૧૩. મહાબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૦. તેરસમે મહાબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસે યે કેચિમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાનાતિ ઇદમ્પિ ‘‘કિં નુ ખો ઇમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાના વિઞ્ઞૂનં સન્તિકા નિન્દમેવ લભન્તિ, ઉદાહુ પસંસમ્પી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં આવિકાતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં. તત્થ અન્વાનયન્તીતિ અનુ આનયન્તિ પુનપ્પુનં આહરન્તિ.

નિન્દમેવ અન્વેન્તીતિ ગરહમેવ ઉપગચ્છન્તિ.

૧૩૧. ઇદાનિ યસ્મા તે ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ વદન્તાપિ દિટ્ઠિગતિકવાદિનો કદાચિ કત્થચિ પસંસમ્પિ લભન્તિ, યં એતં પસંસાસઙ્ખાતં વાદફલં, તં અપ્પં, રાગાદીનં સમાય સમત્થં ન હોતિ, કો પન વાદો દુતિયે નિન્દાફલે, તસ્મા એતમત્થં દસ્સેન્તો ઇમં તાવ વિસ્સજ્જનગાથં આહ ‘‘અપ્પઞ્હિ એતં ન અલં સમાય, દુવે વિવાદસ્સ ફલાનિ બ્રૂમી’’તિ. તત્થ દુવે વિવાદસ્સ ફલાનીતિ નિન્દા ચ પસંસા ચ જયપરાજયાદીનિ વા તંસભાગાનિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ ‘‘નિન્દા અનિટ્ઠા એવ, પસંસા નાલં સમાયા’’તિ એતમ્પિ વિવાદફલે આદીનવં દિસ્વા. ખેમાભિપસ્સં અવિવાદભૂમિન્તિ અવિવાદભૂમિં નિબ્બાનં ખેમન્તિ પસ્સમાનો.

અપ્પકન્તિ મન્દં. પરિત્તકન્તિ થોકં. ઓમકન્તિ હેટ્ઠિમકં. લામકન્તિ પાપકં. સમાયાતિ રાગાદીનં સમનત્થાય. ઉપસમાયાતિ ઉપરૂપરિ સમનત્થાય. વૂપસમાયાતિ સન્નિસીદાપનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ અમતમહાનિબ્બાનત્થાય. પટિનિસ્સગ્ગાયાતિ મગ્ગેન કિલેસાનં નિસ્સજ્જનત્થાય. પટિપસ્સદ્ધિયાતિ ફલેન પટિપસ્સદ્ધાનં અનુપ્પજ્જનત્થાય નાલં.

૧૩૨. એવઞ્હિ અવિવાદમાનો – યા કાચિમાતિ ગાથા. તત્થ સમ્મુતિયોતિ દિટ્ઠિયો. પુથુજ્જાતિ પુથુજ્જનસમ્ભવા. સો ઉપયં કિમેય્યાતિ સો ઉપગન્તબ્બટ્ઠેન ઉપયં રૂપાદીસુ એકમ્પિ ધમ્મં કિં ઉપેય્ય, કેન વા કારણેન ઉપેય્ય. દિટ્ઠે સુતે ખન્તિમકુબ્બમાનોતિ દિટ્ઠસુતસુદ્ધીસુ પેમં અકરોન્તો.

પુથુજ્જનેહિ જનિતાતિ પુથુજ્જનેહિ ઉપ્પાદિતા. સમ્મુતિયોતિ દિટ્ઠિયો. પુથુ નાનાજનેહિ જનિતા વાતિ અનેકવિધેહિ દિટ્ઠિગતિકેહિ ઉપ્પાદિતા વા. નેતીતિ ન એતિ. ન ઉપેતીતિ સમીપં ન એતિ. ન ઉપગચ્છતીતિ નિવત્તતિ. નાભિનિવિસતીતિ પવિસિત્વા નપ્પતિટ્ઠતિ.

૧૩૩. ઇતો બાહિરા પન – સીલુત્તમાતિ ગાથા તસ્સત્થો – સીલંયેવ ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ મઞ્ઞમાના સીલુત્તમાતિ એકે ભોન્તો સંયમમત્તેન સુદ્ધિં વદન્તિ, હત્થિવતાદિઞ્ચ વતં સમાદાય ઉપટ્ઠિતાસે. ઇધેવ દિટ્ઠિયં અસ્સ સત્થુનો સુદ્ધિં ભવૂપનીતા ભવજ્ઝોસિતા સમાના વદન્તિ, અપિ ચ તે કુસલાવદાના ‘‘કુસલા મય’’ન્તિ એવંવાદા.

૧૩૪. એવં સીલુત્તમેસુ ચ તેસુ તથા પટિપન્નો યો કોચિ – સચે ચુતોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સચે તતો સીલવતતો પરવિચ્છિન્દનેન વા અનભિસમ્ભુણન્તો વા ચુતો હોતિ, સો તં સીલબ્બતકમ્મં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકમ્મં વા વિરાધયિત્વા વેધતી. ન કેવલઞ્ચ વેધતિ, અપિ ચ ખો તં સીલબ્બતસુદ્ધિં પજપ્પતી ચ વિપ્પલપતિ ચ પત્થયતી ચ. કિમિવ? સત્થાવ હીનો પવસં ઘરમ્હા, ઘરમ્હા પવસન્તો સત્થતો હીનો યથા તં ઘરં વા સત્થં વા પત્થયતીતિ.

પરવિચ્છિન્દનાય વાતિ પરેન વારિયમાનો વા. અનભિસમ્ભુણન્તો વાતિ તં પટિપત્તિં અસમ્પાદેન્તો વા.

અઞ્ઞાય અપરદ્ધોતિ નિબ્બાનેન પરિહીનો મગ્ગતો વા. તં વા સત્થં અનુબન્ધતીતિ તં વા સત્થં સબ્બત્થ પચ્છતો ગચ્છતિ.

૧૩૫. એવં પન સીલુત્તમાનં પવેધનકારણં અરિયસાવકો સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બન્તિ ગાથા. તત્થ સાવજ્જાનવજ્જન્તિ સબ્બાકુસલં લોકિયકુસલઞ્ચ. એતં સુદ્ધિં અસુદ્ધિન્તિ અપત્થયાનોતિ પઞ્ચકામગુણાદિભેદં સુદ્ધિં અકુસલાદિભેદં અસુદ્ધિઞ્ચ અપત્થયમાનો. વિરતો ચરેતિ સુદ્ધિયા અસુદ્ધિયા ચ વિરતો ચરેય્ય. સન્તિ મનુગ્ગહાયાતિ દિટ્ઠિં અગ્ગહેત્વા.

કણ્હં કણ્હવિપાકન્તિ અકુસલકમ્મં અકુસલવિપાકદાયકં. સુક્કં સુક્કવિપાકન્તિ લોકિયકુસલં અત્તના સદિસં સુક્કવિપાકદાયકં.

નિયામાવક્કન્તિન્તિ મગ્ગપવિસનં. સેક્ખાતિ સત્ત સેક્ખા. અગ્ગધમ્મન્તિ ઉત્તમધમ્મં, અરહત્તફલં.

૧૩૬. એવં ઇતો બાહિરકે સીલુત્તમે સંયમેન વિસુદ્ધિવાદે તેસઞ્ચ વિપાકં સીલબ્બતપહાયિનો અરહતો ચ પટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞથાપિ સુદ્ધિવાદે બાહિરકે દસ્સેન્તો ‘‘તમૂપનિસ્સાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સન્તઞ્ઞેપિ સમણબ્રાહ્મણા, તે જિગુચ્છિતં અમરન્તપં વા દિટ્ઠસુદ્ધિઆદીસુ વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરં ઉપનિસ્સાયઅકિરિયદિટ્ઠિયા વા ઉદ્ધંસરા હુત્વા ભવાભવેસુ અવીતતણ્હા સુદ્ધિ’મનુત્થુનન્તિ વદન્તિ કથેન્તીતિ.

તપોજિગુચ્છવાદાતિ કાયપીળનાદિતપેન પાપહિરીયનવાદા. તપોજિગુચ્છસારાતિ તેનેવ તપેન હિરીયનસારવન્તો. ઉદ્ધંસરાવાદાતિ સંસારેન સુદ્ધિં કથયન્તા.

૧૩૭. એવં તેસં અવીતતણ્હાનં સુદ્ધિં અનુત્થુનન્તાનં યોપિ સુદ્ધિપ્પત્તમેવ અત્તાનં મઞ્ઞેય્ય, તસ્સાપિ અવીતતણ્હત્તા ભવાભવેસુ તં તં વત્થું પત્થયમાનસ્સ હિ જપ્પિતાનિ પુનપ્પુનં હોન્તિયેવાતિ અધિપ્પાયો. તણ્હા હિ આસેવિતા તણ્હં વડ્ઢયતેવ, ન કેવલઞ્ચ જપ્પિતાનિ, પવેધિતં વાપિ પકપ્પિતેસુ, તણ્હાદિટ્ઠીહિ ચસ્સ પકપ્પિતેસુ વત્થૂસુ પવેધિતમ્પિ હોતીતિ વુત્તં હોતિ. ભવાભવેસુ પન વીતતણ્હત્તા આયતિં ચુતૂપપાતો ઇધ યસ્સ નત્થિ, સ કેન વેધેય્ય કુહિં વ જપ્પેતિ અયમેતિસ્સા ગાથાય સમ્બન્ધો.

આગમનન્તિ પુન આગમનં. ગમનન્તિ ઇતો અઞ્ઞત્થ ગમનં. ગમનાગમનન્તિ ઇતો ગન્ત્વા પુન નિવત્તનં. કાલન્તિ મરણં. ગતીતિ ગમનવસેન ગતિયા ગન્તબ્બં.

૧૩૮. યમાહુ ધમ્મન્તિ પુચ્છાગાથા.

૧૩૯. ઇદાનિ યસ્મા એકોપિ એત્થ વાદો સચ્ચો નત્થિ, કેવલં દિટ્ઠિમત્તકેન હિ તે વદન્તિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સકં હી’’તિ ઇમં તાવ વિસ્સજ્જનગાથમાહ. તત્થ સમ્મુતિન્તિ દિટ્ઠિં. અનોમન્તિ અનૂનં.

૧૪૦. એવમેતેસુ સકં ધમ્મં પરિપુણ્ણં બ્રૂવન્તેસુ અઞ્ઞસ્સ ધમ્મં પન હીનન્તિ વદન્તેસુ યસ્સ કસ્સચિ – પરસ્સ ચે વમ્ભયિતેન હીનોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – યદિ પરસ્સ નિન્દિતકારણા હીનો ભવેય્ય, ન કોચિ ધમ્મેસુ વિસેસિ અગ્ગો ભવેય્ય. કિંકારણા? પુથૂ હિ અઞ્ઞસ્સ વદન્તિ ધમ્મં નિહીનતો સબ્બેવ તે સમ્હિ દળ્હં વદાનાસકધમ્મે દળ્હવાદા એવ.

વમ્ભયિતકારણાતિ ધંસિતકારણા. ગરહિતકારણાતિ લામકકતકારણા. ઉપવદિતકારણાતિ અક્કોસિતકારણા. સકાયનન્તિ સકમગ્ગં.

૧૪૧. કિઞ્ચ ભિય્યો – સદ્ધમ્મપૂજાતિ ગાથા. તસ્સત્થો – તે ચ તિત્થિયા યથા પસંસન્તિ સકાયનાનિ, સદ્ધમ્મપૂજાપિ નેસં તથેવ વત્તતિ. તે હિ અતિવિય સત્થારાદીનિ સત્તરોન્તિ. તત્થ યદિ તે પમાણા સિયું, એવં સન્તે સબ્બેવ વાદા તથિયા ભવેય્યું. કિંકારણા? સુદ્ધી હિ નેસં પચ્ચત્તમેવ. ન સા અઞ્ઞત્થ સિજ્ઝતિ, નાપિ પરમત્થતો. અત્તનિ દિટ્ઠિગાહમત્તમેવ હિ તં તેસં પરપચ્ચયનેય્યબુદ્ધીનં. પચ્ચત્તમેવાતિ પાટેક્કમેવ.

૧૪૨. યો પન વિપરીતતો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, તસ્સ ન બ્રાહ્મણસ્સ પરનેય્યમત્થીતિ ગાથા. તસ્સત્થો – બ્રાહ્મણસ્સ હિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના નયેન સુદિટ્ઠત્તા પરેન નેતબ્બં ઞાણં નત્થિ. દિટ્ઠિધમ્મેસુ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ નિચ્છિનિત્વા સુમગ્ગહીતમ્પિ નત્થિ. તંકારણા સો દિટ્ઠિકલહાનિ અતિક્કન્તો, ન હિ સો સેટ્ઠતો પસ્સતિ ધમ્મમઞ્ઞં અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનાદીહિ.

ન પરનેય્યોતિ પરેન નેતબ્બો જાનાપેતબ્બો ન હોતિ. ન પરપત્તિયો ન પરપચ્ચયોતિ પરેસં પચ્ચેતબ્બો ન હોતિ. ન પરપટિબદ્ધગૂતિ પરેસં પટિબદ્ધગમનો ન હોતિ.

૧૪૩. જાનામીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – એવં તાવ પરમત્થબ્રાહ્મણો ન હિ સેટ્ઠતો પસ્સતિ ધમ્મમઞ્ઞં, અઞ્ઞે પન તિત્થિયા પરચિત્તઞાણાદીહિ જાનન્તાપિ પસ્સન્તાપિ ‘‘જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એત’’ન્તિ એવં વદન્તાપિ ચ દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં પચ્ચેન્તિ. કસ્મા? યસ્મા તેસુ એકોપિ અદક્ખિ ચે અદ્દસ ચેપિ તેન પરચિત્તઞાણાદિના યથાભૂતમત્થં, કિઞ્હિ તુમસ્સ તેન તસ્સ તેન દસ્સનેન કિં કતં, કિં દુક્ખપરિઞ્ઞા સાધિતા, ઉદાહુ સમુદયપ્પહાનાદીનં અઞ્ઞતરં, યતો સબ્બથાપિ અતિક્કમિત્વા અરિયમગ્ગં તે તિત્થિયા અઞ્ઞેનેવ વદન્તિ સુદ્ધિં, અતિક્કમિત્વા વા તે તિત્થિયે બુદ્ધાદયો અઞ્ઞેનેવ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ.

૧૪૪. પસ્સં નરોતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? ય્વાયં પરચિત્તઞાણાદીહિ અદ્દક્ખિ, સો પસ્સં નરો દક્ખતિ નામરૂપં, ન તતો પરં, દિસ્વાન વા ઞસ્સતિ તાનિમેવ નામરૂપાનિ નિચ્ચતો સુખતો વા, ન અઞ્ઞથા; સો એવં પસ્સન્તો કામં બહું પસ્સતુ અપ્પકં વા નામરૂપં નિચ્ચતો સુખતો ચ અથસ્સ એવરૂપેન દસ્સનેન ન હિ તેન સુદ્ધિં કુસલા વદન્તિ.

૧૪૫. નિવિસ્સવાદીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – તેન ચ દસ્સનેન સુદ્ધિયા અસતિયાપિ યો ‘‘જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એત’’ન્તિ એવં નિવિસ્સવાદી, એતં વા દસ્સનં પટિચ્ચ દિટ્ઠિયા સુદ્ધિં પચ્ચેન્તો ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ એવં નિવિસ્સવાદી, સો સુબ્બિનયો ન હોતિ તં તથા પકપ્પિતં અભિસઙ્ખતં દિટ્ઠિં પુરક્ખરાનો. સો હિ યં સત્થારાદિં નિસ્સિતો, તત્થેવ સુભં વદાનો સુદ્ધિં વદો, ‘‘પરિસુદ્ધિવાદો પરિસુદ્ધિદસ્સનો વા અહ’’ન્તિ અત્તાનં મઞ્ઞમાનો તત્થ તથદ્દસા સો, તત્થ સકાય દિટ્ઠિયા અવિપરીતમેવ સો અદ્દસ. યથા સા દિટ્ઠિ પવત્તતિ, તથેવ તં અદ્દસ, ન અઞ્ઞથા પસ્સિતું ઇચ્છતીતિ અધિપ્પાયો.

નિવિસ્સવાદીતિ પતિટ્ઠહિત્વા કથેન્તો. દુબ્બિનયોતિ વિનેતું દુક્ખો. દુપ્પઞ્ઞાપયોતિ ઞાપેતું ચિત્તેન લબ્ભાપેતું દુક્ખો. દુન્નિજ્ઝાપયોતિ ચિત્તેન વીમંસિત્વા ગહણત્થં પુનપ્પુનં નિજ્ઝાપયિતું દુક્ખો. દુપ્પેક્ખાપયોતિ ઇક્ખાપયિતું દુક્ખો. દુપ્પસાદયોતિ ચિત્તે પસાદં ઉપ્પાદેતું દુક્ખો.

અપ્પસ્સીતિ ઞાણેન પટિવેધં પાપુણિ. પટિવિજ્ઝીતિ ચિત્તેન અવબોધં પાપુણિ.

૧૪૬. એવં પકપ્પિતં દિટ્ઠિં પુરક્ખરાનેસુ તિત્થિયેસુ – ન બ્રાહ્મણો કપ્પમુપેતિ સઙ્ખાતિ ગાથા. તત્થ સઙ્ખાતિ સઙ્ખાય, જાનિત્વાતિ અત્થો. નપિ ઞાણબન્ધૂતિ સમાપત્તિઞાણાદિના અકતતણ્હાદિટ્ઠિબન્ધુ. તત્થ વિગ્ગહો – નાપિ અસ્સ ઞાણેન કતો બન્ધુ અત્થીતિ નપિ ઞાણબન્ધુ. સમ્મુતિયોતિ દિટ્ઠિસમ્મુતિયો. પુથુજ્જાતિ પુથુજ્જનસમ્ભવા. ઉગ્ગહણન્તિ મઞ્ઞેતિ ઉગ્ગહણન્તિ અઞ્ઞે, અઞ્ઞે તા સમ્મુતિયો ઉગ્ગણ્હન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

ઉપેક્ખતીતિ ઉપપત્તિતો અપક્ખપતિતો હુત્વા પસ્સતિ.

૧૪૭. કિઞ્ચ ભિય્યો – વિસ્સજ્જ ગન્થાનીતિ ગાથા. તત્થ અનુગ્ગહોતિ ઉગ્ગહણવિરહિતો, સોપિ નાસ્સ ઉગ્ગહોતિ અનુગ્ગહો. ન વા ઉગ્ગણ્હાતીતિ અનુગ્ગહો.

ગન્થે વોસ્સજ્જિત્વાતિ અભિજ્ઝાદિકે ગન્થે ચજિત્વા. વિસ્સજ્જાતિ પુન અનાદિયનવસેન જહિત્વા. ગધિતેતિ ઘટિતે. ગન્થિતેતિ સુત્તેન સઙ્ગહિતે વિય ગન્થિતે. બન્ધેતિ સુટ્ઠુ બન્ધે. વિબન્ધેતિ વિવિધા બન્ધે. પલિબુદ્ધેતિ સમન્તતો બન્ધનેન બન્ધે. બન્ધનેતિ કિલેસબન્ધને. ફોટયિત્વાતિ પપ્ફોટેત્વા. સચ્ચં વિસ્સજ્જં કરોન્તીતિ વિસઙ્ખરિત્વા અપરિભોગં કરોન્તિ. વિકોપેન્તીતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોન્તિ.

૧૪૮. કિઞ્ચ ભિય્યો – સો એવરૂપો – પુબ્બાસવેતિ ગાથા. તત્થ પુબ્બાસવેતિ અતીતરૂપાદીનિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનધમ્મકિલેસે. નવેતિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપાદીનિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનધમ્મે. ન છન્દગૂતિ છન્દાદિવસેન ન ગચ્છતિ. અનત્તગરહીતિ કતાકતવસેન અત્તાનં અગરહન્તો.

૧૪૯. એવં અનત્તગરહી ચ – સ સબ્બધમ્મેસૂતિ ગાથા. તત્થ સબ્બધમ્મેસૂતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિધમ્મેસુ ‘‘યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વા’’તિ એવંપભેદેસુ. પન્નભારોતિ પતિતભારો. ન કપ્પેતીતિ ન કપ્પિયો, દુવિધમ્પિ કપ્પં ન કરોતીતિ અત્થો. નૂપરતોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકસેક્ખા વિય ઉપરતિસમઙ્ગીપિ નો હોતિ. ન પત્થિયોતિ નિત્તણ્હો. તણ્હા હિ પત્થયતીતિ પત્થિયા, નાસ્સ પત્થિયાતિ ન પત્થિયો. ઇતો પરઞ્ચ હેટ્ઠા ચ તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ. એવં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પુરાભેદસુત્તે (મહાનિ. ૮૩) વુત્તસદિસો એવ અભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

મહાબ્યૂહસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.