૧૧. કલહવિવાદસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૯૭. એકાદસમે કલહવિવાદસુત્તનિદ્દેસે કુતોપહૂતા કલહા વિવાદાતિ કલહો ચ તસ્સ પુબ્બભાગો વિવાદો ચાતિ ઇમે કુતો જાતા. પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચાતિ પરિદેવસોકા ચ સહમચ્છરા ચ કુતો પહૂતા. માનાતિમાના સહપેસુણા ચાતિ માના ચ અતિમાના ચ પેસુણા ચ કુતો પહૂતા. તેતિ તે સબ્બેપિ અટ્ઠ કિલેસધમ્મા. તદિઙ્ઘ બ્યૂહીતિ તં મયા પુચ્છિતમત્થં બ્રૂહિ, યાચામિ તં અહન્તિ. યાચનત્થો હિ ઇઙ્ઘાતિ નિપાતો.

એકેન આકારેનાતિ એકેન કારણેન. અપરેન આકારેનાતિ અપરેન કારણેન. આગારિકા દણ્ડપસુતાતિ ગહપતિનો વિહેસમાના. પબ્બજિતા આપત્તિં આપજ્જન્તાતિ અનગારિકા સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ અઞ્ઞતરં આપજ્જમાના.

કુતોપહૂતાતિ કુતોભૂતા. કુતોજાતાતિ કુતો પટિલદ્ધભાવા. કુતોસઞ્જાતાતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. કુતોનિબ્બત્તાતિ કુતો નિબ્બત્તલક્ખણં પત્તા. ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢેત્વા ‘‘કુતોઅભિનિબ્બત્તા’’તિ વુત્તં. કુતોપાતુભૂતાતિ કુતોપાકટીભૂતા. કિં નિદાનાતિઆદીસુ અત્તનો ફલં નિદેતીતિ નિદાનં. એતસ્મા ફલં સમુદેતીતિ સમુદયો. એતસ્મા ફલં જાયતીતિ જાતિ. એતસ્મા ફલં પભવતીતિ પભવો. મૂલં પુચ્છતીતિ કલહસ્સ કારણં પુચ્છતિ. કારણઞ્હિ પતિટ્ઠટ્ઠેન મૂલં. અત્તનો ફલનિપ્ફાદનત્થં હિનોતિ પવત્તતીતિ હેતુ. ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ દસ્સેન્તં વિય અત્તનો ફલં નિદેતીતિ નિદાનં. એતસ્મા ફલં સમ્ભવતીતિ સમ્ભવો. પભવતિ ફલં એતસ્માતિ પભવો. સમુટ્ઠાતિ એત્થ ફલં, એતેન વા સમુટ્ઠાતીતિ સમુટ્ઠાનં. અત્તનો ફલં આહરતીતિ આહારો. અપટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠેન અત્તનો ફલં આરમેતીતિ આરમ્મણં. એતં પટિચ્ચ અપટિક્ખિપિત્વા ફલં એતિ પવત્તતીતિ પચ્ચયો. એતસ્મા ફલં સમુદેતીતિ સમુદયોતિ એવમેતેસં પદાનં વચનત્થો વેદિતબ્બો. તં સન્ધાય ‘‘કલહસ્સ ચ વિવાદસ્સ ચ મૂલં પુચ્છતી’’તિઆદિના નયેન દેસના વુત્તા.

૯૮. પિયપ્પહૂતાતિ પિયવત્થુતો જાતા. મચ્છેરયુત્તા કલહા વિવાદાતિ ઇમિના કલહવિવાદાદીનં ન કેવલં પિયવત્થુમેવ, મચ્છરિયમ્પિ પચ્ચયં દસ્સેતિ. કલહવિવાદસીસેન ચેત્થ સબ્બેપિ તે ધમ્મા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. યથા ચ એતેસં મચ્છરિયં, તથા પેસુણાનઞ્ચ વિવાદં. તેનાહ ‘‘વિવાદજાતેસુ ચ પેસુણાની’’તિ. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોયેવ.

૯૯. પિયા સુ લોકસ્મિં કુતોનિદાના, યે ચાપિ લોભા વિચરન્તિ લોકેતિ ‘‘પિયપ્પહૂતા કલહા’’તિ યે એત્થ વુત્તા, તે પિયા લોકસ્મિં કુતોનિદાના, ન કેવલઞ્ચ પિયા, યે ચાપિ ખત્તિયાદયો લોકે વિચરન્તિ લોભહેતુ લોભેનાભિભૂતા વિચરન્તિ, તેસં સો લોભો ચ કુતોનિદાનોતિ દ્વે અત્થે એકાય પુચ્છાય પુચ્છતિ. કુતોનિદાનાતિ ચેત્થ કિંનિદાના કિંહેતુકાતિ પચ્ચત્તવચનસ્સ તોઆદેસો વેદિતબ્બો, સમાસે ચસ્સ લોપાભાવો. અથ વા નિદાનાતિ જાતા, ઉપ્પન્નાતિ અત્થો. તસ્મા કુતો જાતા કુતો ઉપ્પન્નાતિ વુત્તં હોતિ. આસા ચ નિટ્ઠા ચાતિ આસા ચ તસ્સા આસાય સમિદ્ધિ ચ. યે સમ્પરાયાય નરસ્સ હોન્તીતિ યે નરસ્સ સમ્પરાયાય હોન્તિ, પરાયના હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. એકા એવાયમ્પિ પુચ્છા.

દીપા હોન્તીતિ પતિટ્ઠા ભવન્તિ. સરણા હોન્તીતિ દુક્ખનાસના હોન્તિ. નિટ્ઠાપરાયના હોન્તીતિ સમિદ્ધિપરાયના હોન્તિ.

૧૦૦. છન્દાનિદાનાનીતિ કામચ્છન્દાદિછન્દનિદાનાનિ. યે ચાપિ લોભા વિચરન્તીતિ યે ચાપિ ખત્તિયાદયો લોભા વિચરન્તિ, તેસં લોભોપિ છન્દનિદાનોતિ દ્વેપિ અત્થે એકતો વિસ્સજ્જેતિ. ઇતોનિદાનાતિ છન્દનિદાના એવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇતોનિદાના’’તિ હિ છન્દં સન્ધાયાહ. છન્દનિદાના હિ લોભાદયો. ‘‘ઇતોનિદાના’’તિ સદ્દસિદ્ધિ ચેત્થ ‘‘કુતોનિદાના’’તિ એત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. આસાય સમિદ્ધિ વુચ્ચતિ નિટ્ઠાતિ અજ્ઝાસયનિબ્બત્તિપટિલાભો કથીયતિ.

૧૦૧. વિનિચ્છયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવિનિચ્છયા. યે ચાપિ ધમ્મા સમણેન વુત્તાતિ યે ચ અઞ્ઞેપિ કોધાદીહિ સમ્પયુત્તા, તથારૂપા વા અકુસલા ધમ્મા બુદ્ધસમણેન વુત્તા, તે કુતોપહૂતાતિ.

અઞ્ઞજાતિકાતિ અઞ્ઞસભાવા. અઞ્ઞવિહિતકાતિ અઞ્ઞેનાકારેન ઠિતા. સમિતપાપેનાતિ નિબ્બાપિતપાપેન. બાહિતપાપધમ્મેનાતિ પહીનલામકધમ્મેન. ભિન્નકિલેસમૂલેનાતિ કિલેસમૂલાનિ ભિન્દિત્વા ઠિતેન. સબ્બાકુસલમૂલબન્ધના પમુત્તેનાતિ દ્વાદસઅકુસલબન્ધનં મોચેત્વા ઠિતેન. વુત્તાતિ કથિતા. પવુત્તાતિ પકારેન કથિતા.

૧૦૨. તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દોતિ તં સુખદુક્ખવેદનં તદુભયવત્થુસઙ્ખાતં સાતાસાતં ઉપનિસ્સાય સંયોગવિયોગપત્થનાવસેન છન્દો પહોતિ. એત્તાવતા ‘‘છન્દો નુ લોકસ્મિં કુતોનિદાનો’’તિ અયં પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ. રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચાતિ રૂપેસુ વયઞ્ચ ઉપ્પાદઞ્ચ દિસ્વા. વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકેતિ અપાયાદિકે લોકે અયં જન્તુ ભોગાધિગમત્થં તણ્હાવિનિચ્છયં ‘‘અત્તા મે ઉપ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન દિટ્ઠિવિનિચ્છયઞ્ચ કુરુતે. એત્તાવતા ‘‘વિનિચ્છયા ચાપિ કુતોપભૂતા’’તિ અયં પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ.

સાતાસાતં નિસ્સાયાતિ મધુરઞ્ચ અમધુરઞ્ચ ઉપનિસ્સયં કત્વા. ઇટ્ઠાનિટ્ઠન્તિ ઇટ્ઠારમ્મણઞ્ચ અનિટ્ઠારમ્મણઞ્ચ.

સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગન્તિ એત્થ સુરાતિ પિટ્ઠસુરા પૂવસુરા ઓદનસુરા કિણ્ણપક્ખિત્તા સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચ સુરા. મેરયન્તિ પુપ્ફાસવો ફલાસવો મધ્વાસવો ગુળાસવો સમ્ભારસંયુત્તોતિ પઞ્ચ આસવા. તં સબ્બમ્પિ મદકરણવસેન મજ્જં. પમાદટ્ઠાનન્તિ પમાદકારણં, યાય ચેતનાય તં મજ્જં પિવતિ, તસ્સેતં અધિવચનં. અનુયોગન્તિ તં સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગં અનુઆયોગં પુનપ્પુનં કરણં. યસ્મા ચ પન તં અનુયુત્તસ્સ મે ઉપ્પન્ના ચેવ ભોગા પરિહાયન્તિ, અનુપ્પન્ના ચ નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ‘‘મે ભોગા પરિક્ખયં ખીણભાવં ગચ્છન્તી’’તિ જાનાતિ. એવં સબ્બત્થ. વિકાલવિસિખાચરિયાનુયોગન્તિ અવેલાય વિસિખાસુ ચરિયાનુયુત્તં. સમજ્જાભિચરણન્તિ નચ્ચાદિદસ્સનવસેન સમજ્જાભિગમનં. આલસ્યાનુયોગન્તિ કાયાલસિયતાય યુત્તપ્પયુત્તતં. અપાયમુખાનિ ન સેવતીતિ ભોગાનં વિનાસદ્વારાનિ ન સેવતિ.

કસિયા વાતિ કસિકમ્મેન વા. વણિજ્જાય વાતિ ધમ્મિકવણિજ્જકમ્મેન વા. ગોરક્ખેન વાતિ ગોપાલકમ્મેન વા. ઇસ્સત્થેન વાતિ ધનુસિપ્પેન વા. રાજપોરિસેન વાતિ રાજસેવકકમ્મેન વા. સિપ્પઞ્ઞતરેન વાતિ કુમ્ભકારાદિસિપ્પાનં અઞ્ઞતરેન વા. પટિપજ્જતીતિ પયોગં કરોતિ. ચક્ખુસ્મિં ઉપ્પન્ને જાનાતીતિ સસમ્ભારચક્ખુસ્મિં ઉપ્પન્ને જાનાતિ. ‘‘અત્તા મે ઉપ્પન્નો’’તિ દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. ચક્ખુસ્મિં અન્તરહિતેતિ તસ્મિં વિનટ્ઠે. અત્તા મે અન્તરહિતોતિ ‘‘મમ અત્તા વિનટ્ઠો’’તિ દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. વિગતો મે અત્તાતિ વીતિક્કન્તો મમ અત્તા. સોતસ્મિન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૦૩. એતેપિ ધમ્મા દ્વયમેવ સન્તેતિ એતે કોધાદયો ધમ્મા સાતાસાતદ્વયે સન્તે એવ હોન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એત્તાવતા તતિયપઞ્હોપિ વિસ્સજ્જિતો હોતિ. ઇદાનિ યો એવં વિસ્સજ્જિતેસુ એતેસુ પઞ્હેસુ કથંકથી ભવેય્ય, તસ્સ કથંકથાપહાનૂપાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે’’તિ, ઞાણદસ્સનઞાણાધિગમનત્થં તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કિંકારણા? ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્મા. બુદ્ધસમણેન હિ ઞત્વા ધમ્મા વુત્તા, નત્થિ તસ્સ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં, અત્તનો પન ઞાણાનુભાવેન તે અજાનન્તો ન જાનેય્ય, ન દેસનાદોસેન. તસ્મા કથંકથી ઞાણપથાય સિક્ખે, ઞત્વા પવુત્તા સમણેન ધમ્માતિ.

પક્ખેપબન્ધનેન વા બદ્ધોતિ નાગરિકબન્ધેન બદ્ધો. પરિક્ખેપબન્ધનેન વાતિ વતિપરિક્ખેપબન્ધનેન વા. ગામબન્ધનેનાતિઆદીસુ તસ્મા તસ્મા ઠાનતો નિક્ખમિતું અલભન્તો ગામબન્ધનાદીહિ બદ્ધો નામ હોતિ. તસ્સ બન્ધનસ્સ મોક્ખત્થાયાતિ એતસ્સ વુત્તપ્પકારસ્સ બન્ધનસ્સ મોચનત્થં.

ઞાણમ્પિ ઞાણપથોતિ પુરે ઉપ્પન્નં ઞાણં અપરાપરુપ્પન્નસ્સ ઞાણમ્પિ ઞાણસ્સ સઞ્ચરણમગ્ગોતિ ઞાણમ્પિ ઞાણપથો. ઞાણસ્સ આરમ્મણમ્પિ ઞાણપથોતિ ઞાણસ્સ પચ્ચયોપિ તં આલમ્બિત્વા ઉપ્પજ્જનતો ઞાણપથો. ઞાણસહભુનોપિ ધમ્મા ઞાણપથોતિ ઞાણેન સહુપ્પન્ના અવસેસા ચિત્તચેતસિકા ધમ્માપિ ઞાણપથો. ઇદાનિ ઉપમાય સાધેન્તો ‘‘યથા અરિયમગ્ગો અરિયપથો’’તિઆદિમાહ.

કથંકથી પુગ્ગલોતિ વિચિકિચ્છાવન્તો પુગ્ગલો. સકઙ્ખોતિ સદ્વેળ્હકો. સવિલેખોતિ ચિત્તરાજિવન્તો. સદ્વેળ્હકોતિ કઙ્ખાવન્તો. સવિચિકિચ્છોતિ સન્દેહવન્તો. ઞાણાધિગમાયાતિ ઞાણપટિલાભત્થાય. ઞાણફુસનાયાતિ ઞાણપટિવિજ્ઝનત્થાય. અથ વા ઞાણવિન્દનત્થાય. ઞાણસચ્છિકિરિયાયાતિ ઞાણસ્સ પચ્ચક્ખકરણત્થાય. સનિદાનાહન્તિ અહં સનિદાનં સપચ્ચયં કત્વા ધમ્મદેસનં કરોમિ. સપ્પાટિહારિયન્તિ નિય્યાનિકં કત્વા. નો અપ્પાટિહારિયન્તિ અનિય્યાનિકં અકત્વા ધમ્મદેસનં કરોમિ.

૧૦૪. સાતં અસાતઞ્ચ કુતોનિદાનાતિ એત્થ સાતાસાતન્તિ સુખદુક્ખવેદના એવ અધિપ્પેતા. ન ભવન્તિ હેતેતિ ન ભવન્તિ એતે. વિભવં ભવઞ્ચાપિ યમેતમત્થં, એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનન્તિ સાતાસાતાનં વિભવં ભવઞ્ચ એતમ્પિ યં અત્થં. લિઙ્ગબ્યત્તયો એત્થ કતો. ઇદં પન વુત્તં હોતિ – સાતાસાતાનં વિભવો ભવો ચાતિ યો એસ અત્થો, એતં મે પબ્રૂહિ યતોનિદાનન્તિ. એત્થ ચ સાતાસાતાનં વિભવભવવત્થુકા વિભવભવદિટ્ઠિયો એવ વિભવભવાતિ અત્થતો વેદિતબ્બા. તથા હિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનપક્ખે ‘‘ભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના, વિભવદિટ્ઠિપિ ફસ્સનિદાના’’તિ ઉપરિ નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૦૫) વક્ખતિ. ઇમાય ગાથાય નિદ્દેસે વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૦૫. ઇતોનિદાનન્તિ ફસ્સનિદાનં. ઇમાયપિ વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૦૬. કિસ્મિં વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ કિસ્મિં વીતિવત્તે ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો પઞ્ચ ફસ્સા ન ફુસન્તિ. ઇમાયપિ વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૦૭. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પટિચ્ચાતિ સમ્પયુત્તકનામઞ્ચ વત્થારમ્મણરૂપઞ્ચ પટિચ્ચ. રૂપે વિભૂતે ન ફુસન્તિ ફસ્સાતિ રૂપે વીતિવત્તે પઞ્ચ ફસ્સા ન ફુસન્તિ.

તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સોતિ ચક્ખુરૂપવિઞ્ઞાણાનં તિણ્ણન્નં સઙ્ગતિયા ફસ્સો જાયતિ. ચક્ખુ ચ રૂપા ચ રૂપસ્મિન્તિ પસાદચક્ખુઞ્ચ રૂપારમ્મણાનિ ચ રૂપભાગે રૂપકોટ્ઠાસે કત્વા. ચક્ખુસમ્ફસ્સં ઠપેત્વાતિ તિણ્ણં સઙ્ગતિયા ઉપ્પન્નફસ્સં મુઞ્ચિત્વા. સમ્પયુત્તકા ધમ્મા નામસ્મિન્તિ અવસેસા વેદનાદયો ફસ્સેન સહજાતા ધમ્મા નામભાગે. સોતઞ્ચ પટિચ્ચાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

ચતૂહાકારેહિ રૂપં વિભૂતં હોતીતિ ચતૂહિ કારણેહિ રૂપં વીતિવત્તં હોતિ. ઞાતવિભૂતેનાતિ પાકટં કત્વા વીતિવત્તેન. તીરણવિભૂતેનાતિ અનિચ્ચાદિતો તીરયિત્વા વીતિવત્તેન. પહાનવિભૂતેનાતિ છન્દરાગપહાનતો વીતિવત્તેન. સમતિક્કમવિભૂતેનાતિ ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં પટિલાભવસેન વીતિવત્તેન.

૧૦૮. કથં સમેતસ્સાતિ કથં પટિપન્નસ્સ. વિભોતિ રૂપન્તિ રૂપં વિભવતિ, ન ભવેય્ય વા. સુખં દુખઞ્ચાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠરૂપમેવ પુચ્છતિ.

જાનેય્યામાતિ જાનિસ્સામ. આજાનેય્યામાતિ વિસેસેન જાનિસ્સામ. વિજાનેય્યામાતિ અનેકવિધેન જાનિસ્સામ. પટિવિજાનેય્યામાતિ સમ્મા જાનિસ્સામ. પટિવિજ્ઝેય્યામાતિ ચિત્તેન બુજ્ઝિસ્સામ.

૧૦૯. ન સઞ્ઞસઞ્ઞીતિ યથા સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપં, સો પકતિસઞ્ઞાય સઞ્ઞીપિ ન હોતિ. ન વિસઞ્ઞસઞ્ઞીતિ વિસઞ્ઞાયપિ વિરૂપાય સઞ્ઞાય વિસઞ્ઞી ન હોતિ ઉમ્મત્તકો વા ખિત્તચિત્તો વા. નોપિ અસઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાવિરહિતોપિ ન હોતિ નિરોધસમાપન્નો વા અસઞ્ઞસત્તો વા. ન વિભૂતસઞ્ઞીતિ ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૫૦૮) નયેન સમતિક્કન્તસઞ્ઞીપિ ન હોતિ અરૂપજ્ઝાનલાભી. એવં સમેતસ્સ વિભોતિ રૂપન્તિ એતસ્મિં સઞ્ઞસઞ્ઞિતાદિભાવે અટ્ઠત્વા યદેતં વુત્તં ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય ચિત્તં અભિનીહરતી’’તિ, એવં સમેતસ્સ અરૂપમગ્ગસમઙ્ગિનો વિભોતિ રૂપં. સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ એવં પટિપન્નસ્સાપિ ચ યા સઞ્ઞા, તંનિદાના તણ્હાદિટ્ઠિપપઞ્ચાસ્સ અપ્પહીનાવ હોન્તીતિ દસ્સેતિ.

અસઞ્ઞિનો વુચ્ચન્તિ નિરોધસમાપન્નાતિ સઞ્ઞાવેદના નિરોધેત્વા નિરોધસમાપન્ના સઞ્ઞાભાવેન અસઞ્ઞિનોતિ કથીયન્તિ. અસઞ્ઞસત્તાતિ સબ્બેન સબ્બં સઞ્ઞાભાવેન અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તા.

સો એવં સમાહિતે ચિત્તેતિ તત્થ સોતિ સો ભિક્ખુ. એવન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનક્કમનિદસ્સનમેતં, ઇમિના કમેન ચતુત્થજ્ઝાનં પટિલભિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સમાહિતેતિ ઇમિના ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે. પરિસુદ્ધેતિઆદીસુ પન ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિભાવેન પરિસુદ્ધે. પરિસુદ્ધત્તાયેવ પરિયોદાતે, પભસ્સરેતિ વુત્તં હોતિ. સુખાદીનં પચ્ચયાનં ઘાતેન વિહતરાગાદિઅઙ્ગણત્તા અનઙ્ગણે. અનઙ્ગણત્તા એવ ચ વિગતૂપક્કિલેસે. અઙ્ગણેન હિ ચિત્તં ઉપક્કિલિસ્સતિ. સુભાવિતત્તા મુદુભૂતે, વસીભાવપ્પત્તેતિ વુત્તં હોતિ. વસે વત્તમાનઞ્હિ ચિત્તં મુદૂતિ વુચ્ચતિ. મુદુત્તાયેવ ચ કમ્મનિયે, કમ્મક્ખમે કમ્મયોગ્ગેતિ વુત્તં હોતિ. મુદુ હિ ચિત્તં કમ્મનિયં હોતિ સુદ્ધન્તમિવ સુવણ્ણં. તદુભયમ્પિ ચ સુભાવિતત્તાયેવ. યથાહ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં ભાવિતં કમ્મનિયં હોતિ યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૨૨).

એતેસુ હિ પરિસુદ્ધભાવાદીસુ ઠિતત્તા ઠિતે. ઠિતત્તાયેવ આનેઞ્જપ્પત્તે અચલે નિરિઞ્જનેતિ વુત્તં હોતિ. મુદુકમ્મઞ્ઞભાવેન વા અત્તનો વસે ઠિતત્તા ઠિતે. સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા આનેઞ્જપ્પત્તે. સદ્ધાપરિગ્ગહિતઞ્હિ ચિત્તં અસ્સદ્ધિયેન ન ઇઞ્જતિ, વીરિયપરિગ્ગહિતં કોસજ્જેન ન ઇઞ્જતિ, સતિપરિગ્ગહિતં પમાદેન ન ઇઞ્જતિ, સમાધિપરિગ્ગહિતં ઉદ્ધચ્ચેન ન ઇઞ્જતિ, પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતં અવિજ્જાય ન ઇઞ્જતિ, ઓભાસગતં કિલેસન્ધકારેન ન ઇઞ્જતિ. ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ પરિગ્ગહિતું આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ. એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય.

અપરો નયો – ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે. નીવરણદૂરીભાવેન પરિસુદ્ધે. વિતક્કાદિસમતિક્કમેન પરિયોદાતે. ઝાનપટિલાભપચ્ચનિકાનં પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનઞ્ચ અભાવેન અનઙ્ગણે. ઇચ્છાવચરાનન્તિ ઇચ્છાય અવચરાનં, ઇચ્છાવસેન ઓતિણ્ણાનં પવત્તાનં નાનપ્પકારાનં કોપઅપ્પચ્ચયાનન્તિ અત્થો. અભિજ્ઝાદીનં ચિત્તૂપક્કિલેસાનં વિગમેન વિગતૂપક્કિલેસે. ઉભયમ્પિ ચેતં અઙ્ગણસુત્તવત્થસુત્તાનુસારેનેવ (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો, ૭૦ આદયો) વેદિતબ્બં. વસિપ્પત્તિયા મુદુભૂતે. ઇદ્ધિપાદભાવૂપગમનેન કમ્મનિયે. ભાવનાપારિપૂરિયા પણીતભાવૂપગમેન ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે, યથા આનેઞ્જભાવં આનેઞ્જપ્પત્તં હોતિ, એવં ઠિતેતિ અત્થો. એવમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગમેન ચિત્તં અભિનીહારક્ખમં હોતિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિપટિલાભત્થાય પાદકં પદટ્ઠાનભૂતં.

આરુપ્પમગ્ગસમઙ્ગીતિ અરૂપસમાપત્તિયા ગમનમગ્ગેન અપરિહીનો. પપઞ્ચાયેવ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ તણ્હાદિપપઞ્ચાયેવ પપઞ્ચસઙ્ખા.

૧૧૦. એત્તાવતગ્ગં નુ વદન્તિ હેકે, યક્ખસ્સ સુદ્ધિં ઇધ પણ્ડિતાસે. ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ વદન્તિ એત્તોતિ એત્તાવતા નુ ઇધ પણ્ડિતા સમણબ્રાહ્મણા અગ્ગં સુદ્ધિં સત્તસ્સ વદન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ એત્તો અરૂપસમાપત્તિતો અધિકઞ્ચ વદન્તીતિ પુચ્છતિ.

એત્તો અરૂપસમાપત્તિતોતિ એતસ્મા અરૂપસમાપત્તિતો.

૧૧૧. એત્તાવતગ્ગમ્પિ વદન્તિ હેકેતિ એકે સસ્સતવાદા સમણબ્રાહ્મણા પણ્ડિતમાનિનો એત્તાવતાપિ અગ્ગં સુદ્ધિં વદન્તિ. તેસં પનેકે સમયં વદન્તીતિ તેસઞ્ઞેવ એકે ઉચ્છેદવાદા સમયં ઉચ્છેદં વદન્તિ. અનુપાદિસેસે કુસલાવદાનાતિ અનુપાદિસેસે કુસલવાદા સમાના.

ભવતજ્જિતાતિ ભવતો ભીતા. વિભવં અભિનન્દન્તીતિ ઉચ્છેદં પટિચ્ચ તુસ્સન્તિ. તે સત્તસ્સ સમન્તિ તે ઉચ્છેદવાદિનો પુગ્ગલસ્સ સમં અનુપ્પત્તિં વદન્તિ. ઉપસમન્તિ અતીવ સમં. વૂપસમન્તિ સન્તં. નિરોધન્તિ અનુપ્પાદં. પટિપસ્સદ્ધિન્તિ અપુનુપ્પત્તિં.

૧૧૨. એતે ચ ઞત્વા ઉપનિસ્સિતાતિ એતે ચ દિટ્ઠિગતિકે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો નિસ્સિતાતિ ઞત્વા. ઞત્વા મુની નિસ્સયે સો વીમંસીતિ નિસ્સયે ચ ઞત્વા સો વીમંસી પણ્ડિતો બુદ્ધમુનિ. ઞત્વા વિમુત્તોતિ દુક્ખાનિચ્ચાદિતો ધમ્મે ઞત્વા વિમુત્તો. ભવાભવાય ન સમેતીતિ પુનપ્પુનં ઉપપત્તિયા ન સમાગચ્છતિ. અપરામસન્તિ અપરામસન્તો. પરામાસં નાપજ્જન્તોતિ અત્થો.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

કલહવિવાદસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.