપ્પં ન એતિ. કસ્મા? યસ્મા અકપ્પિયો, પહીનકપ્પોતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનોવ.

૯૬. સકન્તિ મય્હન્તિ પરિગ્ગહિતં. અસતા ચ ન સોચતીતિ અવિજ્જમાનાદિના અસતા ચ ન સોચતિ. ધમ્મેસુ ચ ન ગચ્છતીતિ સબ્બધમ્મેસુ છન્દાદિવસેન ન ગચ્છતિ. સ વે સન્તોતિ વુચ્ચતીતિ સો એવરૂપો નરુત્તમો ‘‘સન્તો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનોવ. અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને કોટિસતસહસ્સદેવતાનં અરહત્તપ્પત્તિ અહોસિ, સોતાપન્નાદીનં ગણના નત્થીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

પુરાભેદસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.