૧૨. ચૂળબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

દ્વાદસમે ચૂળબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસે સકંસકંદિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘સબ્બેપિમે દિટ્ઠિગતિકા ‘સાધુરૂપામ્હા’તિ ભણન્તિ, કિં નુ ખો સાધુરૂપાવ ઇમે અત્તનો એવ દિટ્ઠિયા પતિટ્ઠહન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ દિટ્ઠિં ગણ્હન્તી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં પકાસેતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં.

૧૧૩. તત્થ આદિતો દ્વેપિ ગાથા પુચ્છાગાથાયેવ. તાસુ સકં સકં દિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ અત્તનો અત્તનો દિટ્ઠિયા વસમાના. વિગ્ગય્હ નાના કુસલા વદન્તીતિ તં દિટ્ઠિં બલવગ્ગાહં ગહેત્વા ‘‘તત્થ કુસલામ્હા’’તિ પટિજાનમાના પુથુ પુથુ વદન્તિ, એકં ન વદન્તિ. યો એવં જાનાતિ સ વેદિ ધમ્મં, ઇદં પટિક્કોસમકેવલી સોતિ તઞ્ચ દિટ્ઠિં સન્ધાય યો એવં જાનાતિ, સો ધમ્મં વેદિયિ. ઇદં પન પટિક્કોસન્તો હીનો હોતીતિ ચ વદન્તિ.

નાના વદન્તીતિ નાનાકારણં ભણન્તિ. વિવિધં વદન્તીતિ નાનાવિધં ભણન્તિ. અઞ્ઞોઞ્ઞં વદન્તીતિ એકં અવત્વા અઞ્ઞં અઞ્ઞં ગહેત્વા વદન્તિ. અકેવલી સોતિ યો અકુસલો અયં. અસમત્તોતિ ન પરિપૂરો. અપરિપુણ્ણોતિ ન સમ્પુણ્ણો.

૧૧૪. બાલોતિ હીનો. અક્કુસલોતિ અવિદ્વા.

૧૧૫. ઇદાનિ તિસ્સો વિસ્સજ્જનગાથા હોન્તીતિ. તા પુરિમડ્ઢેન વુત્તમત્થં પચ્છિમડ્ઢેન પટિબ્યૂહિત્વા ઠિતા. તેન બ્યૂહેન ઉત્તરસુત્તતો ચ અપ્પકત્તા ઇદં સુત્તં ‘‘ચૂળબ્યૂહ’’ન્તિ નામં લભિ. તત્થ પઠમગાથાયં તાવ પરસ્સ ચે ધમ્મન્તિ પરસ્સ દિટ્ઠિં. સબ્બેવિમે બાલાતિ એવં સન્તે સબ્બેવ ઇમે બાલા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. કિંકારણા? સબ્બેવિમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ.

૧૧૬. સન્દિટ્ઠિયા ચેવ ન વીવદાતા, સંસુદ્ધપઞ્ઞા કુસલા મુતીમાતિ સકાય દિટ્ઠિયા અનવીવદાતા અવોદાતા સંકિલિટ્ઠાવ સમાના સંસુદ્ધપઞ્ઞા ચ કુસલા ચ મુતિમન્તો ચ તે હોન્તિ ચે. અથ વા ‘‘સન્દિટ્ઠિયા ચે વદાતા’’તિ પાઠો, તસ્સત્થો – સકાય પન દિટ્ઠિયા વોદાતા સંસુદ્ધપઞ્ઞા કુસલા મુતિમન્તો હોન્તિ ચે, ન તેસં કોચીતિ એવં સન્તે તેસં એકોપિ નિહીનપઞ્ઞો ન હોતિ, કિંકારણા? દિટ્ઠી હિ તેસમ્પિ તથા સમત્તા, યથા ઇતરેસન્તિ.

૧૧૭. ન વાહમેતન્તિ ગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યં તે મિથુ દ્વે દ્વે જના અઞ્ઞમઞ્ઞં ‘‘બાલો’’તિ આહુ, અહં એતં તથિયન્તિ તચ્છન્તિ નેવ બ્રૂમિ. કિંકારણા? યસ્મા સબ્બેવ તે સકં સકં દિટ્ઠિં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અકંસુ, તેન ચ કારણેન પરં ‘‘બાલો’’તિ દહન્તિ. એત્થ ચ તથિયં, તથેવન્તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૮૮૯) દ્વેપિ પાઠા.

તચ્છન્તિ અતુચ્છં. તથન્તિ અવિપરીતં, ભૂતન્તિ સન્તં. યાથાવન્તિ સંવિજ્જમાનં. અવિપરિતન્તિ ન વિસઙ્કેતં.

૧૧૮. યમાહૂતિ પુચ્છાગાથાય ‘‘યં દિટ્ઠિસચ્ચં તથિય’’ન્તિ એકે આહુ.

૧૧૯. એકઞ્હિ સચ્ચન્તિ વિસ્સજ્જનગાથાય એકં સચ્ચં નિરોધો મગ્ગો વા. યસ્મિં પજા નો વિવદે પજાનન્તિ યમ્હિ સચ્ચે પજાનન્તો પજા નો વિવદેય્યું. સયં થુનન્તીતિ અત્તના વદન્તિ.

૧૨૦. કસ્મા નૂતિ પુચ્છાગાથાય પવાદિયાસેતિ વાદિનો. ઉદાહુ તે તક્કમનુસ્સરન્તીતિ તે વાદિનો ઉદાહુ અત્તનો તક્કમત્તં અનુગચ્છન્તિ.

તક્કપરિયાહતન્તિ વિતક્કેન સમન્તતો આહતં. વીમંસાનુચરિતન્તિ અત્તનો ઉપટ્ઠિતપઞ્ઞાય વિચરિતં. સયંપટિભાનન્તિ અત્તનો પટિભાનં.

૧૨૧. ન હેવાતિ વિસ્સજ્જનગાથાય અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય નિચ્ચાનીતિ ઠપેત્વા સઞ્ઞામત્તેન નિચ્ચન્તિ ગહિતગ્ગહણાનિ. તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વાતિ અત્તનો નિચ્ચસઙ્કપ્પમત્તં દિટ્ઠીસુ જનેત્વા.

યસ્મા પન દિટ્ઠીસુ વિતક્કં જનેન્તા દિટ્ઠિયો સઞ્જનેન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિગતાનિ જનેન્તિ સઞ્જનેન્તી’’તિઆદિ. જનેન્તીતિ ઉપરૂપરિ દિટ્ઠિં ઉપ્પાદેન્તા જનેન્તિ. સઞ્જનેન્તીતિઆદીનિ ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢેત્વા વુત્તાનિ. મય્હં સચ્ચન્તિ મમ વચનં તચ્છં.

૧૨૨. ઇદાનિ એવં નાનાસચ્ચેસુ અસન્તેસુ તક્કમત્તં અનુસ્સરન્તાનં દિટ્ઠિગતિકાનં વિપ્પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠે સુતે’’તિઆદિકા ગાથાયો અભાસિ. તત્થ દિટ્ઠેતિ દિટ્ઠં, દિટ્ઠસુદ્ધિન્તિ અધિપ્પાયો. એસ નયો સુતાદીસુ. એતે ચ નિસ્સાય વિમાનદસ્સીતિ એતે દિટ્ઠિધમ્મે નિસ્સયિત્વા સુદ્ધિભાવસઙ્ખાતં વિમાનં અસમ્માનં પસ્સન્તોપિ. વિનિચ્છયે ઠત્વા પહસ્સમાનો, બાલો પરો અક્કુસલોતિ ચાહાતિ એવં વિમાનદસ્સીપિ તસ્મિં દિટ્ઠિવિનિચ્છયે ઠત્વા તુટ્ઠિજાતો હાસજાતો હુત્વા પરો ‘‘હીનો ચ અવિદ્વા ચા’’તિ એવં વદતિયેવ.

ન સમ્માનેતીતિપિ વિમાનદસ્સીતિ ન બહુમાનં કરોતીતિ એવમ્પિ વિમાનદસ્સી ન બહુમાનદસ્સી. દોમનસ્સં જનેતીતિ પઠમં દિટ્ઠિનિસ્સયં અલ્લીયિત્વા દોમનસ્સં પત્વા પચ્છા દિટ્ઠિવિનિચ્છયે ઠિતકાલે સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો.

વિનિચ્છયદિટ્ઠિયા ઠત્વાતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ગહિતદિટ્ઠિયા ઠત્વા.

૧૨૩. એવં સન્તે યેનેવાતિ ગાથા. તત્થ સયમત્તનાતિ સયમેવ અત્તાનં. વિમાનેતીતિ ગરહતિ. તદેવ પાવાતિ તદેવ વચનં દિટ્ઠિં વદતિ, તં વા પુગ્ગલં.

૧૨૪. અતિસારદિટ્ઠિયાતિ ગાથાયત્થો – સો એવં તાય લક્ખણાતિસારિનિયા અતિસારદિટ્ઠિયા સમત્તો પરિપુણ્ણો ઉદ્ધુમાતો, તેન ચ દિટ્ઠિમાનેન મત્તો ‘‘પરિપુણ્ણો અહં કેવલી’’તિ એવં પરિપુણ્ણમાની. સયમેવ અત્તાનં મનસા ‘‘અહં પણ્ડિતો’’તિ અભિસિઞ્ચતિ. કિંકારણા? દિટ્ઠી હિ સા તસ્સ તથા સમત્તાતિ.

સબ્બા તા દિટ્ઠિયો લક્ખણાતિક્કન્તાતિ તા સબ્બા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો લક્ખણં અતીતા અતિસરન્તીતિ અતિક્કન્તા. અનોમોતિ અનૂનો.

૧૨૫. પરસ્સ ચેતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? યો સો વિનિચ્છયે ઠત્વા પહસ્સમાનો ‘‘બાલો પરો અક્કુસલો’’તિ ચાહ, તસ્સ પરસ્સ ચે હિ વચસા સો તેન વુચ્ચમાનો નિહીનો હોતિ, તુમો સહા હોતિ નિહીનપઞ્ઞો, સોપિ તેનેવ સહ નિહીનપઞ્ઞો હોતિ. સોપિ હિ તં ‘‘બાલો’’તિ વદતિ. અથ તસ્સ વચનં અપ્પમાણં, સો પન સયમેવ વેદગૂ ચ ધીરો ચ હોતિ. એવં સન્તે ન કોચિ બાલો સમણેસુ અત્થિ. સબ્બેપિ હિ તે અત્તનો ઇચ્છાય પણ્ડિતા.

વાચાયાતિ કથનેન. વચનેનાતિ ભાસિતેન. નિન્દિતકારણાતિ ગરહહેતુના. ગરહિતકારણાતિ અવઞ્ઞાતહેતુના. ઉપવદિતકારણાતિ ઉપવાદહેતુના.

૧૨૬. અઞ્ઞં ઇતોતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – ‘‘અથ ચે સયં વેદગૂ હોતિ ધીરો. ન કોચિ બાલો સમણેસુ અત્થી’’તિ એવઞ્હિ વુત્તેપિ સિયા કસ્સચિ ‘‘કસ્મા’’તિ. તત્થ વુચ્ચતે – યસ્મા અઞ્ઞં ઇતો યાભિવદન્તિ ધમ્મં, અપરદ્ધા સુદ્ધિમકેવલી તે. એવમ્પિ તિત્થ્યા પુથુસો વદન્તિ, યે ઇતો અઞ્ઞં દિટ્ઠિં અભિવદન્તિ, તે અપરદ્ધા વિરદ્ધા સુદ્ધિમગ્ગં, અકેવલિનો ચ તેતિ એવં પુથુતિત્થિયા યસ્મા વદન્તીતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પનેવં વદન્તીતિ ચે? સન્દિટ્ઠિરાગેન હિ તેભિરત્તા, યસ્મા સકેન દિટ્ઠિરાગેન તે અભિરત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

તે સુદ્ધિમગ્ગન્તિ તે અઞ્ઞતિત્થિયા અકિલિટ્ઠમગ્ગં. વિસુદ્ધિમગ્ગન્તિ નિદ્દોસમગ્ગં. પરિસુદ્ધિમગ્ગન્તિ સુક્કમગ્ગં. વોદાતમગ્ગન્તિ પણ્ડરમગ્ગં. પરિયોદાતમગ્ગન્તિ પભાવન્તમગ્ગં. વિરદ્ધાતિ વુત્તવિધિના મગ્ગેન વિરજ્ઝિત્વા ઠિતા. અપરદ્ધાતિ અપરજ્ઝિત્વા ઠિતા. ખલિતાતિ પરિહીના. ગલિતાતિ તતો ભટ્ઠા. અઞ્ઞાયાતિ અઞ્ઞાણેન. અપરદ્ધાતિ પરાજયમાપન્ના. અથ વા ‘‘ઞાયાપરદ્ધા’’તિપિ પાઠો. ઞાયેન મગ્ગેન વિરદ્ધાતિ અત્થો.

૧૨૭. એવં અભિરત્તા ચ – ઇધેવ સુદ્ધિન્તિ ગાથા. તત્થ સકાયનેતિ સકમગ્ગે. દળ્હં વદાનાતિ દળ્હવાદા.

થિરવાદાતિ સન્નિટ્ઠાનવાદા. બલિકવાદાતિ બલવન્તવાદા. અવટ્ઠિતવાદાતિ પતિટ્ઠહિત્વા કથિતવાદા.

૧૨૮. યે એવઞ્ચ દળ્હવાદા, તેસુ યો કોચિ તિત્થિયો સકાયને વાપિ દળ્હં વદાનો કમેત્થ બાલોતિ પરં દહેય્ય, સઙ્ખેપતો તત્થ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે વિત્થારતો નત્થિકઇસ્સરકારકનિયતિઆદિભેદે સકે અયને ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ દળ્હં વદાનો કં પરં એત્થ દિટ્ઠિગતે ‘‘બાલો’’તિ સહ ધમ્મેન પસ્સેય્ય, નનુ સબ્બોપિ તસ્સ મતેન પણ્ડિતો એવ સુપ્પટિપન્નો એવ ચ. એવં સન્તે સયમેવ સો મેધગમાવહેય્ય, પરં વદં બાલમસુદ્ધિધમ્મં. સોપિ પરં ‘‘બાલો ચ અસુદ્ધિધમ્મો ચ અય’’ન્તિ વદન્તો અત્તનાવ કલહં આવહેય્ય. કસ્મા? યસ્મા સબ્બોપિ તસ્સ મતેન પણ્ડિતોયેવ સુપ્પટિપન્નોયેવ ચ.

૧૨૯. એવં સબ્બથાપિ વિનિચ્છયે ઠત્વા સયં પમાય, ઉદ્ધં સ લોકસ્મિં વિવાદમેતીતિ દિટ્ઠિયા ઠત્વા સયઞ્ચ સત્થારાદિં મિનિત્વા સો ભિય્યો વિવાદમેતીતિ. એવં પન વિનિચ્છયેસુ આદીનવં ઞત્વા અરિયમગ્ગેન હિત્વાન સબ્બાનિ વિનિચ્છયાનિ, ન મેધગં કુબ્બતિ જન્તુ લોકેતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

સયં પમાયાતિ અત્તના મિનિત્વા. પમિનિત્વાતિ પમાણં કત્વા. ‘‘પવિનેત્વા’’તિપિ પાઠો, તં ન સુન્દરં. ઉદ્ધં વાદેન સદ્ધિન્તિ અત્તનો ઉપરિ કથેન્તેન સહ. દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે (મહાનિ. ૮૩) વુત્તસદિસો એવ અભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

ચૂળબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.