૧૪. તુવટકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫૦. ચુદ્દસમે તુવટકસુત્તનિદ્દેસે પુચ્છામિ તન્તિ ઇદમ્પિ તસ્મિંયેવ મહાસમયે ‘‘કા નુ ખો અરહત્તપ્પત્તિયા પટિપત્તી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તાનં એકચ્ચાનં દેવતાનં તમત્થં પકાસેતું પુરિમનયેનેવ નિમ્મિતબુદ્ધેન અત્તાનં પુચ્છાપેત્વા વુત્તં.

તત્થ આદિપુચ્છાગાથાય તાવ પુચ્છામીતિ એત્થ અદિટ્ઠજોતનાદિવસેન પુચ્છા વિભજિતા. આદિચ્ચબન્ધૂતિ આદિચ્ચસ્સ ગોત્તબન્ધુ. વિવેકં સન્તિપદઞ્ચાતિ વિવેકઞ્ચ સન્તિપદઞ્ચ. કથં દિસ્વાતિ કેન કારણેન દિસ્વા, કથં પવત્તદસ્સનો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

તિસ્સો પુચ્છાતિ ગણનપરિચ્છેદો. અદિટ્ઠજોતનાતિ યં ન દિટ્ઠં ન પટિવિદ્ધં, તસ્સ પાકટકરણત્થાય પુચ્છા. દિટ્ઠસંસન્દનાતિ યં ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠં, તસ્સ ઘટનત્થાય. વિમતિચ્છેદનાતિ યા કઙ્ખા, તસ્સાચ્છેદનત્થં. પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતન્તિ ધમ્માનં તથલક્ખણં પકતિયા ન ઞાતં. અદિટ્ઠન્તિ ન દિટ્ઠં. ‘‘ન નિટ્ઠ’’ન્તિપિ પાઠો. અતુલિતન્તિ તુલાય તુલિતં વિય ન તુલિતં. અતીરિતન્તિ તીરણાય ન તીરિતં. અવિભૂતન્તિ ન પાકટં. અવિભાવિતન્તિ પઞ્ઞાય ન વડ્ઢિતં. તસ્સ ઞાણાયાતિ તસ્સ ધમ્મસ્સ લક્ખણજાનનત્થાય. દસ્સનાયાતિ દસ્સનત્થાય. તુલનાયાતિ તુલનત્થાય. તીરણાયાતિ તીરણત્થાય. વિભાવનાયાતિ વિભાગકરણત્થાય. અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહીતિ અઞ્ઞેહિ બુદ્ધિસમ્પન્નેહિ. સંસયપક્ખન્દોતિ સન્દેહં પવિટ્ઠો.

મનુસ્સપુચ્છાતિ મનુસ્સાનં પુચ્છા. અમનુસ્સપુચ્છાતિ નાગસુપણ્ણાદીનં પુચ્છા. ગહટ્ઠાતિ અવસેસગહટ્ઠા. પબ્બજિતાતિ લિઙ્ગવસેન વુત્તા. નાગાતિ સુફસ્સાદયો નાગા. સુપણ્ણાતિ સુપણ્ણસંયુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૩૯૨ આદયો). યક્ખાતિ યક્ખસંયુત્તવસેન (સં. નિ. ૧૦.૨૩૫ આદયો) ચ વેદિતબ્બા. અસુરાતિ પહારાદાદયો. ગન્ધબ્બાતિ પઞ્ચસિખગન્ધબ્બપુત્તાદયો. મહારાજાનોતિ ચત્તારો મહારાજાનો. અહીનિન્દ્રિયન્તિ સણ્ઠાનવસેન અવિકલિન્દ્રિયં. સો નિમ્મિતોતિ સો ભગવતા નિમ્મિતો બુદ્ધો.

વોદાનત્થપુચ્છાતિ વિસેસધમ્મપુચ્છા. અતીતપુચ્છાતિ અતીતે ધમ્મે આરબ્ભ પુચ્છા. અનાગતાદીસુપિ એસેવ નયો. કુસલપુચ્છાતિ અનવજ્જધમ્મપુચ્છા. અકુસલપુચ્છાતિ સાવજ્જધમ્મપુચ્છા. અબ્યાકતપુચ્છાતિ તદુભયવિપરીતધમ્મપુચ્છા.

અજ્ઝેસામિ તન્તિ તં આણાપેમિ. કથયસ્સુ મેતિ મય્હં કથેહિ. ગોત્તઞાતકોતિ ગોત્તેન ઞાતકો. ગોત્તબન્ધૂતિ ગોત્તજ્ઝત્તિકો. એકેનાકારેનાતિ એકેન કોટ્ઠાસેન.

સન્તિપદન્તિ સન્તિસઙ્ખાતં નિબ્બાનપદં. યે ધમ્મા સન્તાધિગમાયાતિ યે સતિપટ્ઠાનાદયો ધમ્મા નિબ્બાનપટિલાભત્થાય. સન્તિફુસનાયાતિ ઞાણફસ્સેન નિબ્બાનફુસનત્થાય. સચ્છિકિરિયાયાતિ પચ્ચક્ખકરણત્થાય. મહન્તં સીલક્ખન્ધન્તિ મહન્તં સીલરાસિં. સમાધિક્ખન્ધાદીસુપિ એસેવ નયો. સીલક્ખન્ધાદયો લોકિયલોકુત્તરા, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ.

તમોકાયસ્સ પદાલનન્તિ અવિજ્જારાસિસ્સ વિદ્ધંસનં. વિપલ્લાસસ્સ ભેદનન્તિ ચતુબ્બિધવિપલ્લાસસ્સ ભેદનં. તણ્હાસલ્લસ્સ અબ્બુહનન્તિ તણ્હાકણ્ટકસ્સ લુઞ્ચનં. અભિસઙ્ખારસ્સ વૂપસમન્તિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારસ્સ નિબ્બાપનં. ભારસ્સ નિક્ખેપનન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધભારસ્સ ઠપનં. સંસારવટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદનન્તિ સંસારપવત્તસ્સ છેદનં. સન્તાપસ્સ નિબ્બાપનન્તિ કિલેસસન્તાપસ્સ નિબ્બુતિ. પરિળાહસ્સ પટિપસ્સદ્ધિન્તિ કિલેસદરથસ્સ સન્નિસીદનં. દેવદેવોતિ દેવાનં અતિદેવો.

૧૫૧. અથ ભગવા યસ્મા યથા પસ્સન્તો કિલેસે ઉપરુન્ધતિ, તથા દિસ્વા તથા પવત્તદસ્સનો હુત્વા પરિનિબ્બાતિ, તસ્મા તમત્થં આવિકરોન્તો નાનપ્પકારેન તં દેવપરિસં કિલેસપ્પહાને નિયોજેન્તો ‘‘મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાયા’’તિ આરભિત્વા પઞ્ચ ગાથા અભાસિ.

તત્થ આદિગાથાય તાવ સઙ્ખેપત્થો – પપઞ્ચસઙ્ખાતિ પપઞ્ચાતિ સઙ્ખાતત્તા પપઞ્ચા એવ પપઞ્ચસઙ્ખા. તસ્સા અવિજ્જાદયો કિલેસા મૂલં, તં પપઞ્ચસઙ્ખાય મૂલં અસ્મીતિ પવત્તમાનઞ્ચ સબ્બં મન્તાય ઉપરુન્ધે. યા કાચિ અજ્ઝત્તં તણ્હા ઉપ્પજ્જેય્યું. તાસં વિનયાય પહાનાય સદા સતો સિક્ખે ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હુત્વા સિક્ખેય્યાતિ.

અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના વાતિ ચિત્તે ઉપ્પન્ના વા. પુરેભત્તન્તિ દિવાભત્તતો પુરેકાલં. અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં, અત્થતો પન ભુમ્મમેવ પુરેભત્તેતિ, એસ નયો પચ્છાભત્તાદીસુ. પચ્છાભત્તન્તિ દિવાભત્તતો પચ્છાકાલં. પુરિમં યામન્તિ રત્તિયા પઠમકોટ્ઠાસં. મજ્ઝિમં યામન્તિ રત્તિયા દુતિયકોટ્ઠાસં. પચ્છિમં યામન્તિ રત્તિયા તતિયકોટ્ઠાસં. કાળેતિ કાળપક્ખે. જુણ્હેતિ સુક્કપક્ખે. વસ્સેતિ ચત્તારો વસ્સાનમાસે. હેમન્તેતિ ચત્તારો હેમન્તમાસે. ગિમ્હેતિ ચત્તારો ગિમ્હાનમાસે. પુરિમે વયોખન્ધેતિ પઠમે વયોકોટ્ઠાસે, પઠમવયેતિ અત્થો. તીસુ ચ વયેસુ વસ્સસતાયુકસ્સ પુરિસસ્સ એકેકસ્મિં વયે ચતુમાસાધિકાનિ તેત્તિંસ વસ્સાનિ હોન્તિ.

૧૫૨. એવં પઠમગાથાય તાવ તીહિ સિક્ખાહિ યુત્તં દેસનં અરહત્તનિકૂટેન દેસેત્વા પુન માનપ્પહાનવસેન દેસેતું ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ યં કિઞ્ચિ ધમ્મમભિજઞ્ઞા અજ્ઝત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ઉચ્ચાકુલીનતાદિકં અત્તનો ગુણં જાનેય્ય. અથ વાપિ બહિદ્ધાતિ અથ વા બહિદ્ધાપિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા ગુણં જાનેય્ય. ન તેન થામં કુબ્બેથાતિ તેન ગુણેન માનં ન કરેય્ય.

સતાનન્તિ સન્તગુણવન્તાનં. સન્તાનન્તિ નિબ્બુતસન્તાનં. ન વુત્તાતિ ન કથિતા. નપ્પવુત્તાતિ ન વિસ્સજ્જિતા.

૧૫૩. ઇદાનિસ્સ અકરણવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સેય્યો ન તેના’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તેન ચ માનેન ‘‘સેય્યોહ’’ન્તિ વા ‘‘નીચોહ’’ન્તિ વા ‘‘સરિક્ખોહ’’ન્તિ વાપિ ન મઞ્ઞેય્ય. તેહિ ચ ઉચ્ચાકુલીનતાદીહિ ગુણેહિ ફુટ્ઠો અનેકરૂપેહિ ‘‘અહં ઉચ્ચા કુલા પબ્બજિતો’’તિઆદિના નયેન અત્તાનં વિકપ્પેન્તો ન તિટ્ઠેય્યાતિ.

૧૫૪. એવં માનપ્પહાનવસેનપિ દેસેત્વા ઇદાનિ સબ્બકિલેસૂપસમવસેન દેસેતું ‘‘અજ્ઝત્તમેવા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તમેવુપસમેતિ અત્તનિ એવ રાગાદિસબ્બકિલેસે ઉપસમેય્ય. ન અઞ્ઞતો ભિક્ખુ સન્તિમેસેય્યાતિ ઠપેત્વા ચ સતિપટ્ઠાનાદીનિ અઞ્ઞેન ઉપાયેન સન્તિં ન પરિયેસેય્ય. કુતો નિરત્તા વાતિ નિરત્તા કુતોયેવ.

ન એસેય્યાતિ સીલબ્બતાદીહિ ન મગ્ગેય્ય. ન ગવેસેય્યાતિ ન ઓલોકેય્ય. ન પરિયેસેય્યાતિ પુનપ્પુનં ન ઇક્ખેય્ય.

૧૫૫. ઇદાનિ અજ્ઝત્તં ઉપસન્તસ્સ ખીણાસવસ્સ તાદિભાવં દસ્સેન્તો ‘‘મજ્ઝે યથા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યથા મહાસમુદ્દસ્સ ઉપરિહેટ્ઠિમભાગાનં વેમજ્ઝસઙ્ખાતે ચતુયોજનસહસ્સપ્પમાણે મજ્ઝે પબ્બતન્તરે ઠિતસ્સ વા મજ્ઝે સમુદ્દસ્સ ઊમિ નો જાયતિ, ઠિતોવ સો હોતિ અવિકમ્પમાનો, એવં અનેજો ખીણાસવો લાભાદીસુ ઠિતો અસ્સ અવિકમ્પમાનો, સો તાદિસો રાગાદિઉસ્સદં ભિક્ખુ ન કરેય્ય કુહિઞ્ચીતિ.

ઉબ્બેધેનાતિ હેટ્ઠાભાગેન. ગમ્ભીરોતિ ઉદકપિટ્ઠિતો પટ્ઠાય ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ ગમ્ભીરો. ‘‘ઉબ્બેધો’’તિપિ પાઠો, તં ન સુન્દરં. હેટ્ઠાતિ અન્તોઉદકં. ઉપરીતિ ઉદ્ધંઉદકં. મજ્ઝેતિ વેમજ્ઝે. ન કમ્પતીતિ ઠિતટ્ઠાનતો ન ચલતિ. ન વિકમ્પતીતિ ઇતો ચિતો ચ ન ચલતિ. ન ચલતીતિ નિચ્ચલં હોતિ. ન વેધતીતિ ન ફન્દતિ. નપ્પવેધતીતિ ન પરિવત્તતિ. ન સમ્પવેધતીતિ ન પરિબ્ભમતિ. અનેરિતોતિ ન એરિતો. અઘટ્ટિતોતિ અક્ખોભો. અચલિતોતિ ન કમ્પિતો. અલુળિતોતિ ન કલલીભૂતો. તત્ર ઊમિ નો જાયતીતિ તસ્મિં ઠાને વીચિ ન ઉપ્પજ્જતિ.

સત્તન્નં પબ્બતાનં અન્તરિકાસૂતિ યુગન્ધરાદીનં સત્તન્નં પબ્બતાનં અન્તરન્તરા. સીદન્તરાતિ અન્તમસો સિમ્બલીતૂલમ્પિ તેસુ પતિતપતિતં સીદતીતિ સીદા, પબ્બતન્તરે જાતત્તા અન્તરા. ‘‘અન્તરસીદા’’તિપિ પાઠો.

૧૫૬. ઇદાનિ એવં અરહત્તનિકૂટેન દેસિતં ધમ્મદેસનં અબ્ભાનુમોદેન્તો તસ્સ ચ અરહત્તસ્સ આદિપટિપદં પુચ્છન્તો નિમ્મિતબુદ્ધો ‘‘અકિત્તયી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અકિત્તયીતિ આચિક્ખિ. વિવટચક્ખૂતિ વિવટેહિ અનાવરણેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ સમન્નાગતો. સક્ખિધમ્મન્તિ સકાયત્તં સયં અભિઞ્ઞાતં અત્તપચ્ચક્ખધમ્મં. પરિસ્સયવિનયન્તિ પરિસ્સયવિનયનં. પટિપદં વદેહીતિ ઇદાનિ પટિપત્તિં વદેહિ. ભદ્દન્તેતિ ભદ્દં તવ અત્થૂતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ. અથ વા ભદ્દં સુન્દરં તવ પટિપદં વદેહીતિપિ વુત્તં હોતિ. પાતિમોક્ખં અથ વાપિ સમાધિન્તિ તમેવ પટિપદં ભિન્દિત્વા પુચ્છતિ. પટિપદન્તિ એતેન વા મગ્ગં પુચ્છતિ. ઇતરેહિ સીલં સમાધિઞ્ચ પુચ્છતિ.

મંસચક્ખુનાપીતિ સસમ્ભારિકમંસચક્ખુનાપિ. દિબ્બચક્ખુનાપીતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દેવાનઞ્હિ સુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તતાય દૂરેપિ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનસમત્થં દિબ્બં પસાદચક્ખુ હોતિ. ઇદઞ્ચાપિ વીરિયભાવનાબલનિબ્બત્તં ઞાણચક્ખુ તાદિસમેવાતિ દિબ્બસદિસત્તા દિબ્બં. દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા, અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તાપિ દિબ્બં. આલોકપરિગ્ગહેન મહાજુતિકત્તાપિ દિબ્બં. તિરોકુટ્ટાદિગતરૂપદસ્સનેન મહાગતિકત્તાપિ દિબ્બં. તં સબ્બં સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ, ચક્ખુકિચ્ચકરણેન ચક્ખુમિવાતિપિ ચક્ખુ, દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ. તેન દિબ્બચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખુ. ઇદાનિ પઞ્ચવિધં ચક્ખું વિત્થારેન કથેતું ‘‘કથં ભગવા મંસચક્ખુનાપિવિવટચક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. મંસચક્ખુમ્હિ ભગવતો પઞ્ચવણ્ણા સંવિજ્જન્તીતિ એત્થ સસમ્ભારાદિકચક્ખુમ્હિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પઞ્ચ કોટ્ઠાસા પચ્ચેકં પચ્ચેકં ઉપલબ્ભન્તિ.

નીલો ચ વણ્ણોતિ ઉમાપુપ્ફવણ્ણો. પીતકો ચ વણ્ણોતિ કણિકારપુપ્ફવણ્ણો. લોહિતકો ચ વણ્ણોતિ ઇન્દગોપકવણ્ણો. કણ્હો ચ વણ્ણોતિ અઞ્જનવણ્ણો. ઓદાતો ચ વણ્ણોતિ ઓસધિતારકવણ્ણો. યત્થ ચ અક્ખિલોમાનિ પતિટ્ઠિતાનીતિ યસ્મિં ઠાને અક્ખિલોમાનિ પતિટ્ઠહિત્વા ઉટ્ઠિતાનિ. તં નીલં હોતિ સુનીલન્તિ એત્થ નીલન્તિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન વુત્તં. સુનીલન્તિ અન્તરવિરહિતં સુટ્ઠુ નીલં. પાસાદિકન્તિ પસાદજનકં. દસ્સનેય્યન્તિ દસ્સનીયં. ઉમાપુપ્ફસમાનન્તિ દકસીતલપુપ્ફસદિસં. તસ્સ પરતોતિ તસ્સ સમન્તા બાહિરપસ્સે. પીતકન્તિ સબ્બસઙ્ગાહકં. સુપીતકન્તિ અન્તરવિરહિતં સુટ્ઠુ પીતકં. ઉભયતો ચ અક્ખિકૂટાનીતિ દ્વે ચ અક્ખિકોટિયો. લોહિતકાનીતિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન વુત્તં. સુલોહિતકાનીતિ અપઞ્ઞાયમાનવિવરાનિ સુટ્ઠુ લોહિતકાનિ. મજ્ઝે કણ્હન્તિ અક્ખીનં મજ્ઝિમટ્ઠાનં અઞ્જનસદિસં કણ્હં. સુકણ્હન્તિ અન્તરવિરહિતં સુટ્ઠુ કણ્હં. અલૂખન્તિ પાસાદિકં. સિનિદ્ધન્તિ પણીતં. ભદ્દારિટ્ઠકસમાનન્તિ અપનીતતચભદ્દારિટ્ઠકફલસદિસં. ‘‘અદ્દારિટ્ઠકસમાન’’ન્તિપિ પાળિ, તસ્સા તિન્તકાકસદિસન્તિ અત્થો. ઓદાતન્તિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન વુત્તં. સુઓદાતન્તિ અન્તરવિરહિતં રજતમણ્ડલસદિસં સુટ્ઠુ ઓદાતં. સેતં પણ્ડરન્તિ દ્વીહિપિ અતિઓદાતતં દસ્સેતિ. પાકતિકેન મંસચક્ખુનાતિ પકતિમંસચક્ખુના. અત્તભાવપરિયાપન્નેનાતિ અત્તભાવસન્નિસ્સિતેન. પુરિમસુચરિતકમ્માભિનિબ્બત્તેનાતિ પુરિમેસુ તત્થ તત્થુપ્પન્નેસુ અત્તભાવેસુ કાયસુચરિતાદિકમ્મુના ઉપ્પાદિતેન. સમન્તા યોજનં પસ્સતીતિ સમન્તતો ચતુગાવુતપ્પમાણે યોજને તિરોકુટ્ટાદિગતં રૂપં આવરણવિરહિતં પકતિમંસચક્ખુના દક્ખતિ.

દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચાતિ દિવસભાગે ચ રત્તિભાગે ચ. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતોતિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પરિપુણ્ણઅન્ધકારો આલોકવિરહિતો. સૂરિયો વા અત્થઙ્ગતોતિ સૂરભાવં જનયન્તો ઉટ્ઠિતો સૂરિયો વિગતો. કાળપક્ખો ચ ઉપોસથોતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસીઉપોસથદિવસો ચ. તિબ્બો ચ વનસણ્ડોતિ ગહનો ચ રુક્ખરાસિ. મહા ચ કાળમેઘો અબ્ભુટ્ઠિતોતિ મહન્તો કાળમેઘો અબ્ભપટલો ચ ઉટ્ઠિતો હોતિ. કુટ્ટો વાતિ ઇટ્ઠકાચયો વા. કવાટં વાતિ દ્વારવાતપાનાદિકવાટં વા. પાકારો વાતિ મત્તિકાદિપાકારો વા. પબ્બતો વાતિ પંસુપબ્બતાદિપબ્બતો વા. ગચ્છં વાતિ તરુણગચ્છાદિગચ્છં વા. લતા વાતિ કરવિન્દાદિ લતા વા. આવરણં રૂપાનં દસ્સનાયાતિ રૂપારમ્મણાનં દસ્સનત્થાય પટિસેધં નત્થિ. એકઞ્ચે તિલફલં નિમિત્તં કત્વાતિ સચે એકં તિલબીજં સઞ્ઞાણં કત્વા. તિલવાહે પક્ખિપેય્યાતિ દ્વે સકટે તિલરાસિમ્હિ ખિપેય્ય. કેચિ પન ‘‘વાહો નામ કુમ્ભાતિરેકદ્વેસકટ’’ન્તિ વદન્તિ. તઞ્ઞેવ તિલફલં ઉદ્ધરેય્યાતિ તંનિમિત્તકતં તિલબીજંયેવ ઉદ્ધરિત્વા ગણ્હેય્ય.

દિબ્બેન ચક્ખુનાતિ ઇદં વુત્તત્થમેવ. વિસુદ્ધેનાતિ ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધેન. યો હિ ચુતિમત્તમેવ પસ્સતિ ન ઉપપાતં, સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો ઉપપાતમેવ પસ્સતિ ન ચુતિં, સો નવસત્તપાતુભાવસસ્સતદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. યો પન તદુભયં પસ્સતિ, સો યસ્મા દુવિધમ્પિ તં દિટ્ઠિગતં અતિવત્તતિ, તસ્માસ્સ તં દસ્સનં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુ હોતિ, ઉભયઞ્ચેતં બુદ્ધપુત્તા પસ્સન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ચુતૂપપાતદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિહેતુત્તા વિસુદ્ધ’’ન્તિ. મનુસ્સૂપચારં અતિક્કમિત્વા રૂપદસ્સનેન અતિક્કન્તમાનુસકં, માનુસકં વા મંસચક્ખું અતિક્કન્તત્તા અતિક્કન્તમાનુસકન્તિ વેદિતબ્બં.

તેન દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતીતિ મનુસ્સમંસચક્ખુના વિય સત્તે ઓલોકેતિ. ચવમાને ઉપપજ્જમાનેતિ એત્થ ચુતિક્ખણે ઉપપત્તિક્ખણે વા દિબ્બચક્ખુના દટ્ઠું ન સક્કા. યે પન આસન્નચુતિકા ઇદાનિ ચવિસ્સન્તિ, તે ચવમાના. યે ચ ગહિતપટિસન્ધિકા સમ્પતિનિબ્બત્તાવ, તે ઉપપજ્જમાનાતિ અધિપ્પેતા. તે એવરૂપે ચવમાને ઉપપજ્જમાને ચ પસ્સતીતિ દસ્સેતિ. હીનેતિ મોહનિસ્સન્દયુત્તત્તા હીને. તબ્બિપરીતે પણીતે. સુવણ્ણેતિ અદોસનિસ્સન્દયુત્તત્તા ઇટ્ઠકન્તમનાપવણ્ણયુત્તે. તબ્બિપરીતે દુબ્બણ્ણે, અભિરૂપે વિરૂપેતિ અત્થો. સુગતેતિ સુગતિગતે, અલોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા અડ્ઢે મહદ્ધને. દુગ્ગતેતિ દુગ્ગતિગતે, લોભનિસ્સન્દયુત્તત્તા વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાને. યથાકમ્મૂપગેતિ યં યં કમ્મં ઉપચિતં, તેન તેન ઉપગતે. તત્થ પુરિમેહિ ‘‘ચવમાને’’તિઆદીહિ દિબ્બચક્ખુકિચ્ચં વુત્તં. ઇમિના પન પદેન યથાકમ્મૂપગઞાણકિચ્ચં.

તસ્સ ચ ઞાણસ્સ અયમુપ્પત્તિક્કમો – ઇધ ભિક્ખુ હેટ્ઠાનિરયાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નેરયિકે સત્તે પસ્સતિ મહાદુક્ખં અનુભવમાને, તં દસ્સનં દિબ્બચક્ખુકિચ્ચમેવ. સો એવં મનસિ કરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં દુક્ખં અનુભવન્તી’’તિ, અથસ્સ ‘‘ઇદં નામ કત્વા’’તિ તં કમ્મારમ્મણં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તથા ઉપરિદેવલોકાભિમુખં આલોકં વડ્ઢેત્વા નન્દનવન મિસ્સકવન ફારુસકવનાદીસુ સત્તે પસ્સતિ મહાસમ્પત્તિં અનુભવમાને. તમ્પિ દસ્સનં દિબ્બચક્ખુકિચ્ચમેવ. સો એવં મનસિ કરોતિ ‘‘કિં નુ ખો કમ્મં કત્વા ઇમે સત્તા એતં સમ્પત્તિં અનુભવન્તી’’તિ. અથસ્સ ‘‘ઇદં નામ કત્વા’’તિ તં કમ્મારમ્મણં ઞાણમુપ્પજ્જતિ. ઇદં યથાકમ્મૂપગઞાણં નામ. ઇમસ્સ વિસું પરિકમ્મં નામ નત્થિ. યથા ચ ઇમસ્સ, એવં અનાગતંસઞાણસ્સાપિ. દિબ્બચક્ખુપાદકાનેવ હિ ઇમાનિ દિબ્બચક્ખુના સહેવ ઇજ્ઝન્તિ.

ઇમે વત ભોન્તોતિઆદીસુ ઇમેતિ દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠાનં નિદસ્સનવચનં. વતાતિ અનુસોચનત્થે નિપાતો. ભોન્તોતિ ભવન્તો. દુટ્ઠુ ચરિતં, દુટ્ઠું વા ચરિતં કિલેસપૂતિકત્તાતિ દુચ્ચરિતં; કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા ઉપ્પન્નં દુચ્ચરિતન્તિ કાયદુચ્ચરિતં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગીભૂતા.

અરિયાનં ઉપવાદકાતિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં અન્તમસો ગિહિસોતાપન્નાનમ્પિ અનત્થકામા હુત્વા અન્તિમવત્થુના વા ગુણપરિધંસનેન વા ઉપવાદકા, અક્કોસકા ગરહકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ ‘‘નત્થિ ઇમેસં સમણધમ્મો, અસ્સમણા એતે’’તિ વદન્તો અન્તિમવત્થુના ઉપવદતિ. ‘‘નત્થિ ઇમેસં ઝાનં વા વિમોક્ખો વા મગ્ગો વા ફલં વા’’તિઆદીનિ વદન્તો ગુણપરિધંસનેન ઉપવદતીતિ વેદિતબ્બો. સો ચ ઝાનં વા ઉપવદેય્ય અઝાનં વા, ઉભયથાપિ અરિયૂપવાદોવ હોતિ; અતિભારિયં કમ્મં, અનન્તરિયકમ્મસદિસં, સગ્ગાવરણં મગ્ગાવરણઞ્ચ, સતેકિચ્છં પન હોતિ. તસ્મા યો અરિયં ઉપવદતિ, તેન ગન્ત્વા સચે અત્તના વુડ્ઢતરો હોતિ, ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ‘‘અહં આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે ખમાહી’’તિ ખમાપેતબ્બો. સચે પન નવકતરો હોતિ, વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે ખમથા’’તિ ખમાપેતબ્બો. સચે સો નક્ખમતિ, દિસાપક્કન્તો વા હોતિ, સયં વા ગન્ત્વા સદ્ધિવિહારિકે વા પેસેત્વા ખમાપેતબ્બો. સચે નાપિ ગન્તું ન પેસેતું સક્કા હોતિ, યે તસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા સચે નવકતરા હોન્તિ, ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા સચે વુડ્ઢતરા, વુડ્ઢે વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, અસુકં નામ આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં ખમતુ મે સો આયસ્મા’’તિ વત્વા ખમાપેતબ્બો. સમ્મુખા અખમન્તેપિ એતદેવ કાતબ્બં. સચે એકચારિકભિક્ખુ હોતિ, નેવ તસ્સ વસનટ્ઠાનં ન ગતટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, એકસ્સ પણ્ડિતસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, અસુકં નામ આયસ્મન્તં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અવચં, તં મે અનુસ્સરતો અનુસ્સરતો વિપ્પટિસારો હોતિ, કિં કરોમી’’તિ વત્તબ્બં. સો વક્ખતિ ‘‘તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થ, થેરો તુમ્હાકં ખમતિ, ચિત્તં વૂપસમેથા’’તિ. તેનપિ અરિયસ્સ ગતદિસાભિમુખેન અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘ખમથા’’તિ વત્તબ્બં. યદિ સો પરિનિબ્બુતો હોતિ, પરિનિબ્બુતમઞ્ચટ્ઠાનં ગન્ત્વા યાવ સિવથિકં ગન્ત્વાપિ ખમાપેતબ્બો. એવં કતે નેવ સગ્ગાવરણં ન મગ્ગાવરણં હોતિ, પાકતિકમેવ હોતીતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ વિપરીતદસ્સના. મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિવસેન સમાદિન્નનાનાવિધકમ્મા, યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિમૂલકેસુ કાયકમ્માદીસુ અઞ્ઞેપિ સમાદપેન્તિ. એત્થ ચ વચીદુચ્ચરિતગ્ગહણેનેવ અરિયૂપવાદે, મનોદુચ્ચરિતગ્ગહણેન ચ મિચ્છાદિટ્ઠિયા સઙ્ગહિતાયપિ ઇમેસં દ્વિન્નં પુનવચનં મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. મહાસાવજ્જો હિ અરિયૂપવાદો આનન્તરિયસદિસો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સેય્યથાપિ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, એવંસમ્પદમિદં, સારિપુત્ત, વદામિ. તં વાચં અપ્પહાય તં ચિત્તં અપ્પહાય તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૯).

મિચ્છાદિટ્ઠિતો ચ મહાસાવજ્જતરં નામ અઞ્ઞં નત્થિ. યથાહ –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવંમહાસાવજ્જં યથયિદં, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાનિ ભિક્ખવે, મહાસાવજ્જાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦).

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરાભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સુપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિચિત્તતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિ એવમાદિ સબ્બં નિરયવેવચનમેવ. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસમ્મતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા આયસ્સ અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ તત્થ દુક્કટકારિનોતિ વિનિપાતો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સમ્ભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિપિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ, તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા. ન દુગ્ગતિ, મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં દીપેતિ, સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુખતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન તુ વિનિપાતો, અસુરકાયસદિસં અવિનિપતિતત્તા. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં દીપેતિ. સો હિ યથાવુત્તેન અત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સબ્બસમુસ્સયેહિ ચ વિનિપતિતત્તા વિનિપાતોતિ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન અવીચિઆદિઅનેકપ્પકારં નિરયમેવ દીપેતીતિ. ઉપપન્નાતિ ઉપગતા, તત્થ અભિનિબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ. સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિયેવ. તત્થ સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ. રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો. સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અયં વચનત્થો. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુનાતિઆદિ સબ્બં નિગમનવચનં.

એવં દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – દિબ્બચક્ખુઞાણં પરિત્તપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. યથાકમ્મૂપગઞાણં પરિત્તમહગ્ગતાતીતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. અનાગતંસઞાણં પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણમગ્ગઅનાગતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાનવત્તબ્બારમ્મણવસેન અટ્ઠસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતીતિ.

આકઙ્ખમાનો ચ ભગવાતિ ભગવા ઇચ્છમાનો. એકમ્પિ લોકધાતું પસ્સેય્યાતિ એકં ચક્કવાળં ઓલોકેય્ય. સહસ્સિમ્પિ ચૂળનિકન્તિ એત્થ યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ, દિસા ભાન્તિ વિરોચમાના, તાવ સહસ્સધા લોકો, એસા સહસ્સિચૂળનિકા નામ. ચૂળનિકન્તિ ખુદ્દકં. દ્વિસહસ્સિમ્પિ મજ્ઝિમિકં લોકધાતુન્તિ એત્થ સહસ્સચક્કવાળાનં સહસ્સભાગેન ગણેત્વા દસસતસહસ્સચક્કવાળપરિમાણા દ્વિસહસ્સી મજ્ઝિમિકા લોકધાતુ નામ. એત્તકેન બુદ્ધાનં જાતિક્ખેત્તં નામ દસ્સિતં. બોધિસત્તાનઞ્હિ પચ્છિમભવે દેવલોકતો ચવિત્વા માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે ચ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનદિવસે ચ મહાભિનિક્ખમનદિવસે ચ સમ્બોધિધમ્મચક્કપવત્તનઆયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનપરિનિબ્બાનદિવસેસુ ચ એત્તકં ઠાનં કમ્પતિ.

તિસહસ્સિમ્પિ. મહાસહસ્સિમ્પિ લોકધાતુન્તિ સહસ્સિતો પટ્ઠાય તતિયાતિ તિસહસ્સી, પઠમસહસ્સિં સહસ્સધા કત્વા ગણિતં મજ્ઝિમિકં સહસ્સધા કત્વા ગણિતત્તા મહન્તેહિ સહસ્સેહિ ગણિતાતિ મહાસહસ્સી. એત્તાવતા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિમાણો લોકો દસ્સિતો હોતિ. ગણકપુત્તતિસ્સત્થેરો પન એવમાહ – ‘‘ન હિ તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતુયા એતં પરિમાણં. ઇદઞ્હિ આચરિયાનં સજ્ઝાયમૂલકં વાચાય પરિહીનટ્ઠાનં, દસકોટિસતસહસ્સચક્કવાળપરિમાણં પન ઠાનં તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતુ નામા’’તિ. એત્તાવતા હિ ભગવતો આણાક્ખેત્તં નામ દસ્સિતં. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે આટાનાટિયપરિત્ત- (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો) ઇસિગિલિપરિત્ત- (મ. નિ. ૩.૧૩૩ આદયો) ધજગ્ગપરિત્ત- (સં. નિ. ૧.૨૪૯) બોજ્ઝઙ્ગપરિત્તખન્ધપરિત્ત- (અ. નિ. ૪.૬૭) મોરપરિત્ત- (જા. ૧.૨.૧૭-૧૮) મેત્તપરિત્ત- (ખુ. પા. ૯.૧ આદયો; સુ. નિ. ૧૪૩ આદયો) રતનપરિત્તાનં (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૨૪ આદયો) આણા ફરતિ.

યાવતકં વા પન આકઙ્ખેય્યાતિ યત્તકં વા ઇચ્છેય્ય. ઇમિના વિસયક્ખેત્તં દસ્સિતં. બુદ્ધાનઞ્હિ વિસયક્ખેત્તસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નામ નત્થિ, નત્થિકભાવે ચસ્સ ઇમં ઉપમં આહરન્તિ – કોટિસતસહસ્સચક્કવાળમ્હિ યાવ બ્રહ્મલોકા સાસપેહિ પૂરેત્વા સચે કોચિ પુરત્થિમાય દિસાય એકચક્કવાળે એકં સાસપં પક્ખિપન્તો આગચ્છેય્ય, સબ્બેપિ તે સાસપા પરિક્ખયં ગચ્છેય્યું. ન ત્વેવ પુરત્થિમાય દિસાય ચક્કવાળાનિ. દક્ખિણાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ બુદ્ધાનં અવિસયો નામ નત્થિ. તાવતકં પસ્સેય્યાતિ તત્તકં ઓલોકેય્ય. એવં પરિસુદ્ધં ભગવતો દિબ્બચક્ખૂતિ દિબ્બચક્ખુકથં નિટ્ઠાપેસિ.

કથં ભગવા પઞ્ઞાચક્ખુનાપિ વિવટચક્ખૂતિ કેનપ્પકારેન પઞ્ઞાચક્ખુના અપિહિતચક્ખુ? મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞોતિઆદિકં તત્થ અતિરોચતિ યદિદં પઞ્ઞાયાતિ પરિયોસાનં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસં દ્વિન્નં ઞાણાનં બુદ્ધચક્ખૂતિ નામં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સમન્તચક્ખૂતિ, તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ધમ્મચક્ખૂતિ. લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ સત્તેતિ સત્તે અદ્દક્ખિ. અપ્પરજક્ખેતિઆદીસુ યેસં વુત્તનયેનેવ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ રાગાદિરજં અપ્પં, તે અપ્પરજક્ખા. યેસં તં મહન્તં, તે મહારજક્ખા. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ, તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ, તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા સુન્દરા, તે સ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું તે સુવિઞ્ઞાપયા. યે પરલોકઞ્ચેવ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તિ, તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો નામ.

ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવને. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ અન્તોનિમુગ્ગાનેવ પોસિયન્તિ. ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ તિટ્ઠન્તીતિ ઉદકં અતિક્કમિત્વા તિટ્ઠન્તિ. તત્થ યાનિ યાનિ અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ, તાનિ તાનિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં આગમયમાનાનિ ઠિતાનિ અજ્જ પુપ્ફનકાનિ. યાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, તાનિ સ્વે પુપ્ફનકાનિ. યાનિ ઉદકા અનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ તતિયદિવસેવ પુપ્ફનકાનિ. ઉદકા પન અનુગ્ગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ સરોગઉપ્પલાનિ નામ અત્થિ, યાનિ નેવ પુપ્ફિસ્સન્તિ, મચ્છકચ્છપભક્ખાનેવ ભવિસ્સન્તિ, તાનિ પાળિં નારૂળ્હાનિ, આહરિત્વા પન દીપેતબ્બાનીતિ દીપિતાનિ.

યથેવ હિ તાનિ ચતુબ્બિધપુપ્ફાનિ, એવમેવ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ ચત્તારો પુગ્ગલા. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજીયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસો મનસિકરોતો કલ્યાણમિત્તે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો બહુમ્પિ ભણતો બહુમ્પિ ધારયતો બહુમ્પિ વાચતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમો. તત્થ ભગવા ઉપ્પલવનાદિસદિસં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેન્તો અજ્જ પુપ્ફનકાનિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, સ્વે પુપ્ફનકાનિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂતિ એવં સબ્બાકારતો ચ અદ્દસ. તત્થ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ભગવતો ધમ્મદેસના અત્થં સાધેતિ, પદપરમાનં અનાગતત્થાય વાસના હોતિ.

રાગચરિતોતિઆદીસુ રજ્જનવસેન આરમ્મણે ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ રાગચરિતો. દુસ્સનવસેન આરમ્મણે ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ દોસચરિતો. મુય્હનવસેન આરમ્મણે ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ મોહચરિતો. વિતક્કનવસેન ઊહનવસેન આરમ્મણે ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ વિતક્કચરિતો. ઓકપ્પનસદ્ધાવસેન આરમ્મણે ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ સદ્ધાચરિતો. ઞાણમેવ ચરણં, ઞાણેન વા ચરણં, ઞાણસ્સ વા ચરણં, ઞાણતો વા ચરણં એતસ્સ અત્થીતિ ઞાણચરિતો. રાગચરિતસ્સાતિ રાગુસ્સદસ્સ રાગબહુલસ્સ. પરતોપિ એસેવ નયો.

અસુભકથં કથેતીતિ ઉદ્ધુમાતકાદિદસવિધં અસુભપટિસંયુત્તકથં આચિક્ખતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૧). મેત્તાભાવનં આચિક્ખતીતિ મેત્તાભાવનં ચિત્તસિનેહનં કથેતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાયા’’તિ. ઉદ્દેસેતિ સજ્ઝાયને. પરિપુચ્છાયાતિ અટ્ઠકથાય. કાલેન ધમ્મસ્સવનેતિ યુત્તપ્પત્તકાલે ઉત્તરિ પરિયત્તિધમ્મસ્સવને. ધમ્મસાકચ્છાયાતિ અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં સાકચ્છાય. ગરુસંવાસેતિ ગરૂનં પયિરુપાસને. નિવેસેતીતિ આચરિયાનં સન્તિકે પતિટ્ઠાપેતિ. આનાપાનસ્સતિં આચિક્ખતીતિ આનાપાનસ્સતિસમ્પયુત્તકમ્મટ્ઠાનં કથેતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૧). પસાદનીયં નિમિત્તં આચિક્ખતીતિ ચૂળવેદલ્લ- (મ. નિ. ૧.૪૬૦ આદયો) મહાવેદલ્લા- (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) દિપસાદજનકં સુત્તં કથેતિ. બુદ્ધસુબોધિન્તિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો બુદ્ધત્તપટિવેધં. ધમ્મસુધમ્મતન્તિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતં. સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિન્તિ અટ્ઠવિધઅરિયસઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપન્નતાદિસુટ્ઠુપટિપત્તિં. સીલાનિ ચ અત્તનોતિ અત્તનો સન્તકસીલાનિ ચ. આચિક્ખતિ વિપસ્સનાનિમિત્તન્તિ ઉદયબ્બયાદિપટિસંયુત્તં કથેતિ. અનિચ્ચાકારન્તિ હુત્વા અભાવાકારં. દુક્ખાકારન્તિ ઉદયબ્બયપટિપીળનાકારં. અનત્તાકારન્તિ અવસવત્તનાકારં.

સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતોતિ સેલમયે એકગ્ઘને પબ્બતમુદ્ધનિ ઠિતોવ, ન હિ તત્થ ઠિતસ્સ દસ્સનત્થં અભિમુખે ગીવુક્ખિપનપસારણાદિકિચ્ચં અત્થિ. તથૂપમન્તિ તપ્પટિભાગં સેલપબ્બતૂપમં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા સેલપબ્બતમુદ્ધન્તિ ઠિતોવ ચક્ખુના પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય. સુમેધ સુન્દરપઞ્ઞ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્તચક્ખુ ભગવા ધમ્મમયં પઞ્ઞામયં પાસાદમારુય્હ સયં અપેતસોકો સોકાવતિણ્ણં જાતિજરાભિભૂતઞ્ચ જનતં અવેક્ખસ્સુ ઉપધારયતુ ઉપપરિક્ખતુ.

અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા હિ પબ્બતપાદસામન્તા મહન્તં ખેત્તં કત્વા તત્થ કેદારપાળીસુ કુટિયો કત્વા રત્તિં અગ્ગિં જાલેય્ય, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતઞ્ચ અન્ધકારં અસ્સ, અથ તસ્સ પબ્બતસ્સ મત્થકે ઠત્વા ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ ભૂમિં ઓલોકયતો નેવ ખેત્તં ન કેદારપાળિયો ન કુટિયો ન તત્થ સયિતમનુસ્સા પઞ્ઞાયેય્યું, કુટિકાસુ પન અગ્ગિજાલમત્તમેવ પઞ્ઞાયેય્ય. એવં ધમ્મપાસાદં આરુય્હ સત્તકાયં ઓલોકયતો તથાગતસ્સ યે તે અકતકલ્યાણા સત્તા, તે એકવિહારે દક્ખિણજાણુપસ્સે નિસિન્નાપિ બુદ્ધચક્ખુસ્સ આપાથં નાગચ્છન્તિ, રત્તિં ખિત્તસરા વિય હોન્તિ. યે પન કતકલ્યાણા વેનેય્યપુગ્ગલા, તે એવસ્સ દૂરેપિ ઠિતા આપાથં ગચ્છન્તિ, તે એવ અગ્ગિ વિય હિમવન્તપબ્બતો વિય ચ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪; નેત્તિ. ૧૧);

સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિ એત્થ પઞ્ચનેય્યપથપ્પભેદં સબ્બં અઞ્ઞાસીતિ સબ્બઞ્ઞૂ. સઙ્ખતાસઙ્ખતાદિભેદા સબ્બધમ્મા હિ સઙ્ખારો વિકારો લક્ખણં નિબ્બાનં પઞ્ઞત્તીતિ પઞ્ચેવ નેય્યપથા હોન્તિ. સબ્બઞ્ઞુસ્સ ભાવો સબ્બઞ્ઞુતા, સબ્બઞ્ઞુતા એવ ઞાણં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતાઞાણ’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. સબ્બઞ્ઞૂતિ ચ કમસબ્બઞ્ઞૂ સકિંસબ્બઞ્ઞૂ સતતસબ્બઞ્ઞૂ સત્તિસબ્બઞ્ઞૂ ઞાતસબ્બઞ્ઞૂતિ પઞ્ચવિધા સબ્બઞ્ઞુનો સિયું. તેસુ કમેન સબ્બજાનનકાલાસમ્ભવતો કમસબ્બઞ્ઞુતા ન હોતિ, સકિં સબ્બારમ્મણગ્ગહણાભાવતો સકિંસબ્બઞ્ઞુતા ન હોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં યથારમ્મણચિત્તસમ્ભવતો ભવઙ્ગચિત્તવિરોધતો યુત્તિઅભાવતો ચ સતતસબ્બઞ્ઞુતા ન હોતિ, પરિસેસતો સબ્બજાનનસમત્થતાય સત્તિસબ્બઞ્ઞુતા વા સિયા, વિદિતસબ્બધમ્મત્તા ઞાતસબ્બઞ્ઞુતા વા, સત્તિસબ્બઞ્ઞુનો સબ્બજાનનત્તં નત્થીતિ તમ્પિ ન યુજ્જતિ, ‘‘ન તસ્સ અદિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ…પે… સમન્તચક્ખૂ’’તિ વુત્તત્તા ઞાતસબ્બઞ્ઞુતા એવ યુજ્જતિ. એવઞ્હિ સતિ કિચ્ચતો અસમ્મોહતો કારણસિદ્ધિતો આવજ્જનપટિબદ્ધતો સબ્બઞ્ઞુતમેવ હોતીતિ. તેન ઞાણેનાતિ તેન સબ્બજાનનઞાણેન.

પુન અપરેન પરિયાયેન સબ્બઞ્ઞુભાવસાધનત્થં ‘‘ન તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચીતિ તસ્સ તથાગતસ્સ ઇધ ઇમસ્મિં તેધાતુકે લોકે ઇમસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નકાલે વા પઞ્ઞાચક્ખુના અદિટ્ઠં નામ કિઞ્ચિ અપ્પમત્તકમ્પિ ન અત્થિ ન સંવિજ્જતિ. અત્થીતિ ઇદં વત્તમાનકાલિકં આખ્યાતપદં, ઇમિના પચ્ચુપ્પન્નકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. ગાથાબન્ધસુખત્થં પનેત્થ દ-કારો પયુત્તો. અથો અવિઞ્ઞાતન્તિ એત્થ અથોતિ વચનોપાદાને નિપાતો. અવિઞ્ઞાતન્તિ અતીતકાલિકં અવિઞ્ઞાતં નામ કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં નાહોસીતિ પાઠસેસો. અબ્યયભૂતસ્સ અત્થિ-સદ્દસ્સ ગહણે પાઠસેસં વિનાપિ યુજ્જતિયેવ. ઇમિના અતીતકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. અજાનિતબ્બન્તિ અનાગતકાલિકં અજાનિતબ્બં નામ ધમ્મજાતં ન ભવિસ્સતિ નત્થીતિ. ઇમિના અનાગતકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. જાનનકિરિયાવિસેસમત્તમેવ વા એત્થ અ-કારો. સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યન્તિ એત્થ યં તેકાલિકં વા કાલવિનિમુત્તં વા નેય્યં જાનિતબ્બં કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં અત્થિ, તં સબ્બં તથાગતો અભિઞ્ઞાસિ અધિકેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિ પટિવિજ્ઝિ, એત્થ અત્થિ-સદ્દેન તેકાલિકસ્સ કાલવિમુત્તસ્સ ચ ગહણા અત્થિ-સદ્દો અબ્યયભૂતોયેવ દટ્ઠબ્બો. તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ કાલવસેન ઓકાસવસેન ચ નિપ્પદેસત્તા સમન્તા સબ્બતો પવત્તં ઞાણચક્ખુ અસ્સાતિ સમન્તચક્ખુ, તેન યથાવુત્તેન કારણેન તથાગતો સમન્તચક્ખુ સબ્બઞ્ઞૂતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિસ્સા ગાથાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સાધિતં.

ન ઇતિહિતિહન્તિ ‘‘એવં કિર આસિ, એવં કિર આસી’’તિ ન હોતિ. ન ઇતિકિરાયાતિ ‘‘એવં કિર એત’’ન્તિ ન હોતિ. ન પરમ્પરાયાતિ પરમ્પરકથાયાપિ ન હોતિ. ન પિટકસમ્પદાયાતિ અમ્હાકં પિટકતન્તિયા સદ્ધિં સમેતીતિ ન હોતિ. ન તક્કહેતૂતિ તક્કગ્ગાહેનપિ ન હોતિ. ન આકારપરિવિતક્કેનાતિ ‘‘સુન્દરમિદં કારણ’’ન્તિ એવં કારણપરિવિતક્કેનપિ ન હોતિ. ન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયાતિ અમ્હાકં નિજ્ઝાયિત્વા ખમિત્વા ગહિતદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમેતીતિપિ ન હોતિ.

અથ વાપિ સમાધિન્તિ એત્થ સમાધિન્તિ કુસલચિત્તેકગ્ગતા સમાધિ. કેનટ્ઠેન સમાધીતિ? સમાધાનટ્ઠેન. કિમિદં સમાધાનં નામ? એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં સમં સમ્મા ચ આધાનં, ઠપનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા યસ્સ ધમ્મસ્સ આનુભાવેન એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકા સમં સમ્મા ચ અવિક્ખિપ્પમાના અવિપ્પકિણ્ણા ચ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં સમાધાનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સ ખો પન સમાધિસ્સ –

‘‘લક્ખણં તુ અવિક્ખેપો, વિક્ખેપદ્ધંસનં રસો;

અકમ્પનમુપટ્ઠાનં, પદટ્ઠાનં સુખં પન’’. (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩);

સમાધિ અનાવિલઅચલભાવેન આરમ્મણે તિટ્ઠતીતિ ઠિતિ. પરતો પદદ્વયં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં. અપિ ચ સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણમ્હિ સમ્પિણ્ડેત્વા તિટ્ઠતીતિ સણ્ઠિતિ. આરમ્મણં ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા તિટ્ઠતીતિ અવટ્ઠિતિ. કુસલપક્ખસ્મિઞ્હિ ચત્તારોવ ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ સદ્ધા સતિ સમાધિ પઞ્ઞાતિ. તેનેવ સદ્ધા ‘‘ઓકપ્પના’’તિ વુત્તા, સતિ ‘‘અપિલાપનતા’’તિ, સમાધિ ‘‘અવટ્ઠિતી’’તિ, પઞ્ઞા ‘‘પરિયોગાહના’’તિ. અકુસલપક્ખે પન તયો ધમ્મા આરમ્મણં ઓગાહન્તિ તણ્હા દિટ્ઠિ અવિજ્જાતિ. તેનેવેતે ‘‘ઓઘા’’તિ વુત્તા. ચિત્તેકગ્ગતા પનેત્થ ન બલવતી હોતિ. યથા હિ રજુટ્ઠાનટ્ઠાને ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા સમ્મટ્ઠે થોકમેવ કાલં રજો સન્નિસીદતિ, સુક્ખન્તે સુક્ખન્તે પુન પકતિભાવેનેવ વુટ્ઠાતિ, એવમેવ અકુસલપક્ખે ચિત્તેકગ્ગતા ન બલવતી હોતિ.

ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેન પવત્તસ્સ વિસાહારસ્સ પટિપક્ખતો અવિસાહારો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ગચ્છન્તં ચિત્તં વિક્ખિપતિ નામ. અયં પન તથાવિધો વિક્ખેપો ન હોતીતિ અવિક્ખેપો. ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાવસેનેવ ચિત્તં વિસાહટં નામ હોતિ, ઇતો ચિતો ચ હરીયતિ, અયં પન એવં અવિસાહટમાનસસ્સ ભાવોતિ અવિસાહટમાનસતા. સમથોતિ તિવિધો સમથો ચિત્તસમથો અધિકરણસમથો સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ. તત્થ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ ચિત્તેકગ્ગતા ચિત્તસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ ચિત્તચલનં ચિત્તવિપ્ફન્દિતં સમ્મતિ વૂપસમ્મતિ, તસ્મા સો ‘‘ચિત્તસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. સમ્મુખાવિનયાદિસત્તવિધો સમથો અધિકરણસમથો નામ. તઞ્હિ આગમ્મ તાનિ તાનિ અધિકરણાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા સો ‘‘અધિકરણસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પન સબ્બે સઙ્ખારા નિબ્બાનં આગમ્મ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા તં ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ચિત્તસમથો અધિપ્પેતો. સમાધિલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સમાધિન્દ્રિયં. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. સમ્માસમાધીતિ યાથાવસમાધિ નિય્યાનિકસમાધિ.

૧૫૭. અથસ્સ ભગવા યસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરો સીલસ્સ રક્ખા, યસ્મા વા ઇમિનાનુક્કમેન દેસિયમાના અયં દેસના તાસં દેવતાનં સપ્પાયા, તસ્મા ઇન્દ્રિયસંવરતો પભુતિ પટિપદં દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખૂહી’’તિઆદિ આરદ્ધો. તત્થ ચક્ખૂહિ નેવ લોલસ્સાતિ અદિટ્ઠદક્ખિતબ્બાદિવસેન ચક્ખૂહિ લોલો નેવ અસ્સ. ગામકથાય આવરયે સોતન્તિ તિરચ્છાનકથાય સોતં આવરેય્ય.

ચક્ખુલોલિયેનાતિ ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્નલોલવસેન ચક્ખુલોલિયેન. અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બન્તિ અદિટ્ઠપુબ્બં રૂપારમ્મણં પસ્સિતું યુત્તં. દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બન્તિ દિટ્ઠપુબ્બરૂપારમ્મણં અતિક્કમિતું યુત્તં. આરામેન આરામન્તિ પુપ્ફારામાદિઆરામેન ફલારામાદિં વા પુપ્ફારામાદિં વા. દીઘચારિકન્તિ દીઘચરણં. અનવટ્ઠિતચારિકન્તિ અસન્નિટ્ઠાનચરણં. અનુયુત્તો હોતિ રૂપદસ્સનાયાતિ રૂપારમ્મણદસ્સનત્થાય પુનપ્પુનં યુત્તો હોતિ.

અન્તરઘરં પવિટ્ઠોતિ ઉમ્મારબ્ભન્તરં પવિટ્ઠો. વીથિં પટિપન્નોતિ અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણો. ઘરમુખાનિ ઓલોકેન્તોતિ ઘરદ્વારાનિ અવલોકેન્તો. ઉદ્ધં ઉલ્લોકેન્તોતિ ઉપરિદિસં ઉદ્ધંમુખો હુત્વા વિલોકેન્તો.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ – ‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા, ચિત્તં ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા. દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટે પન પસાદવત્થુકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસી પનેસા ‘ધનુના વિજ્ઝતી’તિઆદીસુ વિય સસમ્ભારકથા નામ હોતિ. તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેત્થ અત્થો’’તિ. નિમિત્તગ્ગાહીતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વા સુભનિમિત્તાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં છન્દરાગવસેન ગણ્હાતિ, દિટ્ઠમત્તેયેવ ન સણ્ઠાતિ. અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ કિલેસાનં અનુઅનુબ્યઞ્જનતો પાકટભાવકરણતો અનુબ્યઞ્જનન્તિ લદ્ધવોહારં હત્થપાદસિતહસિતકથિતઆલોકિતવિલોકિતાદિભેદં આકારં ગણ્હાતિ. યત્વાધિકરણમેનન્તિઆદિમ્હિ યંકારણા યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ એતં પુગ્ગલં સતિકવાટેન ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં અપિહિતચક્ખુદ્વારં હુત્વા વિહરન્તં એતે અભિજ્ઝાદયો ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું અનુપ્પબન્ધેય્યું અજ્ઝોત્થરેય્યું. તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતીતિ તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાય ન પટિપજ્જતિ. એવંભૂતોયેવ ચ ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં. ન ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતીતિપિ વુચ્ચતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયામનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં, તતો મનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં, તતો વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં, તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ.

તત્રાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ. જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. એવં હોન્તો પન સો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. યથા કિં? યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છન્તિ તં કરેય્યું, એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ.

સદ્ધાદેય્યાનીતિ કમ્મઞ્ચ ફલઞ્ચ ઇધલોકઞ્ચ પરલોકઞ્ચ સદ્દહિત્વા દિન્નાનિ. ‘‘અયં મે ઞાતીતિ વા, મિત્તોતિ વા, ઇદં વા પટિકરિસ્સતિ, ઇદં વાનેન કતપુબ્બ’’ન્તિ વા એવં ન દિન્નાનીતિ અત્થો. એવં દિન્નાનિ હિ ન સદ્ધાદેય્યાનિ નામ હોન્તિ. ભોજનાનીતિ ચ દેસનાસીસમત્તમેતં, અત્થતો પન સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા ચીવરાનિ પારુપિત્વા સેનાસનાનિ સેવમાના ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જં પરિભુઞ્જમાનાતિ સબ્બમેતં વુત્તમેવ હોતિ.

સેય્યથિદન્તિ નિપાતો. તસ્સત્થો, કતમો હોતિ. નચ્ચં નામ યંકિઞ્ચિ નચ્ચં, તં મગ્ગં ગચ્છન્તેનાપિ ગીવં પસારેત્વા દટ્ઠું ન વટ્ટતિ. ગીતન્તિ યંકિઞ્ચિ ગીતં. વાદિતન્તિ યંકિઞ્ચિ વાદિતં. પેક્ખન્તિ નટસમજ્જં. અક્ખાનન્તિ ભારતરામાયનાદિકં. યસ્મિં ઠાને કથીયતિ, તત્થ ગન્તુમ્પિ ન વટ્ટતિ. પાણિસ્સરન્તિ કંસતાળં, ‘‘પાણિતાળ’’ન્તિપિ વદન્તિ. વેતાળન્તિ ઘનતાળં, ‘‘મન્તેન મતસરીરુટ્ઠાપન’’ન્તિપિ એકે. કુમ્ભથૂણન્તિ ચતુરસ્સઅમ્બણકતાળં, ‘‘કુમ્ભસદ્દ’’ન્તિપિ એકે. સોભનકન્તિ નટાનં અબ્ભોક્કિરણં; સોભનકરં વા, પટિભાનચિત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ચણ્ડાલન્તિ અયોગુળકીળા, ‘‘ચણ્ડાલાનં સાણધોવનકીળા’’તિપિ વદન્તિ. વંસન્તિ વેણું ઉસ્સાપેત્વા કીળનં.

ધોવનન્તિ અટ્ઠિધોવનં, એકચ્ચેસુ કિર જનપદેસુ કાલઙ્કતે ઞાતકે ન ઝાપેન્તિ, નિખણિત્વા ઠપેન્તિ. અથ તેસં પૂતિભૂતં કાયં ઞત્વા નીહરિત્વા અટ્ઠીનિ ધોવિત્વા ગન્ધેહિ મક્ખેત્વા ઠપેન્તિ. તે નક્ખત્તકાલે એકસ્મિં ઠાને અટ્ઠીનિ ઠપેત્વા એકસ્મિં ઠાને સુરાદીનિ ઠપેત્વા રોદન્તા પરિદેવન્તા સુરં પિવન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે દક્ખિણેસુ જનપદેસુ ધોવનં નામ, તત્થ હોતિ અન્નમ્પિ પાનમ્પિ ખજ્જમ્પિ ભોજ્જમ્પિ લેય્યમ્પિ પેય્યમ્પિ નચ્ચમ્પિ ગીતમ્પિ વાદિતમ્પિ. અત્થેકં ભિક્ખવે ધોવનં, નેતં નત્થીતિ વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૦૭). એકચ્ચે પન ‘‘ઇન્દજાલેન અટ્ઠિધોવનં ધોવન’’ન્તિ વદન્તિ. હત્થિયુદ્ધાદીસુ ભિક્ખુનો નેવ હત્થિઆદીહિ સદ્ધિં યુજ્ઝિતું, ન તે યુજ્ઝાપેતું, ન યુજ્ઝન્તે દટ્ઠું વટ્ટતિ. નિબ્બુદ્ધન્તિ મલ્લયુદ્ધં. ઉય્યોધિકન્તિ યત્થ સમ્પહારો દિય્યતિ. બલગ્ગન્તિ બલગણનટ્ઠાનં. સેનાબ્યૂહન્તિ સેનાનિવેસો, સકટબ્યૂહાદિવસેન સેનાય નિવેસનં. અનીકદસ્સનન્તિ ‘‘તયો હત્થી પચ્છિમં હત્થાનીક’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૩૨૪) નયેન વુત્તસ્સ અનીકસ્સ દસ્સનં.

ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતીતિ છન્દરાગવસેન વુત્તપ્પકારં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ. એવં સેસપદાનિપિ વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બાનિ. યથા ચ હેટ્ઠા જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનીતિ વુત્તં, એવમિધ તસ્મિં સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. યથા કિં? યથા નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરાદયો અસંવુતા હોન્તિ, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ, નગરદ્વારેસુ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ. એવમેવ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિપિ વીથિચિત્તાનિ. તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો’’તિ વુત્તો. ઇતો પરં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વુત્તપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

વિસૂકદસ્સનાતિ પટાણીદસ્સનતો. ગામકથાતિ ગામવાસીનં કથા. બાત્તિંસાતિ દ્વત્તિંસ. અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા કથાતિ તિરચ્છાનકથા. તત્થ રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવં મહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તા કથા રાજકથા. એસ નયો ચોરકથાદીસુ. તેસુ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવં મહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવં મહાનુભાવો, મેઘમાલો એવં મહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ ‘‘અહો સૂરા’’તિ ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભારતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા. ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ.

અપિ ચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલં ગન્ધં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયપૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ. ઞાતિકથાદીસુ પન ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ વિચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા, ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતું વટ્ટતિ. ગામકથાપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ વા, ‘‘ખયવયં ગતા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ.

નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો. ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના, ખયવયં ગતા’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ ‘‘નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસી’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ. ‘‘સદ્ધો અહોસિ, ખયવયં ગતો’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ ‘‘અસુકા વિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા સૂરા સમત્થા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ. ‘‘સદ્ધા પસન્ના, ખયવયં ગતા’’ઇચ્ચેવ વટ્ટતિ.

કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ ઉદકટ્ઠાનકથા, ‘‘ઉદકતિત્થકથા’’તિપિ વુચ્ચતિ, કુમ્ભદાસિકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા, નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિના નયેન વટ્ટતિ. પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો.

નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાહિ વિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ ‘‘અયં લોકો કેન નિમ્મિતો? અસુકેન નામ નિમ્મિતો. કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બલાકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા.

સમુદ્દક્ખાયિકા નામ કસ્મા સમુદ્દો સાગરો? સાગરદેવેન ખતત્તા સાગરો, ‘‘ખતો મે’’તિ હત્થમુદ્દાય સયં નિવેદિતત્તા સમુદ્દોતિ એવમાદિકા નિરત્થકા સમુદ્દક્ખાનકથા. ભવોતિ વુદ્ધિ. અભવોતિ હાનિ. ઇતિ ભવો ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા.

આવરેય્યાતિ આવરણં કરેય્ય. નિવારેય્યાતિ આરમ્મણતો વારેય્ય. સંવરેય્યાતિ સમ્મા નિસ્સેસં કત્વા વારેય્ય. રક્ખેય્યાતિ રક્ખં કરેય્ય. ગોપેય્યાતિ સંગોપેય્ય. પિદહેય્યાતિ પિદહનં કરેય્ય. પચ્છિન્દેય્યાતિ સોતં છિન્દેય્ય.

તેન તેન ન તુસ્સન્તીતિ તેન તેન અમ્બિલાદિના રસેન ન સન્તોસં આપજ્જન્તિ. અપરાપરં પરિયેસન્તીતિ ઉપરૂપરિ ગવેસન્તિ.

૧૫૮. ફસ્સેનાતિ રોગફસ્સેન. ભવઞ્ચ નાભિજપ્પેય્યાતિ તસ્સ ફસ્સસ્સ વિનોદનત્થાય કામભવાદિભવઞ્ચ ન પત્થેય્ય. ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્યાતિ તસ્સ ફસ્સસ્સ પચ્ચયભૂતેસુ સીહબ્યગ્ઘાદીસુ ભેરવેસુ ચ ન સમ્પવેધેય્ય, અવસેસેસુ વા ઘાનિન્દ્રિયમનિન્દ્રિયવિસયેસુ ન સમ્પવેધેય્ય. એવં પરિપૂરો ઇન્દ્રિયસંવરો ચ વુત્તો હોતિ. પુરિમેહિ વા ઇન્દ્રિયસંવરં દસ્સેત્વા ઇમિના ‘‘અરઞ્ઞે વસતા ભેરવં દિસ્વા વા સુત્વા વા નપ્પવેધિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

એકેનાકારેનાતિ એકેન કારણેન. ભયમ્પિ ભેરવમ્પિ તઞ્ઞેવાતિ ભયન્તિ ચ ભેરવન્તિ ચ ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ ઉત્તાસનિમિત્તમેવ. તમેવત્થં દસ્સેતું ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ. ભયન્તિ તપ્પચ્ચયા ઉપ્પન્નભયં. ભયાનકન્તિ આકારનિદ્દેસો. છમ્ભિતત્તન્તિ ભયવસેન ગત્તચલનં. લોમહંસોતિ લોમાનં હંસનં ઉદ્ધગ્ગભાવો. ઇમિના પદદ્વયેન કિચ્ચતો ભયં દસ્સેત્વા પુન ‘‘ચેતસો ઉબ્બેગો ઉત્રાસો’’તિ સભાવતો દસ્સેતિ. ઉબ્બેગ્ગોતિ ભીરુકો, ઉત્રાસોતિ ચિત્તક્ખોભો. જાતિભયન્તિ જાતિં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નભયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. રાજતો ઉપ્પન્નભયં રાજભયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અત્તાનુવાદભયન્તિ પાપકમ્મિનો અત્તાનં અનુવદન્તસ્સ ઉપ્પજ્જનકભયં. પરાનુવાદભયન્તિ પરસ્સ અનુવાદતો ઉપ્પજ્જનકભયં.

દણ્ડભયન્તિ આગારિકસ્સ રઞ્ઞા પવત્તિતદણ્ડં, અનાગારિકસ્સ વિનયદણ્ડં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. દુગ્ગતિભયન્તિ ચત્તારો અપાયે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. ઊમિભયન્તિ મહાસમુદ્દે ઉદકં ઓરોહન્તસ્સ પવત્તભયં. મહાસમુદ્દે કિર મહિન્દવીચિ નામ સટ્ઠિ યોજનાનિ ઉગ્ગચ્છતિ, તરઙ્ગવીચિ નામ પણ્ણાસ યોજનાનિ, રોહણવીચિ નામ ચત્તાલીસ યોજનાનિ ઉગ્ગચ્છતિ. એવરૂપા ઊમિયો પટિચ્ચ પવત્તં ઊમિભયં. કુમ્ભીલતો પવત્તં ભયં કુમ્ભીલભયં. ઉદકાવટ્ટતો ભયં આવટ્ટભયં. સુસુકા વુચ્ચતિ ચણ્ડમચ્છો, તતો ભયં સુસુકાભયં. આજીવિકભયન્તિ જીવિતવુત્તિતો ભયં આજીવિકભયં. અસિલોકભયન્તિ ગરહતો ભયં.

૧૫૯. લદ્ધા ન સન્નિધિં કયિરાતિ એતેસં અન્નાદીનં યંકિઞ્ચિ ધમ્મેન લભિત્વા ‘‘અરઞ્ઞે ચ સેનાસને વસતા દુલ્લભ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સન્નિધિં ન કરેય્ય.

ઓદનોતિ સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો કઙ્ગુ વરકો કુદ્રૂસકોતિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં ધઞ્ઞાનુલોમાનઞ્ચ તણ્ડુલેહિ નિબ્બત્તો. કુમ્માસોતિ યવેહિ નિબ્બત્તો. સત્તૂતિ સાલિઆદીહિ કતસત્તુ. મચ્છો દકસમ્ભવો. મંસં પાકટમેવ. અમ્બપાનન્તિ આમેહિ વા પક્કેહિ વા અમ્બેહિ કતપાનં. તત્થ આમેહિ કરોન્તેન અમ્બતરુણાનિ ભિન્દિત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા આતપે આદિચ્ચપાકેન પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા તદહુ પટિગ્ગહિતેહિ મધુસક્કરકપ્પૂરાદીહિ યોજેત્વા કાતબ્બં. જમ્બુપાનન્તિ જમ્બુફલેહિ કતપાનં. ચોચપાનન્તિ અટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મોચપાનન્તિ અનટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મધુકપાનન્તિ મધુકાનં જાતિરસેન કતપાનં. તં પન ઉદકસમ્ભિન્નં વટ્ટતિ, સુદ્ધં ન વટ્ટતિ. મુદ્દિકપાનન્તિ મુદ્દિકા ઉદકે મદ્દિત્વા અમ્બપાનં વિય કતપાનં. સાલૂકપાનન્તિ રત્તુપ્પલનીલુપ્પલાદીનં સાલૂકે મદ્દિત્વા કતપાનં. ફારુસકપાનન્તિ ફારુસકેહિ અમ્બપાનં વિય કતપાનં. કોસમ્બપાનન્તિ કોસમ્બફલેહિ કતપાનં. કોલપાનન્તિ કોલફલેહિ કતપાનં. બદરપાનન્તિ મહાકોલફલેહિ અમ્બપાનં વિય કતપાનં. ઇમાનિ એકાદસ પાનાનિ, તાનિપિ આદિચ્ચપાકાનિ વટ્ટન્તિ.

ઘતપાનન્તિ સપ્પિપાનં. તેલપાનન્તિ તિલતેલાદીનં પાનં. પયોપાનન્તિ ખીરપાનં. યાગુપાનન્તિ સીતલાદિયાગુપાનં. રસપાનન્તિ સાકાદિરસપાનં. પિટ્ઠખજ્જકન્તિ સત્તન્નં તાવ ધઞ્ઞાનં ધઞ્ઞાનુલોમાનં અપરણ્ણાનઞ્ચ પિટ્ઠં પનસપિટ્ઠં લબુજપિટ્ઠં અમ્બાટકપિટ્ઠં સાલપિટ્ઠં ખીરવલ્લિપિટ્ઠઞ્ચાતિ એવમાદીનં પિટ્ઠેહિ કતં પિટ્ઠખજ્જકં. પૂવખજ્જકમ્પિ એતેહિયેવ કતં. મૂલખજ્જકન્તિ મૂલકમૂલં ખારકમૂલં ચુચ્ચુમૂલન્તિ એવમાદિ. તચખજ્જકન્તિ ઉચ્છુતચાદયો. પત્તખજ્જકન્તિ નિમ્બપણ્ણકુટજપણ્ણપટોલપણ્ણસુલસપણ્ણાદયો. પુપ્ફખજ્જકન્તિ મૂલકપુપ્ફખારકપુપ્ફસેતવરણસિગ્ગુઉપ્પલપદુમકાદયો. ફલખજ્જકન્તિ પનસલબુજતાલનાળિકેરઅમ્બાટકતિન્તિણિકમાતુલુઙ્ગકપિટ્ઠફલઅલાબુકુમ્ભણ્ડફુસ્સ- ફલતિમ્બરૂસકતિલવાતિઙ્ગણચોચમોચમધુકાદીનં ફલાનં ખજ્જકં.

ન કુહનાયાતિ ન વિમ્હાપનાય. ન લપનાયાતિ પચ્ચયત્થં ન લપનાય. વિહારં આગતે મનુસ્સે દિસ્વા ‘‘કિમત્થાય ભોન્તો આગતા’’તિ ભિક્ખૂ નિમન્તેતુન્તિ. ‘‘યદિ એવં ગચ્છથ, અહં પચ્છતો ગહેત્વા આગચ્છામી’’તિ એવં ન લપનાય. અથ વા અત્તાનં ઉપનેત્વા ‘‘અહં તિસ્સો, મયિ રાજા પસન્નો, મયિ અસુકો રાજા અસુકો ચ રાજમહામત્તો પસન્નો’’તિ એવં ન લપનાય. ન નેમિત્તિકતાયાતિ યેન કેનચિ પરેસં પચ્ચયદાનસઞ્ઞાજનકેન કાયવચીકમ્મેન ન નેમિત્તિકતાય. ન નિપ્પેસિકતાયાતિ યા પરેસં અક્કોસનાદિકિરિયા યસ્મા વેળુપેસિકા વિય અબ્ભઙ્ગં પરસ્સ ગુણં નિપ્પેસેતિ નિપુઞ્છતિ, યસ્મા વા ગન્ધજાતં નિપિસિત્વા ગન્ધમગ્ગના વિય પરગુણે નિપિસિત્વા વિચુણ્ણેત્વા એસા લાભમગ્ગના હોતિ, તસ્મા ‘‘નિપ્પેસિકતા’’તિ વુચ્ચતિ. ન એવરૂપાય નિપ્પેસિકતાય. ન લાભેન લાભં નિજિગીસનતાયાતિ એત્થ નિજિગીસનતાતિ મગ્ગના, અઞ્ઞતો લદ્ધઞ્હિ અઞ્ઞત્થ હરણવસેન લાભેન લાભમગ્ગના નામ હોતિ. ન એવરૂપાય લાભેન લાભમગ્ગનાય.

ન દારુદાનેનાતિ ન પચ્ચયહેતુકેન દારુદાનેન વિહારે ઉટ્ઠિતઞ્હિ અરઞ્ઞતો વા આહરિત્વા રક્ખિતગોપિતદારું ‘‘એવં મે પચ્ચયં દસ્સન્તી’’તિ ઉપટ્ઠાકાનં દાતું ન વટ્ટતિ. એવઞ્હિ જીવિકં કપ્પેન્તો અનેસનાય મિચ્છાજીવેન જીવતિ, સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગરહં પાપુણાતિ, સમ્પરાયે ચ અપાયપરિપૂરકો હોતિ. અત્તનો પુગ્ગલિકં દારું કુસલઙ્ગહત્થાય દદન્તો કુલદૂસકદુક્કટં આપજ્જતિ, પરપુગ્ગલિકં થેય્યચિત્તેન દદન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. સઙ્ઘિકેપિ એસેવ નયો. સચે પન તં ઇસ્સરતાય દેતિ, ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનં આપજ્જતિ. કતરં પન દારુ ગરુભણ્ડં હોતિ, કતરં ન હોતીતિ? યં તાવ અરોપિમં સયંજાતં, તં સઙ્ઘેન પરિચ્છિન્નટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં, તતો પરં ન ગરુભણ્ડં. રોપિમટ્ઠાને ચ સબ્બેન સબ્બં ગરુભણ્ડં, પમાણતો સૂચિદણ્ડકપ્પમાણં ગરુભણ્ડં.

ન વેળુદાનેનાતિઆદીસુપિ ન વેળુદાનેનાતિ ન પચ્ચયહેતુકેન વેળુદાનેનાતિઆદિ સબ્બં ન દારુદાનેનાતિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. વેળુ પન પમાણતો તેલનાળિપ્પમાણો ગરુભણ્ડં, ન તતો હેટ્ઠા. મનુસ્સા વિહારં ગન્ત્વા વેળું યાચન્તિ, ભિક્ખૂ ‘‘સઙ્ઘિકો’’તિ દાતું ન વિસહન્તિ, મનુસ્સા પુનપ્પુનં યાચન્તિ વા તજ્જેન્તિ વા, તદા ભિક્ખૂહિ ‘‘દણ્ડકમ્મં કત્વા ગણ્હથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ, વેળુદાનં નામ ન હોતિ. સચે તે દણ્ડકમ્મત્થાય વાસિફરસુઆદીનિ વા ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા દેન્તિ, ગહેતું ન વટ્ટતિ.

વિનયટ્ઠકથાયં પન ‘‘દડ્ઢગેહા મનુસ્સા ગણ્હિત્વા ગચ્છન્તા ન વારેતબ્બા’’તિ વુત્તં. સચે સઙ્ઘસ્સ વેળુગુમ્બે વેળુદૂસિકા ઉપ્પજ્જતિ, તં અકોટ્ટાપેન્તાનં વેળુ નસ્સતિ. ‘‘કિં કાતબ્બ’’ન્તિ ભિક્ખાચારે મનુસ્સાનં આચિક્ખિતબ્બં. સચે કોટ્ટેતું ન ઇચ્છન્તિ, ‘‘સમં ભાગં લભિસ્સથા’’તિ વત્તબ્બા. ન ઇચ્છન્તિયેવ, ‘‘દ્વે કોટ્ઠાસે લભિસ્સથા’’તિ વત્તબ્બા. એવમ્પિ અનિચ્છન્તેસુ નટ્ઠેન અત્થો નત્થિ, ‘‘તુમ્હાકં ખણે સતિ દણ્ડકમ્મં કરિસ્સથ, કોટ્ટેત્વા ગણ્હથા’’તિ વત્તબ્બા, વેળુદાનં નામ ન હોતિ. વેળુગુમ્બે અગ્ગિમ્હિ ઉટ્ઠિતેપિ ઉદકેન વુય્હમાનવેળૂસુપિ એસેવ નયો.

પત્તદાને ગરુભણ્ડતાય અયં વિનિચ્છયો – પત્તમ્પિ હિ યત્થ વિક્કાયતિ, ગન્ધકારાદયો ગન્ધપલિવેઠનાદીનં અત્થાય ગણ્હન્તિ, તાદિસે દુલ્લભટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં હોતિ. એસ તાવ કિંસુકપત્તકણ્ણપિળન્ધનતાલપત્તાદીસુ વિનિચ્છયો. તાલપણ્ણમ્પિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને કથેતબ્બં – તાલપણ્ણમ્પિ હિ સયંજાતે તાલવને સઙ્ઘેન પરિચ્છિન્નટ્ઠાનેયેવ ગરુભણ્ડં, ન તતો પરં, રોપિમતાલેસુ સબ્બમ્પિ ગરુભણ્ડં, તસ્સ પમાણં હેટ્ઠિમકોટિયા અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણોપિ રિત્તપોત્થકો. તિણમ્પિ એત્થેવ પક્ખિપિત્વા કથેતબ્બં. યત્થ પન તિણં નત્થિ, તત્થ તાલનાળિકેરપણ્ણાદીહિપિ છાદેન્તિ. તસ્મા તાનિપિ તિણેનેવ સઙ્ગહિતાનિ. ઇતિ મુઞ્જપલાલાદીસુ યંકિઞ્ચિ મુટ્ઠિપ્પમાણં તિણં. નાળિકેરપણ્ણાદીસુ ચ એકપણ્ણમ્પિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં વા તત્થ જાતં વા બહિઆરામે સઙ્ઘસ્સ તિણવત્થુમ્હિ જાતતિણં વા રક્ખિતગોપિતં વા ગરુભણ્ડં હોતિ. તં પન સઙ્ઘકમ્મે ચ ચેતિયકમ્મે ચ કતે અતિરેકં પુગ્ગલિકકમ્મે દાતું વટ્ટતિ. હેટ્ઠા વુત્તદારુવેળૂસુપિ એસેવ નયો.

પુપ્ફદાને ‘‘એત્તકેસુ રુક્ખેસુ પુપ્ફાનિ વિસ્સજ્જિત્વા યાગુભત્તત્થાય ઉપનેન્તુ, એત્તકેસુ સેનાસનપટિસઙ્ખરણે ઉપનેન્તૂ’’તિ એવં નિયમિતટ્ઠાનેયેવ પુપ્ફાનિ ગરુભણ્ડાનિ હોન્તિ. યદિ સામણેરા પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા રાસિં કરોન્તિ, પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો પુપ્ફભાજકો ભિક્ખુ ભિક્ખુસઙ્ઘં ગણેત્વા કોટ્ઠાસે કરોતિ. સો સમ્પત્તપરિસાય સઙ્ઘં અનાપુચ્છિત્વાવ દાતું લભતિ. અસમ્મતેન પન આપુચ્છિત્વા દાતબ્બં. ભિક્ખુનો પન કસ્સ પુપ્ફાનિ દાતું લબ્ભતિ, કસ્સ ન લબ્ભતીતિ? માતાપિતૂનં ગેહં હરિત્વાપિ ગેહતો પક્કોસાપેત્વાપિ ‘‘વત્થુપૂજં કરોથા’’તિ દાતું લબ્ભતિ, પિળન્ધનત્થાય ન લબ્ભતિ. સેસઞાતીનં પન હરિત્વા ન દાતબ્બં, પક્કોસાપેત્વા પૂજનત્થાય દાતબ્બં. સેસજનસ્સ પૂજનટ્ઠાનં સમ્પત્તસ્સ અપચ્ચાસીસન્તેન દાતબ્બં, પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ.

વિહારે બહૂનિ પુપ્ફાનિ પુપ્ફન્તિ, ભિક્ખુના પિણ્ડાય ચરન્તેન મનુસ્સે દિસ્વા ‘‘વિહારે બહૂનિ પુપ્ફાનિ પૂજેથા’’તિ વત્તબ્બં, વચનમત્તે દોસો નત્થિ, ‘‘મનુસ્સા ખાદનીયભોજનીયં આદાય આગમિસ્સન્તી’’તિ ચિત્તેન પન ન વત્તબ્બં. સચે વદતિ, ખાદનીયભોજનીયં ન પરિભુઞ્જિતબ્બં. મનુસ્સા અત્તનો ધમ્મતાય ‘‘વિહારે પુપ્ફાનિ અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકદિવસે વિહારં આગમિસ્સામ, સામણેરાનં પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું મા દેથા’’તિ વદન્તિ. ભિક્ખુ સામણેરાનં કથેતું પમુટ્ઠો, સામણેરેહિ પુપ્ફાનિ ઓચિતાનિ, મનુસ્સા ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા મયં તુમ્હાકં અસુકદિવસે એવં આરોચયિમ્હ ‘‘સામણેરાનં પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું મા દેથા’’તિ, કસ્મા ન વારયિત્થાતિ? ‘‘સતિ મે પમુટ્ઠા, પુપ્ફાનિ ઓચિનિતમત્તાનેવ, ન તાવ પૂજા કતા’’તિ વત્તબ્બં, ‘‘ગણ્હથ પૂજેથા’’તિ ન વત્તબ્બં. સચે વદતિ, આમિસં ન પરિભુઞ્જિતબ્બં. અપરો ભિક્ખુ સામણેરાનં આચિક્ખતિ ‘‘અસુકગામવાસિનો ‘પુપ્ફાનિ મા ઓચિનિત્થા’તિ આહંસૂ’’તિ મનુસ્સાપિ આમિસં આહરિત્વા દાનં દત્વા વદન્તિ ‘‘અમ્હાકં મનુસ્સા ન બહુકા, સામણેરે અમ્હેહિ સહ પુપ્ફાનિ ઓચિનિતું આણાપેથા’’તિ. ‘‘સામણેરેહિ ભિક્ખા લદ્ધા. યે ભિક્ખાચારં ન ગચ્છન્તિ, તે સયમેવ જાનિસ્સન્તિ ઉપાસકા’’તિ વત્તબ્બં. એત્તકં નયં લભિત્વા સામણેરે પુત્તે વા ભાતિકે વા કત્વા પુપ્ફાનિ ઓચિનાપેતું દોસો નત્થિ, પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ.

ફલદાને ફલમ્પિ પુપ્ફં વિય નિયમિતમેવ ગરુભણ્ડં હોતિ. વિહારે બહુકસ્મિં ફલાફલે સતિ અફાસુકમનુસ્સા આગન્ત્વા યાચન્તિ, ભિક્ખૂ ‘‘સઙ્ઘિક’’ન્તિ દાતું ન ઉસ્સહન્તિ, મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ? ફલેહિ વા રુક્ખેહિ વા પરિચ્છિન્દિત્વા કથિકા કાતબ્બા ‘‘અસુકે ચ રુક્ખે અસુકે ચ રુક્ખે એત્તકાનિ ફલાનિ ગણ્હન્તા, એત્તકેસુ વા રુક્ખેસુ ફલાનિ ગણ્હન્તા ન વારેતબ્બા’’તિ. ચોરા વા ઇસ્સરા વા બલક્કારેન ગણ્હન્તા ન વારેતબ્બા. કુદ્ધા હિ તે સકલવિહારમ્પિ નાસેય્યું, આદીનવો પન કથેતબ્બોતિ.

સિનાનદાને સિનાનચુણ્ણાનિ કોટ્ટિતાનિ ન ગરુભણ્ડાનિ, અકોટ્ટિતો રુક્ખે ઠિતોવ રુક્ખતચો ગરુભણ્ડં, ચુણ્ણં પન અગિલાનસ્સ રજનનિપક્કં વટ્ટતિ. ગિલાનસ્સ યંકિઞ્ચિ ચુણ્ણં દાતું વટ્ટતિયેવ.

ન ચુણ્ણદાનેનાતિ વુત્તનયેન સિરીસચુણ્ણાદીનં દાનેન. મત્તિકાદાનેમત્તિકા હિ યત્થ દુલ્લભા હોતિ, તત્થેવ ગરુભણ્ડં. સાપિ હેટ્ઠિમકોટિયા તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણાવ, તતો હેટ્ઠા ન ગરુભણ્ડન્તિ.

દન્તકટ્ઠદાને દન્તકટ્ઠં અચ્છિન્નકમેવ ગરુભણ્ડં. યેસં સામણેરાનં સઙ્ઘતો દન્તકટ્ઠવારો પાપુણાતિ, તે અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં પાટિયેક્કં દાતું ન લભન્તિ. યેહિ પન ‘‘એત્તકાનિ દન્તકટ્ઠાનિ આહરિતબ્બાની’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા વારા ગહિતા, તે અતિરેકાનિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં દાતું લભન્તિ. એકેન ભિક્ખુના દન્તકટ્ઠમાળકતો બહૂનિ દન્તકટ્ઠાનિ ન ગહેતબ્બાનિ, દેવસિકં એકેકમેવ ગહેતબ્બં. પાટિયેક્કં વસન્તેનાપિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ગણયિત્વા યત્તકાનિ અત્તનો પાપુણન્તિ, તત્તકાનેવ ગહેત્વા ગન્તબ્બં. અન્તરા આગન્તુકેસુ વા આગતેસુ દિસં વા પક્કમન્તેસુ આહરિત્વા ગહિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેતબ્બાનિ. ન મુખોદકદાનેનાતિ ન મુખધોવનઉદકદાનેન.

ન ચાટુકમ્યતાયાતિઆદીસુ ચાટુકમ્યતા વુચ્ચતિ અત્તાનં દાસં વિય નીચટ્ઠાને ઠપેત્વા પરસ્સ ખલિતવચનમ્પિ સણ્ઠપેત્વા પિયકામતાય પગ્ગય્હવચનં. ન મુગ્ગસૂપ્યતાયાતિ ન મુગ્ગસૂપસમાનતાય. મુગ્ગસૂપસમાનતાતિ સચ્ચાલિકેન જીવિકં કપ્પનતાય એતં અધિવચનં. યથા હિ મુગ્ગસૂપે પચ્ચન્તે બહૂ મુગ્ગા પાકં ગચ્છન્તિ થોકા ન ગચ્છન્તિ, એવમેવ સચ્ચાલિકેન જીવિકકપ્પકે પુગ્ગલે બહુ અલિકં હોતિ, અપ્પકં સચ્ચં. યથા વા મુગ્ગસૂપસ્સ અપવિસનટ્ઠાનં નામ નત્થિ, એવમેવ સચ્ચાલિકવુત્તિનો પુગ્ગલસ્સ અપ્પતિટ્ઠાનં નામ નત્થિ. સિઙ્ઘાટકં વિય ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનસ્સ પતિટ્ઠાતિ. તેનસ્સ સા મુસાવાદિતા ‘‘મુગ્ગસૂપ્યતા’’તિ વુત્તા. ન પારિભટ્યતાયાતિ ન પરિભટકમ્મભાવેન. પરિભટસ્સ હિ કમ્મં પારિભટ્યં, તસ્સ ભાવો પારિભટ્યતા, અલઙ્કારકરણાદીહિ દારકકીળાપનસ્સેતં અધિવચનં. ન પીઠમદ્દિકતાયાતિ ન સહસા ઘરં પવિસિત્વા પીઠકે નિસીદનકતાય.

ન વત્થુવિજ્જાયાતિઆદીસુ વત્થુવિજ્જા નામ ગામનિગમનગરાદીનં સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠજાનનસત્થં. તિરચ્છાનવિજ્જા નામ અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા અઙ્ગસત્થનિમિત્તાદિકા અવસેસવિજ્જા. અઙ્ગવિજ્જા નામ ઇત્થિપુરિસાનં સુભગદુબ્ભગલક્ખણજાનનં. નક્ખત્તવિજ્જા નામ નક્ખત્તાનં યોગજાનનસત્થં.

ન દૂતગમનેનાતિ ન દૂતેય્યં કત્વા ગમનેન. ન પહિણગમનેનાતિ ન ગિહીનં સાસનં ગહેત્વા ઘરા ઘરં પહિતસ્સ ગમનેન. ન જઙ્ઘપેસનિયેનાતિ ગામન્તરદેસન્તરાદીસુ તેસં તેસં ગિહીનં સાસનપટિસાસનં હરણેન. ઇદઞ્હિ જઙ્ઘપેસનિયં નામ અત્તનો માતાપિતૂનં, યે ચાસ્સ માતાપિતરો ઉપટ્ઠહન્તિ, તેસં સાસનં ગહેત્વા કત્થચિ ગમનવસેન વટ્ટતિ. ચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અત્તનો વા કમ્મં કરોન્તાનં વડ્ઢકીનમ્પિ સાસનં હરિતું વટ્ટતિ. મનુસ્સા ‘‘દાનં દસ્સામ, પૂજં કરિસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આચિક્ખથા’’તિ ચ વદન્તિ; ‘‘અસુકત્થેરસ્સ નામ દેથા’’તિ પિણ્ડપાતં વા ભેસજ્જં વા ચીવરં વા દેન્તિ, ‘‘વિહારે પૂજં કરોથા’’તિ માલાગન્ધવિલેપનાદીનિ વા ધજપટાકાદીનિ વા નિય્યાતેન્તિ. સબ્બં હરિતું વટ્ટતિ, જઙ્ઘપેસનિયં નામ ન હોતિ. સેસસાસનં ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ પદવારે પદવારે દોસો.

ન વેજ્જકમ્મેનાતિ ન વેજ્જેન હુત્વા કાયતિકિચ્છનાદિભેસજ્જકરણેન. ભેસજ્જં પન પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં કાતબ્બં ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખુનિયા સિક્ખમાનાય સામણેરસ્સ સામણેરિયા. સમસીલસદ્ધાપઞ્ઞાનઞ્હિ એતેસં તીસુ સિક્ખાસુ યુત્તાનં ભેસજ્જં અકાતું ન લબ્ભતિ. માતાપિતૂનં તદુપટ્ઠાકાનં અત્તનો વેય્યાવચ્ચકરસ્સ પણ્ડુપલાસસ્સાતિ એતેસં પઞ્ચન્નમ્પિ કાતું વટ્ટતિ. જેટ્ઠભાતુ, કનિટ્ઠભાતુ, જેટ્ઠભગિનિયા, કનિટ્ઠભગિનિયા, ચૂળમાતુયા, મહામાતુયા, ચૂળપિતુનો, મહાપિતુનો, પિતુચ્છાય, માતુચ્છાયાતિ એતેસં પન દસન્નમ્પિ કરોન્તેન તેસંયેવ સન્તકં ભેસજ્જં ગહેત્વા કેવલં યોજેત્વા દાતબ્બં. સચે નપ્પહોતિ, અત્તનો સન્તકં તાવકાલિકં દાતબ્બં. એતેસં પુત્તપરમ્પરા યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા, તાવ ચત્તારો પચ્ચયે આહરાપેન્તસ્સ અકતવિઞ્ઞત્તિ વા, ભેસજ્જં કરોન્તસ્સ વેજ્જકમ્મં વા, કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતિ.

ન પિણ્ડપટિપિણ્ડકેનાતિ એત્થ પિણ્ડપાતો કસ્સ દાતબ્બો, કસ્સ ન દાતબ્બો? માતાપિતૂનં તદુપટ્ઠાકાનં વેય્યાવચ્ચકરસ્સ પણ્ડુપલાસસ્સ સમ્પત્તસ્સ દામરિકચોરસ્સ ઇસ્સરસ્સાપિ દાતબ્બો. એતેસં દત્વા પચ્છા લદ્ધમ્પિ પિણ્ડપટિપિણ્ડં નામ ન હોતિ. ન દાનાનુપ્પદાનેનાતિ અત્તનો દિન્નકાનં ન પુન દાનેન. ધમ્મેનાતિ ધમ્મેન ઉપ્પન્નં. સમેનાતિ કાયસુચરિતાદિના. લદ્ધાતિ કાયેન લદ્ધા. લભિત્વાતિ ચિત્તેન પાપુણિત્વા. અધિગન્ત્વાતિ સમ્પાપુણિત્વા. વિન્દિત્વાતિ ઞાણેન વિન્દિત્વા. પટિલભિત્વાતિ પુનપ્પુનં લભિત્વા.

અન્નસન્નિધિન્તિ એત્થ દુવિધા અન્નકથા વિનયવસેન ચ સલ્લેખવસેન ચ. વિનયવસેન તાવ યંકિઞ્ચિ અન્નં અજ્જ પટિગ્ગહિતં અપરજ્જુ સન્નિધિકારકં હોતિ, તસ્સ પરિભોગે પાચિત્તિયં. અત્તના લદ્ધં પન સામણેરાનં દત્વા તેહિ લદ્ધં ઠપાપેત્વા દુતિયદિવસે ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, સલ્લેખો પન ન હોતિ.

પાનસન્નિધિમ્હિપિ એસેવ નયો. એત્થ પાનં નામ અમ્બપાનાદીનિ અટ્ઠ પાનાનિ, યાનિ ચે તેસં અનુલોમાનિ.

વત્થસન્નિધિન્તિઆદિમ્હિ અનધિટ્ઠિતાવિકપ્પિતં સન્નિધિ ચ હોતિ સલ્લેખઞ્ચ કોપેતિ. અયં પરિયાય કથાવ, નિપ્પરિયાયતો પન તિચીવરસન્તુટ્ઠેન ભવિતબ્બં, ચતુત્થં લભિત્વા અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં. સચે યસ્સ કસ્સચિ દાતું ન સક્કોતિ, યસ્સ પન દાતુકામો હોતિ, સો ઉદ્દેસત્થાય વા પરિપુચ્છત્થાય વા ગતો, આગતમત્તે દાતબ્બં, અદાતું ન વટ્ટતિ. ચીવરે પન અપ્પહોન્તે સતિયા પચ્ચાસાય અનુઞ્ઞાતકાલં ઠપેતું વટ્ટતિ. સૂચિસુત્તચીવરકારકાનં અલાભેન તતો પરમ્પિ વિનયકમ્મં કત્વા ઠપેતું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમસ્મિં જિણ્ણે પુન ઈદિસં કુતો લભિસ્સામી’’તિ પન ઠપેતું ન વટ્ટતિ, સન્નિધિ ચ હોતિ, સલ્લેખઞ્ચ વિકોપેતિ.

યાનસન્નિધિમ્હિ યાનં નામ વય્હં રથો સકટં સન્દમાનિકા સિવિકા પાટઙ્કીતિ નેતં પબ્બજિતસ્સ યાનં. ઉપાહના પન પબ્બજિતસ્સ યાનંયેવ. એકભિક્ખુસ્સ હિ એકો અરઞ્ઞત્થાય, એકા ધોતપાદકત્થાયાતિ ઉક્કંસતો દ્વે ઉપાહનસઙ્ઘાટા વટ્ટન્તિ, તતિયં લભિત્વા અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બો, ‘‘ઇમસ્મિં જિણ્ણે અઞ્ઞં કુતો લભિસ્સામી’’તિ હિ ઠપેતું ન વટ્ટતિ, સન્નિધિ ચ હોતિ, સલ્લેખઞ્ચ વિકોપેતિ.

સયનસન્નિધિમ્હિ સયનન્તિ મઞ્ચો. એકસ્સ ભિક્ખુનો એકો ગબ્ભે એકો દિવાટ્ઠાનેતિ ઉક્કંસતો દ્વે મઞ્ચા વટ્ટન્તિ, તતો ઉત્તરિ લભિત્વા અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો વા ગણસ્સ વા દાતબ્બો, અદાતું ન વટ્ટતિ, સન્નિધિ ચેવ હોતિ, સલ્લેખઞ્ચ કોપેતિ.

ગન્ધસન્નિધિમ્હિ ભિક્ખુનો કણ્ડુકચ્છુછવિદોસાદિઆબાધે સતિ ગન્ધો વટ્ટતિ. તેન ગન્ધેન તસ્મિં રોગે વૂપસન્તે અઞ્ઞેસં વા આબાધિકાનં દાતબ્બો. દ્વારે પઞ્ચઙ્ગુલઘરધૂપનાદીસુ વા ઉપનેતબ્બો. ‘‘પુન રોગે સતિ ભવિસ્સતી’’તિ ઠપેતું ન વટ્ટતિ, ગન્ધસન્નિધિ ચ હોતિ, સલ્લેખઞ્ચ કોપેતિ.

આમિસન્તિ અન્નાદિવુત્તાવસેસંવ દટ્ઠબ્બં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ‘‘તથારૂપે કાલે ઉપકારાય ભવિસ્સન્તી’’તિ તિલતણ્ડુલમુગ્ગમાસનાળિકેરલોણમચ્છમંસવલ્લૂરસપ્પિતેલગુળ- ભાજનાદીનિ આહરાપેત્વા ઠપેતિ. સો વસ્સકાલે કાલસ્સેવ સામણેરેહિ યાગું પચાપેત્વા ભુઞ્જિત્વા ‘‘સામણેર ઉદકકદ્દમે દુક્ખં ગામં પવિસિતું, ગચ્છ અસુકકુલં ગન્ત્વા મય્હં વિહારે નિસિન્નભાવં આરોચેહિ, અસુકકુલતો દધિઆદીનિ આહરા’’તિ પેસેતિ. ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં, ભન્તે, ગામં પવિસથા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘દુપ્પવેસો આવુસો ઇદાનિ ગામો’’તિ વદતિ. તે ‘‘હોતુ, ભન્તે, અચ્છથ તુમ્હે, મયં ભિક્ખં પરિયેસિત્વા આહરિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ. અથ સામણેરોપિ દધિઆદીનિ આહરિત્વા ભત્તઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ સમ્પાદેત્વા ઉપનેતિ, તં ભુઞ્જન્તસ્સેવ ઉપટ્ઠાકા ભત્તં પહિણન્તિ, તતોપિ મનાપં મનાપં ભુઞ્જતિ. અથ ભિક્ખૂ પિણ્ડપાતં ગહેત્વા આગચ્છન્તિ, તતોપિ મનાપં મનાપં ગીવાયામકં ભુઞ્જતિયેવ. એવં ચતુમાસમ્પિ વીતિનામેતિ. અયં વુચ્ચતિ ભિક્ખુ ‘‘મુણ્ડકુટુમ્બિકજીવિકં જીવતિ, ન સમણજીવિક’’ન્તિ. એવરૂપો આમિસસન્નિધિ નામ હોતિ.

ભિક્ખુનો પન વસનટ્ઠાને એકા તણ્ડુલનાળિ એકો ગુળપિણ્ડો ચતુભાગમત્તં સપ્પીતિ એત્તકં નિધેતું વટ્ટતિ અકાલે સમ્પત્તચોરાનં અત્થાય. તે હિ એત્તકમ્પિ આમિસપટિસન્થારં અલભન્તા જીવિતાપિ વોરોપેય્યું, તસ્મા સચેપિ એત્તકં નત્થિ, આહરાપેત્વાપિ ઠપેતું વટ્ટતિ. અફાસુકકાલે ચ યદેત્થ કપ્પિયં, તં અત્તનાપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કપ્પિયકુટિયં પન બહું ઠપેન્તસ્સાપિ સન્નિધિ નામ નત્થિ.

૧૬૦. ઝાયી ન પાદલોલસ્સાતિ ઝાનાભિરતો ચ ન ચ પાદલોલો અસ્સ. વિરમે કુક્કુચ્ચા નપ્પમજ્જેય્યાતિ હત્થકુક્કુચ્ચાદિકુક્કુચ્ચં વિનોદેય્ય, સક્કચ્ચકારિતાય ચેત્થ નપ્પમજ્જેય્ય.

એકત્તમનુયુત્તોતિ એકીભાવં અનુયુત્તો. પરમત્થગરુકોતિ ઉત્તમત્થગરુકો. ‘‘સકત્થગરુકો’’તિ વા પાઠો.

પટિસલ્લાનારામોતિ આરમણં આરામો, તતો તતો આરમ્મણતો પટિસંહરિત્વા એકીભાવે પટિસલ્લાને આરામો યસ્સ સો પટિસલ્લાનારામો. અસ્સાતિ ભવેય્ય. તસ્મિં રતોતિ પટિસલ્લાનરતો. એતેહિ સીલેસુ પરિપૂરકારિતં દસ્સેતિ. તં કિસ્સ હેતુ? સીલવિપન્નસ્સ એકગ્ગતાપિ ન સમ્પજ્જતિ. અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તોતિ અત્તનો ચિત્તસમથે યુત્તો. એત્થ હિ અજ્ઝત્તન્તિ વા અત્તનોતિ વા એતં એકત્થં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. ભુમ્મત્થે પનેતં ઉપયોગવચનં. અનૂતિ ઇમિના ઉપસગ્ગેન યોગે સિદ્ધં.

અનિરાકતજ્ઝાનોતિ બહિ અનિહતજ્ઝાનો અવિનાસિતજ્ઝાનો વા. નીહરણવિનાસત્થઞ્હિ ઇદં નિરાકરણં નામ. ‘‘થમ્ભં નિરંકત્વા નિવાતવુત્તી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૩૨૮) ચસ્સ પયોગો દટ્ઠબ્બો. વિપસ્સનાય સમન્નાગતોતિ સત્તવિધાય અનુપસ્સનાય યુત્તો. સત્તવિધા અનુપસ્સના નામ અનિચ્ચાનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના નિબ્બિદાનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાતિ. તા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૪૧ આદયો, ૮૪૯ આદયો) વિત્થારિતા. બ્યૂહેતા સુઞ્ઞાગારાનન્તિ વડ્ઢેતા સુઞ્ઞાગારાનં. એત્થ ચ સમથવિપસ્સનાવસેન કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા રત્તિન્દિવં સુઞ્ઞાગારં પવિસિત્વા નિસીદમાનો ભિક્ખુ ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. એકભૂમકાદિભેદે પાસાદે કુરુમાનોપિ સુઞ્ઞાગારાનં બ્રૂહેતાતિ દટ્ઠબ્બો.

સક્કચ્ચકારીતિઆદીસુ દાનાદીનં કુસલધમ્માનં ભાવનાય પુગ્ગલસ્સ વા દેય્યધમ્મસ્સ વા સક્કચ્ચકારિતાવસેન સક્કચ્ચકારી. અસ્સાતિ ભવેય્ય. સતતભાવો સાતચ્ચં, સાતચ્ચકારિતાવસેન સાતચ્ચકારી. નિરન્તરકારિતાય અટ્ઠિતકારી. યથા નામ કકણ્ટકો થોકં ગન્ત્વા થોકં તિટ્ઠતિ, ન નિરન્તરં ગચ્છતિ, એવમેવ યો પુગ્ગલો એકદિવસં દાનં દત્વા પૂજં વા કત્વા ધમ્મં વા સુત્વા સમણધમ્મં વા કત્વા પુન ચિરસ્સં કરોતિ, તં ન નિરન્તરં પવત્તેતિ. સો ‘‘અસાતચ્ચકારી, ઠિતકારી’’તિ વુચ્ચતિ. યો પન એવં ન હોતિ, સો અટ્ઠિતકારી. અનોલીનવુત્તિકોતિ નિરન્તરકરણસઙ્ખાતસ્સ વિપ્ફારસ્સ અત્થિતાય ન ઓલીનવુત્તિકો. અનિક્ખિત્તચ્છન્દોતિ કુસલકિરિયાય વીરિયચ્છન્દસ્સ અનિક્ખિત્તભાવેન અનિક્ખિત્તચ્છન્દો. અનિક્ખિત્તધુરોતિ વીરિયધુરસ્સ અનોરોપકો, અનોસક્કિતમાનસોતિ અત્થો.

અપ્પટિવાનીતિ અનિવત્તનં. અધિટ્ઠાનન્તિ કુસલકરણે પતિટ્ઠાભાવો. અનુયોગોતિ અનુયુઞ્જનં. અપ્પમાદોતિ સતિયા અવિપ્પવાસો.

૧૬૧. તન્દિં માયં હસ્સં ખિડ્ડન્તિ આલસિયઞ્ચ માયઞ્ચ હસ્સઞ્ચ કાયિકં વાચસિકં ખિડ્ડઞ્ચ. સવિભૂસન્તિ સદ્ધિં વિભૂસાય.

રત્તિન્દિવં છકોટ્ઠાસં કરિત્વાતિ પુરિમયામમજ્ઝિમયામપચ્છિમયામવસેન રત્તિં તયો તથા દિવાતિ છબ્બિધં કોટ્ઠાસં કત્વા. પઞ્ચકોટ્ઠાસં પટિજગ્ગેય્યાતિ રત્તિં મજ્ઝિમયામં વિસ્સજ્જેત્વા અવસેસપઞ્ચકોટ્ઠાસેસુ ન નિદ્દં ઓક્કમેય્ય. એકકોટ્ઠાસં નિપજ્જેય્યાતિ એકં મજ્ઝિમયામકોટ્ઠાસં સતો સમ્પજાનો નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમેય્ય.

ઇધ ભિક્ખુ દિવસમ્પિ પુબ્બણ્હે મજ્ઝન્હે સાયન્હેતિ તયોપિ દિવસકોટ્ઠાસા ગહિતા. ચઙ્કમેન નિસજ્જાયાતિ સકલં દિવસં ઇમિના ઇરિયાપથદ્વયેનેવ વિહરન્તો ચિત્તસ્સ આવરણતો આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ સબ્બાકુસલધમ્મેહિ વા. ચિત્તં પરિસોધેય્યાતિ તેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં વિસોધેય્ય. ઠાનં પનેત્થ કિઞ્ચાપિ ન ગહિતં, ચઙ્કમનિસજ્જાસન્નિસ્સિતં પન કત્વા ગહેતબ્બમેવ. પઠમં યામન્તિ સકલસ્મિમ્પિ પઠમયામે.

સેય્યન્તિ એત્થ કામભોગીસેય્યા પેતસેય્યા સીહસેય્યા તથાગતસેય્યાતિ ચતસ્સો સેય્યા. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, કામભોગી વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૧.૪૨૪૬) અયં કામભોગીસેય્યા. તેસુ હિ યેભુય્યેન દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ. ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, પેતા ઉત્તાના સેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં પેતસેય્યા. અપ્પમંસલોહિતત્તા હિ અટ્ઠિસઙ્ઘાટઘટ્ટિતા એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ, ઉત્તાનાવ સેન્તિ. ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા દક્ખિણેન પસ્સેન સેય્યં કપ્પેતિ…પે… અત્તમનો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં સીહસેય્યા. તેજુસ્સદત્તા હિ સીહો મિગરાજા દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા પુરિમપાદપચ્છિમપાદનઙ્ગુટ્ઠાનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા દ્વિન્નં પુરિમપાદાનં મત્થકે સીસં ઠપેત્વા સયતિ. દિવસમ્પિ સયિત્વા પબુજ્ઝમાનો ન ઉત્રસ્તો પબુજ્ઝતિ, સીસં પન ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદાદીનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેતિ. સચે કિઞ્ચિ ઠાનં વિજહિત્વા ઠિતં હોતિ, ‘‘નયિદં તુય્હં જાતિયા, ન સૂરભાવસ્સ અનુરૂપ’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા તત્થેવ સયતિ, ન ગોચરાય પક્કમતિ. અવિજહિત્વા ઠિતે પન ‘‘તુય્હં જાતિયા ચ સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપમિદ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉટ્ઠાય સીહવિજમ્ભિતં વિજમ્ભિત્વા કેસરભારં વિધુનિત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યા પન તથાગતસેય્યાતિ વુચ્ચતિ. તાસુ ઇધ સીહસેય્યા આગતા. અયઞ્હિ તેજુસ્સદઇરિયાપથત્તા ઉત્તમસેય્યા નામ.

પાદે પાદન્તિ દક્ખિણપાદે વામપાદં. અચ્ચાધાયાતિ અતિઆધાય ઈસકં અતિક્કમ્મ ઠપેત્વા. ગોપ્ફકેન હિ ગોપ્ફકે, જાણુના વા જાણુમ્હિ સઙ્ઘટ્ટિયમાને અભિણ્હં વેદના ઉપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ, સેય્યા અફાસુ હોતિ. યથા પન ન સઙ્ઘટ્ટેતિ, એવં અતિક્કમ્મ ઠપિતે વેદના નુપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, સેય્યા ફાસુ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાદે પાદં અચ્ચાધાયા’’તિ. સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચેવ સમ્પજાનપઞ્ઞાય ચ સમન્નાગતો હુત્વા. ઇમિના સુપરિગ્ગાહકં સતિસમ્પજઞ્ઞં કથિતં. ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વાતિ ‘‘અસુકવેલાય નામ ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ એવં ઉટ્ઠાનવેલાપરિચ્છેદકં ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં ચિત્તે ઠપેત્વા. એવં કત્વા નિપન્નો હિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેયેવ ઉટ્ઠાતિ.

વીરિયિન્દ્રિયનિદ્દેસે ચેતસિકોતિ ઇદં વીરિયસ્સ નિયમતો ચેતસિકભાવદીપનત્થં વુત્તં, ઇદઞ્હિ વીરિયં ‘‘યદપિ, ભિક્ખવે, કાયિકં વીરિયં, તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, યદપિ ચેતસિકં વીરિયં, તદપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ. ઇતિહિદં ઉદ્દેસં ગચ્છતી’’તિ એવમાદીસુ સુત્તેસુ (સં. નિ. ૫.૨૩૩) ચઙ્કમાદીનિ કરોન્તસ્સ ઉપ્પજ્જનતાય કાયિકન્તિ વુચ્ચમાનમ્પિ કાયવિઞ્ઞાણં વિય કાયિકં નામ નત્થિ, ચેતસિકમેવ પનેતન્તિ દીપેતું ‘‘ચેતસિકો’’તિ વુત્તં. વીરિયારમ્ભોતિ વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો. અયઞ્હિ આરમ્ભસદ્દો કમ્મે આપત્તિયં કિરિયાયં વીરિયે હિંસાયં વિકોપનેતિ અનેકેસુ અત્થેસુ આગતો.

‘‘યં કિઞ્ચિ દુક્ખં સમ્ભોતિ, સબ્બં આરમ્ભપચ્ચયા;

આરમ્ભાનં નિરોધેન, નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવો’’તિ. (સુ. નિ. ૭૪૯) –

એત્થ હિ કમ્મં આરમ્ભોતિ આગતં. ‘‘આરમ્ભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૨; પુ. પ. ૧૯૧) એત્થ આપત્તિ. ‘‘મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા, ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૯; સં. નિ. ૧.૧૨૦) એત્થ યૂપુસ્સાપનાદિકિરિયા. ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫; કથા. ૩૩૩; નેત્તિ. ૨૯; પેટકો. ૩૮; મિ. પ. ૫.૧.૪) એત્થ વીરિયં. ‘‘સમણં ગોતમં ઉદ્દિસ્સ પાણં આરમ્ભન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૫૧) એત્થ હિંસા. ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦; મ. નિ. ૧.૨૯૩) એત્થ છેદનભઞ્જનાદિકં વિકોપનં. ઇધ પન વીરિયમેવ અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘વીરિયારમ્ભોતિ વીરિયસઙ્ખાતો આરમ્ભો’’તિ. વીરિયઞ્હિ આરમ્ભનવસેન આરમ્ભોતિ વુચ્ચતિ. ઇદમસ્સ સભાવપદં. કોસજ્જતો નિક્ખમનવસેન નિક્કમો. પરં પરં ઠાનં અક્કમનવસેન પરક્કમો. ઉગ્ગન્ત્વા યમનવસેન ઉય્યામો. વાયમનવસેન વાયામો. ઉસ્સહનવસેન ઉસ્સાહો. અધિમત્તુસ્સહનવસેન ઉસ્સોળ્હી. થિરભાવટ્ઠેન થામો. ચિત્તચેતસિકાનં ધારણવસેન અવિચ્છેદતો વા પવત્તનવસેન કુસલસન્તાનં ધારેતીતિ ધિતિ.

અપરો નયો – નિક્કમો ચેસો કામાનં પનુદનાય. પરક્કમો ચેસો બન્ધનચ્છેદાય. ઉય્યામો ચેસો ઓઘસ્સ નિત્થરણાય. વાયામો ચેસો પારં ગમનટ્ઠેન. ઉસ્સાહો ચેસો પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન. ઉસ્સોળ્હી ચેસો અધિમત્તટ્ઠેન. થામો ચેસો પલિઘુગ્ઘાટનતાય. ધિતિ ચેસો અટ્ઠિતકારિતાયાતિ.

‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિ (અ. નિ. ૨.૫) એવં પવત્તિકાલે અસિથિલપરક્કમવસેન અસિથિલપરક્કમતા, થિરપરક્કમો દળ્હપરક્કમોતિ અત્થો. યસ્મા પનેતં વીરિયં કુસલકમ્મકરણટ્ઠાને છન્દં ન નિક્ખિપતિ, ધુરં ન નિક્ખિપતિ, ન ઓતારેતિ ન વિસ્સજ્જેતિ, અનોસક્કિતમાનસતં આવહતિ, તસ્મા ‘‘અનિક્ખિત્તચ્છન્દતા અનિક્ખિત્તધુરતા’’તિ વુત્તં. યથા પન તજ્જાતિકે ઉદકસમ્ભિન્નટ્ઠાને ધુરવાહગોણં ‘‘ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, સો જાણુના ભૂમિં ઉપ્પીળેત્વાપિ ધુરં વહતિ, ભૂમિયં પતિતું ન દેતિ, એવમેવ વીરિયં કુસલકમ્મકરણટ્ઠાને ધુરં ન નિક્ખિપતિ પગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘ધુરસમ્પગ્ગાહો’’તિ વુત્તં. પગ્ગહલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ વીરિયિન્દ્રિયં. કોસજ્જે ન કમ્પતીતિ વીરિયબલં. યાથાવનિય્યાનિકકુસલવાયામતાય સમ્માવાયામો.

તન્દીતિ જાતિઆલસિયં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનકતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં, આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. આલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં.

વઞ્ચનિકા ચરિયાતિ વઞ્ચનિકા કિરિયા. મા મં જઞ્ઞાતિ વાચં ભાસતીતિ જાનંયેવ પણ્ણત્તિં વીતિક્કમન્તો ભિક્ખુ ભારિયં કરોતિ, અમ્હાકં પન વીતિક્કમટ્ઠાનં નામ નત્થીતિ ઉપસન્તો વિય ભાસતિ. કાયેન પરક્કમતીતિ ‘‘મયા કતં ઇદં પાપકમ્મં મા કેચિ જાનિંસૂ’’તિ કાયેન વત્તં કરોતિ. વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનતો ચક્ખુમોહનમાયા વિયાતિ માયા, માયાવિનો ભાવો માયાવિતા. કત્વા પાપં પુન પટિચ્છાદનતો અતિ અસ્સરતિ એતાય સત્તોતિ અચ્ચસરા. કાયવાચાકિરિયાહિ અઞ્ઞથા દસ્સનતો વઞ્ચેતીતિ વઞ્ચના. એતાય સત્તા નિકરોન્તીતિ નિકતિ, મિચ્છા કરોન્તીતિ અત્થો. ‘‘નાહં એવં કરોમી’’તિ પાપાનં નિક્ખિપનતો નિકિરણા. ‘‘નાહં એવં કરોમી’’તિ પરિવજ્જનતો પરિહરણા. કાયાદીહિ સંવરણતો ગૂહના. સબ્બતો ભાગેન ગૂહના પરિગૂહના. તિણપણ્ણેહિ વિય ગૂથં કાયવચીકમ્મેહિ પાપં છાદિયતીતિ છાદના. સબ્બતો ભાગેન છાદના પરિચ્છાદના. ન ઉત્તાનં કત્વા દસ્સેતીતિ અનુત્તાનીકમ્મં. ન પાકટં કત્વા દસ્સેતીતિ અનાવિકમ્મં. સુટ્ઠુ છાદના વોચ્છાદના. કતપાપપટિચ્છાદનવસેન પુનપિ પાપસ્સ કરણતો પાપકિરિયા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં કતપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા નામ વુચ્ચતિ. યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભસ્માપટિચ્છન્નો વિય અઙ્ગારો, ઉદકપટિચ્છન્નો વિય ખાણુ, પિલોતિકાય પલિવેઠિતં વિય ચ સત્થં હોતિ. અતિવેલં દન્તવિદંસકં હસતીતિ પમાણાતિક્કન્તં દન્તં વિવરિત્વા પરેસં દસ્સેત્વા હાસં સોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા હસતિ.

કાયિકા ચ ખિડ્ડાતિ કાયેન પવત્તા કીળા. એસેવ નયો વાચસિકાયપિ. હત્થીહિપિ કીળન્તીતિ હત્થીહિ કીળિતત્થાય પુરતો ધાવનઆધાવનપિટ્ઠનિસીદનાદિકીટ્ઠાય કીળન્તિ. એસેવ નયો અસ્સરથેસુપિ. અટ્ઠપદેપિ કીળન્તીતિ એકેકાય પન્તિયા અટ્ઠ અટ્ઠ પદાનિ અસ્સાતિ અટ્ઠપદં, તસ્મિં અટ્ઠપદે. દસપદેપિ એસેવ નયો. આકાસેપીતિ અટ્ઠપદદસપદેસુ વિય આકાસેયેવ કીળન્તિ. પરિહારપથેપીતિ ભૂમિયં નાનાપથમણ્ડલં કત્વા તત્થ પરિહરિતબ્બપથં પરિહરન્તા કીળન્તિ. સન્તિકાયપિ કીળન્તીતિ સન્તિકકીળાય કીળન્તિ, એકજ્ઝં ઠપિતા સારિયો વા પાસાણસક્ખરાયો વા અચાલેન્તા નખેનેવ અપનેન્તિ ચ ઉપનેન્તિ ચ. સચે તત્થ કાચિ ચલતિ, પરાજયો હોતીતિ.

ખલિકાયાતિ જૂતફલકે પાસકકીળાય કીળન્તિ. ઘટિકાયાતિ ઘટિકા વુચ્ચતિ દીઘદણ્ડકેન રસ્સદણ્ડકં પહરણકીળા, તાય કીળન્તિ. સલાકહત્થેનાતિ લાખાય વા મઞ્જટ્ઠિયા વા પિટ્ઠોદકેન વા સલાકહત્થં તેમેત્વા ‘‘કિં હોતૂ’’તિ ભૂમિયં વા ભિત્તિયં વા તં પહરિત્વા હત્થિઅસ્સાદિરૂપાનિ દસ્સેન્તા કીળન્તિ. અક્ખેનાતિ ગુળેન. પઙ્કચીરેનાતિ પઙ્કચીરં વુચ્ચતિ પણ્ણનાળિકા, તં ધમન્તા કીળન્તિ. વઙ્કકેનાતિ ગામદારકાનં કીળનકેન ખુદ્દકનઙ્ગલેન. મોક્ખચિકાયાતિ સમ્પરિવત્તકકીળાય, આકાસે વા દણ્ડં ગહેત્વા ભૂમિયં વા સીસં ઠપેત્વા હેટ્ઠુપરિયભાવેન પરિવત્તન્તા કીળન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ચિઙ્ગુલકેનાતિ ચિઙ્ગુલકં વુચ્ચતિ તાલપણ્ણાદીહિ કતં વાતપ્પહારેન પરિબ્ભમનચક્કં, તેન કીળન્તિ. પત્તાળ્હકેનાતિ પત્તાળ્હકં વુચ્ચતિ પણ્ણનાળિ, તાય વાલિકાદીનિ મિનન્તા કીળન્તિ. રથકેનાતિ ખુદ્દકરથેન. ધનુકેનાતિ ખુદ્દકધનુના. અક્ખરિકાયાતિ અક્ખરિકા વુચ્ચતિ આકાસે વા પિટ્ઠિયં વા અક્ખરજાનનકીળા, તાય કીળન્તિ. મનેસિકાયાતિ મનેસિકા વુચ્ચતિ મનસા ચિન્તિતજાનનકીળા, તાય કીળન્તિ. યથાવજ્જેનાતિ યથાવજ્જં વુચ્ચતિ કાણકુણિખુજ્જાદીનં યં યં વજ્જં, તં તં પયોજેત્વા દસ્સનકીળા, તાય કીળન્તિ. મુખભેરિકન્તિ મુખસદ્દેન ભેરી વિય વાદનં. મુખાલમ્બરન્તિ મુખાનુલિત્તભેરિસદ્દકરણં. મુખડિણ્ડિમકન્તિ મુખેન પહતભેરિસદ્દકરણં. મુખવલિમકન્તિ ઓટ્ઠમંસં જિમ્હં કત્વા સદ્દકરણં. ‘‘મુખતલિક’’ન્તિપિ પાઠો, મુખં પરિવત્તેત્વા ધમનં. મુખભેરુળકન્તિ મુખેન ભેરિવાદનં. નાટકન્તિ અભિનયં દસ્સેત્વા ઉગ્ગણ્હાપનં. ‘‘નટ્ટક’’ન્તિપિ પાઠો. લાપન્તિ ઉક્કુટ્ઠિતકરણં. ગીતન્તિ ગાયનં. દવકમ્મન્તિ હસ્સકીળાકરણં. અયં વાચસિકા ખિડ્ડાતિ અયં કીળા વાચાય જાતા વચીદ્વારે ઉપ્પન્ના.

કેસા ચ મસ્સુ ચાતિઆદીસુ કેસાનં કત્તરિકાય ઠાનાતિરિત્તાનિ અકત્વા કત્તરિકાય છેદનં મસ્સૂનં દાઠિકં ઠપેત્વા કપ્પાસનઞ્ચ એકતોવણ્ડિકાદિમાલા ચ મૂલગન્ધાદિગન્ધા ચ છવિકરણવિલેપના ચ. ગીવાદીસુ પિળન્ધનઆભરણા ચ સીસે પટિમુઞ્ચનપસાધનપિળન્ધના ચ સરીરનિવાસનવિચિત્રવત્થા ચ સંવેલ્લિયબન્ધનપસાધનઞ્ચ. ‘‘પરાસન’’ન્તિપિ પાઠો. સીસવેઠનપટસઙ્ખાતવેઠનઞ્ચ.

ઉચ્છાદનાદીસુ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તદારકાનં સરીરગન્ધો દ્વાદસમત્તવસ્સકાલે નસ્સતિ, તેસં સરીરગન્ધહરણત્થાય ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ઉચ્છાદેન્તિ, એવરૂપં ઉચ્છાદનં ન વટ્ટતિ. પુઞ્ઞવન્તે પન દારકે ઊરૂસુ નિપજ્જાપેત્વા તેલેન મક્ખેત્વા હત્થપાદઊરુનાભિઆદીનં સણ્ઠાનસમ્પાદનત્થં પરિમદ્દન્તિ, એવરૂપં પરિમદ્દનં ન વટ્ટતિ.

ન્હાપનન્તિ તેસંયેવ દારકાનં ગન્ધાદીહિ ન્હાપનં. સમ્બાહનન્તિ મહામલ્લાનં વિય હત્થપાદે મુગ્ગરાદીહિ પહરિત્વા બાહુવડ્ઢનં. આદાસન્તિ યંકિઞ્ચિ આદાસં પરિહરિતું ન વટ્ટતિ. અઞ્જનં અલઙ્કારઞ્જનમેવ. માલાતિ બદ્ધમાલા વા અબદ્ધમાલા વા. વિલેપનન્તિ યંકિઞ્ચિ છવિરાગકરણં. મુખચુણ્ણકં મુખલેપનન્તિ મુખે કાળપીળકાદીનં હરણત્થાય મત્તિકાકક્કં દેન્તિ. તેન લોહિતે ચલિતે સાસપકક્કં દેન્તિ, તેન દોસે ખાદિતે તિલકક્કં દેન્તિ, તેન લોહિતે સન્નિસિન્ને હલિદ્દિકક્કં દેન્તિ, તેન છવિવણ્ણે આરૂળ્હે મુખચુણ્ણકેન મુખં ચુણ્ણેન્તિ, તં સબ્બં ન વટ્ટતિ.

હત્થબન્ધાદીસુ હત્થે વિચિત્રસઙ્ખકપાલાદીનિ બન્ધિત્વા વિચરન્તિ, તં વા અઞ્ઞં વા સબ્બમ્પિ હત્થાભરણં ન વટ્ટતિ. અપરે સિખં બન્ધિત્વા વિચરન્તિ, સુવણ્ણચીરકમુત્તાવળિઆદીહિ ચ તં પરિક્ખિપન્તિ, તં સબ્બં ન વટ્ટતિ. અપરે ચતુહત્થદણ્ડં વા અઞ્ઞં વા પન અલઙ્કતદણ્ડકં ગહેત્વા વિચરન્તિ, તથા ઇત્થિપુરિસરૂપાદિવિચિત્તં ભેસજ્જનાળિકં સુપરિક્ખિત્તં વામપસ્સે ઓલગ્ગેન્તિ, અપરે અનેકચિત્રકોસં અતિતિખિણં અસિં, પઞ્ચવણ્ણસુત્તસિબ્બિતં મકરદન્તકાદિવિચિત્તં છત્તં, સુવણ્ણરજતાદિવિચિત્રા મોરપિઞ્છાદિપરિક્ખિત્તા ઉપાહના, કેચિ રતનમત્તાયામં ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં કેસન્તપરિચ્છેદં દસ્સેત્વા મેઘમુખે વિજ્જુલતં વિય નલાટે ઉણ્હીસપટ્ટં બન્ધિત્વા ચૂળામણિં ધારેન્તિ, ચામરવાલબીજનિં ધારેન્તિ, તં સબ્બં ન વટ્ટતિ.

ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સાતિ ઇમસ્સ ચાતુમહાભૂતમયસ્સ કુણપસરીરસ્સ. કેળનાતિ કીળાપના. પરિકેળનાતિ સબ્બતો ભાગેન કીળાપના. ગેધિતતાતિ અભિકઙ્ખિતતા. ગેધિતત્તન્તિ ગિદ્ધભાવો અભિકઙ્ખિતભાવો. ચપલતાતિ અલઙ્કારકરણં. ચાપલ્યન્તિ ચપલભાવં.

સવિભૂસન્તિઆદીસુ વિભૂસાય સહ સવિભૂસં. છવિરાગકરણસઙ્ખાતેન પરિવારેન સહ સપરિવારં. પરિભણ્ડેન સહ સપરિભણ્ડં. પરિક્ખારેન સહ સપરિક્ખારં.

૧૬૨. આથબ્બણન્તિ આથબ્બણિકમન્તપ્પયોગં. સુપિનન્તિ સુપિનસત્થં. લક્ખણન્તિ મણિલક્ખણાદિં. નો વિદહેતિ નપ્પયોજેય્ય. વિરુતઞ્ચાતિ મિગાદીનં વટ્ટેત્વા વસ્સિતં.

આથબ્બણિકાતિ પરૂપઘાતમન્તજાનનકા. આથબ્બણં પયોજેન્તીતિ આથબ્બણિકા કિર સત્તાહં અલોણકં ભુઞ્જિત્વા દબ્બે અત્થરિત્વા પથવિયં સયમાના તપં ચરિત્વા સત્તમે દિવસે સુસાનભૂમિં સજ્જેત્વા સત્તમે પદે ઠત્વા હત્થં વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા મુખેન વિજ્જં પરિજપ્પન્તિ, અથ તેસં કમ્મં સમિજ્ઝતિ. એવરૂપં સન્ધાય ‘‘આથબ્બણં પયોજેન્તી’’તિ આહ. તત્થ પયોજેન્તીતિ યુત્તપ્પયુત્તા હોન્તિ. નગરે વા રુદ્ધેતિ નગરે સમન્તતો રુન્ધિત્વા આવરિત્વા ગહિતે. સઙ્ગામે વા પચ્ચુપટ્ઠિતેતિ રણે ઉપગન્ત્વા ઠિતે. પચ્ચત્થિકેસુ પચ્ચામિત્તેસૂતિ પટાણીભૂતેસુ વેરીસુ. ઈતિં ઉપ્પાદેન્તીતિ સરીરચલનં કમ્પનં, તસ્સ ઉપ્પાદનં કરોન્તિ. ઉપદ્દવન્તિ કાયપીળનં કરોન્તિ. રોગન્તિ બ્યાધિં. પજ્જરકન્તિ જરં. સૂલન્તિ ઉદ્ધુમાતકં. વિસૂચિકન્તિ વિજ્ઝનં. પક્ખન્દિકન્તિ લોહિતપક્ખન્દિકં. કરોન્તીતિ ઉપ્પાદેન્તિ.

સુપિનપાઠકાતિ સુપિનબ્યાકરણકા. આદિસન્તીતિ બ્યાકરોન્તિ. યો પુબ્બણ્હસમયં સુપિનં પસ્સતીતિઆદીસુ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, પુબ્બણ્હસમયેતિ અત્થો. એવં વિપાકો હોતીતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવસેન એવરૂપો વિપાકો હોતિ. અવકુજ્જ નિપન્નોતિ અધોમુખો હુત્વા નિપન્નો પસ્સતિ. એવં સુપિનપાઠકા સુપિનં આદિસન્તિ.

તઞ્ચ પન સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ. તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયયોગેન ખુભિતધાતુકો ધાતુક્ખોભતો સુપિનં પસ્સતિ, પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ. અનુભૂતપુબ્બતો પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. દેવતોપસંહારતો પસ્સન્તો દેવતાનં આનુભાવેન આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ. તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિનં પસ્સતિ, ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ, તં સચ્ચં વા હોતિ અલિકં વા. કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ, તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતિ. એતેસં ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ. તઞ્ચ પનેતં ચતુબ્બિધં સુપિનં સેક્ખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા. અસેક્ખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા.

કિં પનેતં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ, ઉદાહુ પટિબુદ્ધો, ઉદાહુ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ. ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ, તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ, સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો આપજ્જતિ. યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ, સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ, સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતે વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, કો નામ પસ્સતિ. એવઞ્ચ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતિ, ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિનિદ્દાપરેતો પસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘મજ્ઝૂપગતો, મહારાજ, કપિનિદ્દાપરેતો સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫).

કપિનિદ્દાપરેતોતિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ, એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુવિપરિવત્તા. યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ, તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ. તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો, પવત્તે પન અઞ્ઞેહિ કુસલાકુસલેહિ ઉપત્થમ્ભિતો વિપાકં દેતિ.

મણિલક્ખણાદીસુ એવરૂપો મણિ પસત્થો, એવરૂપો અપસત્થો, સામિનો આરોગ્યઇસ્સરિયાદીનં હેતુ હોતિ, ન હોતીતિ એવં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન મણિઆદીનં લક્ખણં આદિસન્તીતિ અત્થો. તત્થ આવુધલક્ખણન્તિ ઠપેત્વા અસિઆદીનિ અવસેસં આવુધં. ઇત્થિલક્ખણાદીનિપિ યમ્હિ કુલે ઇત્થિપુરિસાદયો વસન્તિ, તસ્સ વુદ્ધિહાનિવસેનેવ વેદિતબ્બાનિ. અજલક્ખણાદીસુ પન ‘‘એવરૂપાનં અજાદીનં મંસં ખાદિતબ્બં, એવરૂપાનં ન ખાદિતબ્બ’’ન્તિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

અપિ ચેત્થ ગોધાય લક્ખણે ચિત્તકમ્મપિળન્ધનાદીસુપિ ‘‘એવરૂપાય ગોધાય સતિ ઇદં નામ હોતી’’તિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો. કણ્ણિકાલક્ખણં પિળન્ધનકણ્ણિકાયપિ ગેહકણ્ણિકાયપિ વસેન વેદિતબ્બં. કચ્છપલક્ખણમ્પિ ગોધલક્ખણસદિસમેવ. મિગલક્ખણં સબ્બસઙ્ગાહિકં સબ્બચતુપ્પદાનં લક્ખણવસેન વુત્તં. એવં લક્ખણપાઠકા લક્ખણં આદિસન્તીતિ એવં લક્ખણસત્થવાચકા લક્ખણં આદિસન્તિ કથેન્તિ.

નક્ખત્તાનીતિ કત્તિકાદીનિ અટ્ઠવીસતિ નક્ખત્તાનિ. ઇમિના નક્ખત્તેન ઘરપ્પવેસો કાતબ્બોતિ ગેહપ્પવેસમઙ્ગલં કાતબ્બં. મકુટં બન્ધિતબ્બન્તિ પસાધનમઙ્ગલં કાતબ્બં. વારેય્યન્તિ ‘‘ઇમસ્સ દારકસ્સ અસુકકુલતો અસુકનક્ખત્તેન દારિકં આનેથા’’તિ આવાહકરણઞ્ચ ‘‘ઇમં દારિકં અસુકસ્સ નામ દારકસ્સ અસુકનક્ખત્તેન દેથ, એવં એતેસં વુડ્ઢિ ભવિસ્સતી’’તિ વિવાહકરણઞ્ચ વત્વા વારેય્યસઙ્ખાતં આવાહવિવાહમઙ્ગલં કાતબ્બન્તિ આદિસન્તિ. બીજનીહારોતિ બીજાનં વપ્પત્થાય બહિ નીહરણં. ‘‘નિહરો’’તિપિ પાળિ. મિગવાક્કન્તિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહિકનામં, સબ્બસકુણચતુપ્પદાનં રુતઞાણવસેનેવ વુત્તં. મિગવાક્કપાઠકાતિ સકુન્તચતુપ્પદાનં સદ્દબ્યાકરણકા. મિગવાક્કં આદિસન્તીતિ તેસં સદ્દં સુત્વા બ્યાકરોન્તિ. રુતન્તિ સદ્દં. ‘‘રુદ’’ન્તિ વા પાળિ. વસ્સિતન્તિ વાચં. ગબ્ભકરણીયાતિ વિનસ્સમાનસ્સ ગબ્ભસ્સ પુન અવિનાસાય ઓસધદાનેન ગબ્ભસણ્ઠાનકારકા. ગબ્ભો હિ વાતેન પાણકેહિ કમ્મુના ચાતિ તીહિ કારણેહિ વિનસ્સતિ. તત્થ વાતેન વિનસ્સન્તે વાતવિનાસનં સીતલં ભેસજ્જં દેતિ. પાણકેહિ વિનસ્સન્તે પાણકાનં પટિકમ્મં કરોતિ. કમ્મુના વિનસ્સન્તે પન બુદ્ધાપિ પટિબાહિતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા ન તં ઇધ ગહિતં. સાલાકિયન્તિ સલાકવેજ્જકમ્મં. સલ્લકત્તિયન્તિ સલ્લકત્તવેજ્જકમ્મં. કાયતિકિચ્છન્તિ મૂલભેસજ્જાદીનિ યોજેત્વા કાયતિકિચ્છવેજ્જકમ્મં. ભૂતિયન્તિ ભૂતવેજ્જકમ્મં. કોમારભચ્ચન્તિ કોમારકવેજ્જકમ્મં. કુહાતિ વિમ્હાપકા. થદ્ધાતિ દારુક્ખન્ધં વિય થદ્ધસરીરા. લપાતિ પચ્ચયપટિબદ્ધવચનકા. સિઙ્ગિતિ મણ્ડનપકતિકા. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતમાનનળા. અસમાહિતાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવિરહિતા.

ન ગણ્હેય્યાતિઆદીસુ ઉદ્દેસગ્ગહણવસેન ન ગણ્હેય્ય. સજ્ઝાયવસેન ન ઉગ્ગણ્હેય્ય. ચિત્તે ઠપનવસેન ન ધારેય્ય. સમીપં કત્વા ઠપનવસેન ન ઉપધારેય્ય. ઉપપરિક્ખાવસેન ન ઉપલક્ખેય્ય. અઞ્ઞેસં વાચનવસેન નપ્પયોજેય્ય.

૧૬૩. પેસુણિયન્તિ પેસુઞ્ઞં. સેસનિદ્દેસો ચ વુત્તત્થોયેવ.

૧૬૪. કયવિક્કયેતિ પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સદ્ધિં વઞ્ચનવસેન વા ઉદયપત્થનાવસેન વા ન તિટ્ઠેય્ય. ઉપવાદં ભિક્ખુ ન કરેય્યાતિ ઉપવાદકરે કિલેસે અનિબ્બત્તેન્તો અત્તનિ પરેહિ સમણબ્રાહ્મણેહિ ઉપવાદં ન જનેય્ય. ગામે ચ નાભિસજ્જેય્યાતિ ગામે ચ ગિહિસંસગ્ગાદીહિ નાભિસજ્જેય્ય. લાભકમ્યા જનં ન લપયેય્યાતિ લાભકામતાય જનં ન લપયેય્ય.

યે કયવિક્કયા વિનયે પટિક્ખિત્તાતિ યે દાનપટિગ્ગહણવસેન કયવિક્કયસિક્ખાપદે (પારા. ૫૯૩ આદયો) ન વટ્ટતીતિ પટિક્ખિત્તા, ઇધાધિપ્પેતં કયવિક્કયં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચન્નં સદ્ધિં પત્તં વા ચીવરં વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પઞ્ચન્નં સદ્ધિન્તિ પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સહ. પઞ્ચ સહધમ્મિકા નામ ભિક્ખુભિક્ખુનીસિક્ખમાનસામણેરસામણેરિયો. વઞ્ચનિયં વાતિ પટિરૂપકં દસ્સેત્વા વઞ્ચનિયં વા. ઉદયં વા પત્થયન્તોતિ વુડ્ઢિં પત્થેન્તો વા. પરિવત્તેતીતિ પરિવત્તનં કરોતિ.

ઇદ્ધિમન્તોતિ ઇજ્ઝનપભાવવન્તો. દિબ્બચક્ખુકાતિ દિબ્બસદિસઞાણચક્ખુકા. અથ વા દિબ્બવિહારસન્નિસ્સયેન લદ્ધઞાણચક્ખુકા. પરચિત્તવિદુનોતિ અત્તનો ચિત્તેન પરેસં ચિત્તજાનનકા. તે દૂરતોપિ પસ્સન્તીતિ એકયોજનતોપિ યોજનસતતોપિ યોજનસહસ્સતોપિ યોજનસતસહસ્સતોપિ ચક્કવાળતોપિ દ્વેતીણિચત્તારિપઞ્ચદસવીસતિચત્તાલીસસહસ્સતોપિ તતો અતિરેકતોપિ ચક્કવાળતો પસ્સન્તિ દક્ખન્તિ. આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તીતિ સમીપે ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તીતિ અત્તનો ચિત્તેનાપિ પરેસં ચિત્તં પજાનન્તિ. દેવતાપિ ખો સન્તિ ઇદ્ધિમન્તિનિયોતિ દેવતાપિ એવં સંવિજ્જન્તિ ઇજ્ઝનપભાવવન્તિનિયો. પરચિત્તવિદુનિયોતિ પરેસં ચિત્તં જાનન્તિયો. ઓળારિકેહિ વા કિલેસેહીતિ કાયદુચ્ચરિતાદિકેહિ વા ઉપતાપેહિ. મજ્ઝિમેહિ વાતિ કામવિતક્કાદિકેહિ વા. સુખુમેહિ વાતિ ઞાતિવિતક્કાદિકેહિ વા. કાયદુચ્ચરિતાદયો કમ્મપથવસેન, કામવિતક્કાદયો વટ્ટમૂલકકિલેસવસેન વેદિતબ્બા.

ઞાતિવિતક્કાદીસુ ‘‘મય્હં ઞાતયો સુખજીવિનો સમ્પત્તિયુત્તા’’તિ એવં પઞ્ચકામગુણસન્નિસ્સિતેન ગેહસન્નિસ્સિતપેમેન ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો ઞાતિવિતક્કો. ‘‘મય્હં ઞાતયો ખયં ગતા વયં ગતા સદ્ધા પસન્ના’’તિ એવં પવત્તો પન ઞાતિવિતક્કો નામ ન હોતિ.

‘‘અમ્હાકં જનપદો સુભિક્ખો સમ્પન્નસસ્સો’’તિ તુટ્ઠમાનસસ્સ ગેહસ્સિતપેમવસેન ઉપ્પન્નવિતક્કો જનપદવિતક્કો. ‘‘અમ્હાકં જનપદે મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા વયં ગતા’’તિ એવં પવત્તો પન જનપદવિતક્કો નામ ન હોતિ.

અમરત્તાય વિતક્કો, અમરો વા વિતક્કોતિ અમરવિતક્કો. તત્થ ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ દુક્ખે નિજિણ્ણે સમ્પરાયે અત્તા સુખી હોતિ. અમરોતિ દુક્કરકારિકં કરોન્તસ્સ તાય દુક્કરકારિકાય પટિસંયુત્તો વિતક્કો અમરત્તાય વિતક્કો નામ. દિટ્ઠિગતિકો પન ‘‘સસ્સતં વદેસી’’તિઆદીનિ પુટ્ઠો ‘‘એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નો, અઞ્ઞથાતિપિ મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો’’તિ વિક્ખેપં આપજ્જતિ, તસ્સ સો દિટ્ઠિગતપટિસંયુત્તો વિતક્કો, યથા અમરો નામ મચ્છો ઉદકે ગહેત્વા મારેતું ન સક્કા, ઇતો ચિતો ચ ધાવતિ ગાહં ન ગચ્છતિ, એવમેવ એકસ્મિં પક્ખે અસણ્ઠહનતો ન મરતીતિ અમરો નામ હોતિ, તં દુવિધમ્પિ એકતો કત્વા ‘‘અમરવિતક્કો’’તિ વુત્તં.

પરાનુદ્દયતાપટિસઞ્ઞુત્તોતિ અનુદ્દયતાપટિરૂપકેન ગેહસ્સિતપેમેન પટિસંયુત્તો. ઉપટ્ઠાકેસુ નન્દકેસુ સોચન્તેસુ ચ તેહિ સદ્ધિં દિગુણં નન્દતિ દિગુણં સોચતિ, તેસુ સુખિતેસુ દિગુણં સુખિતો હોતિ, દુક્ખિતેસુ દિગુણં દુક્ખિતો હોતિ. ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના વોયોગં આપજ્જતિ. તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ સાધેન્તો પઞ્ઞત્તિં વીતિક્કમતિ, સલ્લેખં કોપેતિ. યો તસ્મિં સંસટ્ઠવિહારે તસ્મિં વા વોયોગાપજ્જને ગેહસ્સિતો વિતક્કો, અયં પરાનુદ્દયતાપટિસઞ્ઞુત્તો વિતક્કો નામ.

લાભસક્કારસિલોકપટિસઞ્ઞુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચેવ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ સદ્ધિં આરમ્મણકરણવસેન પટિસઞ્ઞુત્તો. અનવઞ્ઞત્તિપટિસઞ્ઞુત્તોતિ ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન સોધેત્વા વિસોધેત્વા કથેય્યુ’’ન્તિ એવં અનવઞ્ઞાતભાવપત્થનાય સદ્ધિં ઉપ્પજ્જનકવિતક્કો. સો તસ્મિં ‘‘મા મં પરે અવજાનિંસૂ’’તિ ઉપ્પન્ને વિતક્કે પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતગેહનિસ્સિતો હુત્વા ઉપ્પન્નવિતક્કો અનવઞ્ઞત્તિપટિસઞ્ઞુત્તો વિતક્કો.