૬. જરાસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૩૯. છટ્ઠે જરાસુત્તે અપ્પં વત જીવિતં ઇદન્તિ ઇદં વત મનુસ્સાનં જીવિતં અપ્પકં પરિત્તં ઠિતિપરિત્તતાય સરસપરિત્તતાયાતિ ગુહટ્ઠકસુત્તેપિ વુત્તનયમેતં. ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતીતિ વસ્સસતા ઓરં કલલાદિકાલેપિ મિય્યતિ. અતિચ્ચાતિ વસ્સસતં અતિક્કમિત્વા. જરસાપિ મિય્યતીતિ જરાય મિય્યતિ. ઇતો પરં ગુહટ્ઠકસુત્તવણ્ણનાય વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.

અપ્પન્તિ મન્દં. ગમનીયો સમ્પરાયોતિ પરલોકો ગન્તબ્બો. કલલકાલેપીતિ એત્થ કલલકાલં નામ પટિસન્ધિક્ખણે તીહિ જાતિઉણ્ણંસૂહિ કતસુત્તગ્ગે ઠિતતેલબિન્દુપ્પમાણં અચ્છં વિપ્પસન્નકલલં હોતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘તિલતેલસ્સ યથા બિન્દુ, સપ્પિમણ્ડો અનાવિલો;

એવં વણ્ણપ્પટિભાગં, કલલં સમ્પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૫; વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા);

તસ્મિં કલલકાલેપિ. ચવતીતિ જીવિતં ગળતિ. મરતીતિ જીવિતવિયોગં આપજ્જતિ. અન્તરધાયતીતિ અદસ્સનં પાપુણાતિ. વિપ્પલુજ્જતીતિ છિજ્જતિ. ‘‘અણ્ડજયોનિયા ચવતિ. જલાબુજયોનિયા મરતિ. સંસેદજયોનિયા અન્તરધાયતિ. ઓપપાતિકયોનિયા વિપ્પલુજ્જતી’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. અબ્બુદકાલેપીતિ અબ્બુદં નામ કલલતો સત્તાહચ્ચયેન મંસધોવનઉદકવણ્ણં હોતિ, કલલન્તિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં કલલં હોતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, અબ્બુદં નામ જાયતી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૫);

તસ્મિં અબ્બુદકાલેપિ. પેસિકાલેપીતિ તસ્માપિ અબ્બુદા સત્તાહચ્ચયેન વિલીનતિપુસદિસા પેસિ નામ સઞ્જાયતિ. સા મરિચફાણિતેન દીપેતબ્બા. ગામદારિકા હિ સુપક્કાનિ મરિચાનિ ગહેત્વા સાટકન્તે ભણ્ડિકં કત્વા પીળેત્વા મણ્ડં આદાય કપાલે પક્ખિપિત્વા આતપે ઠપેન્તિ, તં સુક્ખમાનં સબ્બભાગેહિ મુચ્ચતિ. એવરૂપા પેસિ હોતિ, અબ્બુદન્તિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં અબ્બુદં હોતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, પેસિ નામ પજાયતી’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૫);

તસ્મિં પેસિકાલેપિ. ઘનકાલેપીતિ તતોપિ પેસિતો સત્તાહચ્ચયેન કુક્કુટણ્ડસણ્ઠાનો ઘનો નામ મંસપિણ્ડો નિબ્બત્તતિ, પેસીતિ નામં અન્તરધાયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સત્તાહં પેસિ ભવતિ, પરિપક્કં સમૂહતં;

વિવટ્ટમાનં તબ્ભાવં, ઘનોતિ નામ જાયતિ.

‘‘યથા કુક્કુટિયા અણ્ડં, સમન્તા પરિમણ્ડલં;

એવં ઘનસ્સ સણ્ઠાનં, નિબ્બત્તં કમ્મપચ્ચયા’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૫);

તસ્મિં ઘનકાલેપિ. પસાખકાલેપીતિ પઞ્ચમે સત્તાહે દ્વિન્નં દ્વિન્નં હત્થપાદાનં સીસસ્સ ચત્થાય પઞ્ચ પીળકા જાયન્તિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પઞ્ચમે, ભિક્ખવે, સત્તાહે પઞ્ચ પીળકા સણ્ઠહન્તિ કમ્મતો’’તિ. તસ્મિં પસાખકાલેપિ. તતો પરં છટ્ઠસત્તમાદીનિ સત્તાહાનિ અતિક્કમ્મ દેસનં સઙ્ખિપિત્વા દ્વાચત્તાલીસસત્તાહે પરિણતકાલે કેસલોમનખાદીનં ઉપ્પત્તિકાલઞ્ચ. તસ્સ ચ નાભિતો ઉટ્ઠિતો નાળો માતુ ઉદરપટલેન એકાબદ્ધો હોતિ, સો ઉપ્પલદણ્ડકો વિય છિદ્દો, તેન આહારરસો સંસરિત્વા આહારસમુટ્ઠાનરૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં સો દસમાસે યાપેતિ, તં સબ્બં અવત્વા ‘‘સૂતિઘરે’’તિ આહ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘કેસા લોમા નખાનિ ચ’’;

‘‘યઞ્ચસ્સ ભુઞ્જતી માતા, અન્નં પાનઞ્ચ ભોજનં;

તેન સો તત્થ યાપેતિ, માતુકુચ્છિગતો નરો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૫; કથા. ૬૯૨);

તત્થ સૂતિઘરેતિ સૂતિકઘરે, વિજાયનઘરેતિ અત્થો. ‘‘સૂતિકાઘરે’’તિ વા પાઠો, સૂતિકાયાતિ પદચ્છેદો. અદ્ધમાસિકોપીતિ જાતદિવસતો પટ્ઠાય અદ્ધમાસો એતસ્સ અત્થીતિ અદ્ધમાસિકો. દ્વેમાસિકાદીસુપિ એસેવ નયો. જાતદિવસતો પટ્ઠાય એકં સંવચ્છરં એતસ્સ અત્થીતિ સંવચ્છરિકો. ઉપરિ દ્વેવસ્સિકાદીસુપિ એસેવ નયો.

યદા જિણ્ણો હોતીતિ યસ્મિં કાલે જરાજિણ્ણો ભવતિ જજ્જરીભૂતો. વુદ્ધોતિ વયોવુદ્ધો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ તયો અદ્ધે અતિક્કન્તો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ તતિયં વયં અનુપ્પત્તો. ખણ્ડદન્તોતિ અન્તરન્તરા પતિતા દન્તા ફાલિતા ચ જરાનુભાવેન ખણ્ડા દન્તા જાતા અસ્સાતિ ખણ્ડદન્તો. પલિતકેસોતિ પણ્ડરકેસો. વિલૂનન્તિ લુઞ્ચિત્વા ગહિતકેસા વિય ખલ્લાટસીસો. ખલિતસિરોતિ મહાખલ્લાટસીસો. વલિનન્તિ સઞ્જાતવલિ. તિલકાહતગત્તોતિ સેતતિલકકાળતિલકેહિ વિકિણ્ણસરીરો. ભોગ્ગોતિ ભગ્ગો, ઇમિનાપિસ્સ વઙ્કભાવં દીપેતિ. દણ્ડપરાયણોતિ દણ્ડપટિસ્સરણો દણ્ડદુતિયો. સો જરાયપીતિ સો પુગ્ગલો જરાયપિ અભિભૂતો મરતિ. નત્થિ મરણમ્હા મોક્ખોતિ મરણતો મુઞ્ચનુપાયો નત્થિ નુપલબ્ભતિ.

ફલાનમિવ પક્કાનં, પાતો પતનતો ભયન્તિ પરિપાકગતાનં સિથિલવણ્ટાનં પનસફલાદિપક્કાનં પચ્ચૂસકાલે અવસ્સં પતિસ્સન્તીતિ ફલસામિકાનં ભાયમાનાનં વિય. એવં જાતાન મચ્ચાનં, નિચ્ચં મરણતો ભયન્તિ એવમેવ ઉપ્પન્નાનં સત્તાનં મચ્ચુસઙ્ખાતમરણતો સતતં કાલં ભયં.

યથાપિ કુમ્ભકારસ્સાતિ યથા નામ મત્તિકાભાજનં કરોન્તસ્સ. કતં મત્તિકભાજનન્તિ (સુ. નિ. ૫૮૨) તેન નિટ્ઠાપિતભાજનં. સબ્બં ભેદનપરિયન્તન્તિ પક્કાપક્કં સબ્બં ભેદનં ભિજ્જપરિયન્તં અવસાનં અસ્સાતિ ભેદનપરિયન્તં. એવં મચ્ચાન જીવિતન્તિ એવમેવ સત્તાનં આયુસઙ્ખારં.

દહરા ચ મહન્તા ચાતિ તરુણા ચ મહલ્લકા ચ. યે બાલા યે ચ પણ્ડિતાતિ યે ચ અસ્સાસપસ્સાસાયત્તા જીવિતા બાલા યે ચ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા બુદ્ધાદયો. સબ્બે મચ્ચુવસં યન્તીતિ એતે વુત્તપ્પકારા દહરાદયો સબ્બે મચ્ચુનો ઇસ્સરિયં ઉપગચ્છન્તિ.

તેસં મચ્ચુપરેતાનન્તિ એતેસં મચ્ચુના પરિવારિતાનં. ગચ્છતં પરલોકતોતિ ઇતો મનુસ્સલોકતો પરલોકં ગચ્છન્તાનં. ન પિતા તાયતે પુત્તન્તિ પિતા પુત્તં ન રક્ખતિ. ઞાતી વા પન ઞાતકેતિ માતાપિતિપક્ખિકા ઞાતી વા તેયેવ ઞાતકે રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ.

પેક્ખતઞ્ઞેવ ઞાતીનન્તિ વુત્તવિધાનંયેવ ઞાતીનં પેક્ખન્તાનંયેવ ઓલોકેન્તાનંયેવ. પસ્સ લાલપ્પતં પુથૂતિ પસ્સાતિ આલપનં. લાલપન્તાનં વિલપન્તાનં પુથૂનં નાનપ્પકારાનં. એકમેકોવ મચ્ચાનં, ગોવજ્ઝો વિય નિય્યતીતિ સત્તાનં એકમેકો વધાય નિય્યમાનગોણો વિય મરણાય નિય્યતિ પાપુણીયતિ. એવમબ્ભાહતો લોકોતિ એવમેવ સત્તલોકો ભુસં આહતો. મચ્ચુના ચ જરાય ચાતિ મરણેન ચ જરાય ચ અભિભૂતો.

૪૦. મમાયિતેતિ મમાયિતવત્થુકારણા. વિનાભાવં સન્તમેવિદન્તિ સન્તં વિજ્જમાનં વિનાભાવમેવ ઇદં, ન સક્કા અવિનાભાવેન ભવિતુન્તિ વુત્તં હોતિ.

સોચન્તીતિ ચિત્તેન સોચનં કરોન્તિ. કિલમન્તીતિ કાયેન કિલમથં પાપુણન્તિ. પરિદેવન્તીતિ નાનાવિધં વાચાવિલાપં ભણન્તિ. ઉરત્તાળિં કન્દન્તીતિ ઉરં તાળેત્વા તાળેત્વા કન્દન્તિ. સમ્મોહં આપજ્જન્તીતિ સમ્મોહભાવં પાપુણન્તિ.

અનિચ્ચોતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન. સઙ્ખતોતિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતો. પટિચ્ચસમુપ્પન્નોતિ પચ્ચયસામગ્ગિં પટિચ્ચ ન પચ્ચક્ખાય સહ સમ્મા ચ ઉપ્પન્નો. ખયધમ્મોતિ ખયં ગમનસભાવો. વયધમ્મોતિ વયં ગમનસભાવો, ભઙ્ગવસેન ભઙ્ગગમનસભાવોતિ અત્થો. વિરાગધમ્મોતિ વિરજ્જનસભાવો. નિરોધધમ્મોતિ નિરુજ્ઝનસભાવો. ય્વાયં પરિગ્ગહોતિ યો અયં પરિગ્ગહો. ‘‘યાય પરિગ્ગહો’’તિપિ પાઠો, અયમેવ પદચ્છેદો. નિચ્ચોતિ સતતકાલિકો. ધુવોતિ થિરો. સસ્સતોતિ અચવનો. અવિપરિણામધમ્મોતિ પકતિઅજહનસભાવો. સસ્સતિ સમં તથેવ ઠસ્સતીતિ ચન્દસૂરિયસિનેરુમહાસમુદ્દપથવીપબ્બતાદયો વિય તિટ્ઠેય્ય.

નાનાભાવોતિ જાતિયા નાનાભાવો. વિનાભાવોતિ મરણેન વિયોગભાવો. અઞ્ઞથાભાવોતિ સબ્ભાવતો અઞ્ઞથાભાવો. પુરિમાનં પુરિમાનં ખન્ધાનન્તિ અનન્તરે પુરે ઉપ્પન્નાનં ખન્ધાનં. વિપરિણામઞ્ઞથાભાવાતિ પકતિભાવં જહિત્વા અઞ્ઞથાભાવેન. પચ્છિમા પચ્છિમા ખન્ધાદયો પવત્તન્તિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ સમ્બન્ધો.

સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધન્તિ સકલં ગિહિભાવજટં. ઞાતિમિત્તામચ્ચપલિબોધન્તિ માતાપિતુપક્ખિકા ઞાતી, મિત્તા સહાયા, અમચ્ચા ભચ્ચા. સન્નિધિપલિબોધન્તિ નિધાનજટં છિન્દિત્વા. કેસમસ્સું ઓહારેત્વાતિ કેસે ચ મસ્સૂનિ ચ ઓરોપયિત્વા. કાસાયાનિ વત્થાનીતિ કસાયરસપીતાનિ વત્થાનિ.

૪૧. મામકોતિ મમ ઉપાસકો ભિક્ખુ વાતિ સઙ્ખં ગતો, બુદ્ધાદીનિ વા વત્થૂનિ મમાયમાનો.

તેસં તેસં સત્તાનન્તિ અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસો. ‘‘યઞ્ઞદત્તસ્સ મરણં, સોમદત્તસ્સ મરણ’’ન્તિ એવઞ્હિ દિવસમ્પિ કથિયમાને નેવ સત્તા પરિયાદાનં ગચ્છન્તિ, ન સબ્બં અપરત્તદીપનં સિજ્ઝતિ. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ ન કોચિ સત્તો અપરિયાદિન્નો હોતિ, ન કિઞ્ચિ અપરત્તાદીપનં ન સિજ્ઝતિ. તમ્હા તમ્હાતિ અયં ગતિવસેન અનેકેસં નિકાયાનં સાધારણનિદ્દેસો. સત્તનિકાયાતિ સત્તાનં નિકાયા, સત્તઘટા સત્તસમૂહાતિ અત્થો. ચુતીતિ ચવનવસેન વુત્તં. એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધાય ચુતિયા સામઞ્ઞવચનમેતં. ચવનતાતિ ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સનં. ભેદોતિ ચુતિખન્ધાનં ભઙ્ગુપ્પત્તિપરિદીપનં. અન્તરધાનન્તિ ઘટસ્સ વિય ભિન્નસ્સ ભિન્નાનં ખન્ધાનં યેન કેનચિ પરિયાયેન ઠાનાભાવપરિદીપનં. મચ્ચુમરણન્તિ મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણં, ન ખણિકમરણં. કાલો નામ અન્તકો, તસ્સ કિરિયાતિ કાલંકિરિયા. એત્તાવતા સમ્મુતિમરણં દીપિતં. ઇદાનિ પરમત્થેન દીપેતું ‘‘ખન્ધાનં ભેદો’’તિઆદિમાહ. પરમત્થેન હિ ખન્ધાયેવ ભિજ્જન્તિ, ન સત્તો નામ કોચિ મરતિ. ખન્ધેસુ પન ભિજ્જમાનેસુ સત્તો મરતિ, ભિન્નેસુ ‘‘મતો’’તિ વોહારો હોતિ.

એત્થ ચ ચતુવોકારપઞ્ચવોકારવસેન ખન્ધાનં ભેદો, એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. ચતુવોકારવસેન વા ખન્ધાનં ભેદો, સેસદ્વયવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો વેદિતબ્બો. કસ્મા? કામરૂપભવદ્વયેપિ રૂપકાયસઙ્ખાતસ્સ કળેવરસ્સ સબ્ભાવતો. યસ્મા વા ચાતુમહારાજિકાદીસુ ખન્ધા ભિજ્જન્તેવ, ન કિઞ્ચિ નિક્ખિપન્તિ, તસ્મા તેસં વસેન ખન્ધાનં ભેદો, મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એત્થ ચ કળેવરસ્સ નિક્ખેપકરણતો મરણં ‘‘કળેવરસ્સ નિક્ખેપો’’તિ વુત્તં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સુપચ્છેદોતિ ઇમિના ઇન્દ્રિયબદ્ધસ્સેવ મરણં નામ હોતિ, અનિન્દ્રિયબદ્ધસ્સ મરણં નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સસ્સં મતં, રુક્ખો મતો’’તિ ઇદં પન વોહારમત્તમેવ. અત્થતો પન એવરૂપાનિ વચનાનિ સસ્સાદીનં ખયવયભાવમેવ દીપેન્તિ. રૂપગતન્તિ રૂપમેવ રૂપગતં. વેદનાગતન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ પુબ્બેવ મચ્ચન્તિ મચ્ચં વા ભોગા પુબ્બેવ પઠમતરઞ્ઞેવ વિજહન્તિ. મચ્ચો વા તે ભોગે પુબ્બતરં જહતિ. કામકામીતિ ચોરરાજાનં આલપતિ. અમ્ભો કામે કામયમાન કામકામિ ભોગિનો નામ લોકે અસસ્સતા, ભોગેસુ વા નટ્ઠેસુ જીવમાના ચ અભોગિનો હોન્તિ. ભોગે વા પહાય સયં નસ્સન્તિ, તસ્મા અહં મહાજનસ્સ સોકકાલેપિ ન સોચામીતિ અત્થો.

વિદિતા મયા સત્તુક લોકધમ્માતિ ચોરરાજાનં આલપન્તો આહ. અમ્ભો સત્તુક મયા લાભો અલાભો યસો અયસોતિઆદયો લોકધમ્મા વિદિતા. યથેવ હિ ચન્દો ઉદેતિ ચ પૂરતિ ચ પુન ચ ખીયતિ, યથા ચ સૂરિયો અન્ધકારં વિધમેન્તો મહન્તં લોકપ્પદેસં તપિત્વાન પુન સાયં અત્થં પલેતિ અત્થં ગચ્છતિ ન દિસ્સતિ, એવમેવ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ ચ વિનસ્સન્તિ ચ, તત્થ કિં સોકેન, તસ્મા ન સોચામીતિ અત્થો.

તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતીતિ તણ્હાય જનિતમાનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. માનં કરોતિ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાયાતિ દિટ્ઠિં ઉપનિસ્સયં કત્વા ઉપ્પન્નાય મઞ્ઞનાય. માનમઞ્ઞનાયાતિ સહજાતમાનમઞ્ઞનાય. કિલેસમઞ્ઞનાયાતિ વુત્તપ્પકારાય ઉપતાપનટ્ઠેન કિલેસમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

કુહાતિ વિમ્હાપકા. થદ્ધાતિ ખાણુ વિય થદ્ધા. લપાતિ પચ્ચયનિમિત્તેન લપનકા.

૪૨. સઙ્ગતન્તિ સમાગતં, દિટ્ઠં ફુટ્ઠં વા. પિયાયિતન્તિ પિયકતં.

સઙ્ગતન્તિ સમ્મુખીભૂતં. સમાગતન્તિ સમીપં આગતં. સમાહિતન્તિ એકીભૂતં. સન્નિપતિતન્તિ પિણ્ડિતં. સુપિનગતોતિ સુપિનં પવિટ્ઠો. સેનાબ્યૂહં પસ્સતીતિ સેનાસન્નિવેસં દક્ખતિ. આરામરામણેય્યકન્તિ પુપ્ફારામાદીનં રમણીયભાવં. વનરામણેય્યકાદીસુપિ એસેવ નયો. પેતન્તિ ઇતો પરલોકં ગતં. કાલઙ્કતન્તિ મતં.

૪૩. નામંયેવાવસિસ્સતિ, અક્ખેય્યન્તિ સબ્બં રૂપાદિધમ્મજાતં પહીયતિ, નામમત્તમેવ તુ અવસિસ્સતિ ‘‘બુદ્ધરક્ખિતો ધમ્મરક્ખિતો’’તિ એવં અક્ખાતું કથેતું.

યે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાભિસમ્ભૂતાતિ યે સયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન અભિસમ્ભૂતા રાસિકતા દિટ્ઠા ચતુસમુટ્ઠાનિકા રૂપા. સોતવિઞ્ઞાણાભિસમ્ભૂતાતિ પરતોઘોસેન સોતવિઞ્ઞાણેન રાસિકતા સુતા દ્વિસમુટ્ઠાનિકા સદ્દા.

૪૪. મુનયોતિ ખીણાસવમુનયો. ખેમદસ્સિનોતિ નિબ્બાનદસ્સિનો.

સોકોતિ સોકનિદ્દેસે – બ્યસતીતિ બ્યસનં, હિતસુખં ખિપતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો. ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, ચોરરોગભયાદીહિ ઞાતિક્ખયો ઞાતિવિનાસોતિ અત્થો. તેન ઞાતિબ્યસનેન. ફુટ્ઠસ્સાતિ અજ્ઝોત્થટસ્સ, અભિભૂતસ્સ સમન્નાગતસ્સાતિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – ભોગાનં બ્યસનં ભોગબ્યસનં, રાજચોરાદિવસેન ભોગક્ખયો ભોગવિનાસોતિ અત્થો. રોગોયેવ બ્યસનં રોગબ્યસનં. રોગો હિ આરોગ્યં બ્યસતિ વિનાસેતીતિ બ્યસનં. સીલસ્સ બ્યસનં સીલબ્યસનં, દુસ્સિલ્યસ્સેતં નામં. સમ્માદિટ્ઠિં વિનાસયમાના ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિયેવ બ્યસનં દિટ્ઠિબ્યસનં. એત્થ ચ પુરિમાનિ દ્વે અનિપ્ફન્નાનિ, પચ્છિમાનિ તીણિ નિપ્ફન્નાનિ તિલક્ખણબ્ભાહતાનિ. પુરિમાનિ ચ તીણિ નેવ કુસલાનિ નાકુસલાનિ, સીલદિટ્ઠિબ્યસનદ્વયં અકુસલં.

અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેનાતિ ગહિતેસુ વા યેન કેનચિ અગ્ગહિતેસુ વા મિત્તામચ્ચબ્યસનાદીસુ યેન કેનચિ. સમન્નાગતસ્સાતિ સમનુબન્ધસ્સ અપરિમુચ્ચમાનસ્સ. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેનાતિ યેન કેનચિ સોકદુક્ખસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુના. સોકોતિ સોચનકવસેન સોકો. ઇદં તેહિ કારણેહિ ઉપ્પજ્જનકસોકસ્સ સભાવપચ્ચત્તં. સોચનાતિ સોચનાકારો. સોચિતત્તન્તિ સોચિતભાવો. અન્તોસોકોતિ અબ્ભન્તરસોકો. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. સો હિ અબ્ભન્તરં સુક્ખાપેન્તો વિય પરિસુક્ખાપેન્તો વિય ઉપ્પજ્જતીતિ ‘‘અન્તોસોકો અન્તોપરિસોકો’’તિ વુચ્ચતિ. અન્તોદાહોતિ અબ્ભન્તરદાહો. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. ચેતસો પરિજ્ઝાયનાતિ ચિત્તસ્સ ઝાનનાકારો. સોકો હિ ઉપ્પજ્જમાનો અગ્ગિ વિય ચિત્તં ઝાપેતિ દહતિ, ‘‘ચિત્તં મે ઝામં, ન મે કિઞ્ચિ પટિભાતી’’તિ વદાપેતિ. દુક્ખિતો મનો દુમ્મનો, તસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સોકોવ સલ્લન્તિ સોકસલ્લં.

પરિદેવનિદ્દેસે – ‘‘મય્હં ધીતા, મય્હં પુત્તો’’તિ એવં આદિસ્સ આદિસ્સ દેવન્તિ રોદન્તિ એતેનાતિ આદેવો. તં તં વણ્ણં પરિકિત્તેત્વા પરિકિત્તેત્વા દેવન્તિ એતેનાતિ પરિદેવો. તતો પરાનિ દ્વે દ્વે પદાનિ પુરિમદ્વયસ્સેવ આકારભાવનિદ્દેસવસેન વુત્તાનિ. વાચાતિ વચનં. પલાપોતિ તુચ્છં નિરત્થકવચનં. ઉપ્પડ્ઢભણિતઅઞ્ઞભણિતાદિવસેન વિરૂપો પલાપો વિપ્પલાપો. લાલપ્પોતિ પુનપ્પુનં લપનં. લાલપ્પનાકારો લાલપ્પના. લાલપ્પિતસ્સ ભાવો લાલપ્પિતત્તં. મચ્છરિયાદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

૪૫. સત્તમગાથા એવં મરણબ્ભાહતે લોકે અનુરૂપપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તા. તત્થ પતિલીનચરસ્સાતિ તતો તતો પતિલીનં ચિત્તં કત્વા ચરન્તસ્સ. ભિક્ખુનોતિ કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ વા સેક્ખસ્સ વા. સામગ્ગિયમાહુ તસ્સ તં, યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયેતિ તસ્સેતં પતિરૂપમાહુ, યો એવંપટિપન્નો નિરયાદિભેદે ભવને અત્તાનં ન દસ્સયે. એવઞ્હિ સો ઇમમ્હા મરણા મુચ્ચેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

પતિલીનચરા વુચ્ચન્તીતિ તતો તતો લીનચિત્તાચારા કથીયન્તિ. સત્ત સેક્ખાતિ અધિસીલાદીસુ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખન્તીતિ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા સત્ત સેક્ખા. અરહાતિ ફલટ્ઠો. સો નિટ્ઠિતચિત્તત્તા પતિલીનો. સેક્ખાનં પતિલીનચરણભાવે કારણં દસ્સેન્તો ‘‘કિં કારણા’’તિઆદિમાહ. તે તતો તતોતિ તે સત્ત સેક્ખા તેહિ તેહિ આરમ્મણેહિ ચિત્તં પતિલીનેન્તાતિ અત્તનો ચિત્તં નિલીનેન્તા. પતિકુટેન્તાતિ સઙ્કોચેન્તા. પતિવટ્ટેન્તાતિ કટસારકં વિય આભુજેન્તા. સન્નિરુદ્ધન્તાતિ સન્નિરુજ્ઝન્તા. સન્નિગણ્હન્તાતિ નિગ્ગહં કુરુમાના. સન્નિવારેન્તાતિ વારયમાના. રક્ખન્તાતિ રક્ખં કુરુમાના. ગોપેન્તાતિ ચિત્તમઞ્જૂસાય ગોપયમાના.

ઇદાનિ દ્વારવસેન દસ્સેન્તો ‘‘ચક્ખુદ્વારે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુદ્વારેતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણદ્વારે. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. ભિક્ખુનોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ વા ભિક્ખુનો, સેક્ખસ્સ વા ભિક્ખુનોતિ ભિક્ખુસદ્દસ્સ વચનત્થં અવત્વા ઇધાધિપ્પેતભિક્ખુયેવ દસ્સિતો. તત્થ પુથુજ્જનો ચ સો કિલેસાનં અસમુચ્છિન્નત્તા, કલ્યાણો ચ સીલાદિપટિપત્તિયુત્તત્તાતિ પુથુજ્જનકલ્યાણોવ પુથુજ્જનકલ્યાણકો, તસ્સ પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ. અધિસીલાદીનિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો, તસ્સ સેક્ખસ્સ વા સોતાપન્નસ્સ વા સકદાગામિનો વા અનાગામિનો વા.

આસન્તિ નિસીદન્તિ એત્થાતિ આસનં. યત્થાતિ યેસુ મઞ્ચપીઠાદીસુ. મઞ્ચોતિઆદીનિ આસનસ્સ પભેદવચનાનિ. મઞ્ચોપિ હિ નિસજ્જાયપિ ઓકાસત્તા ઇધ આસનેસુ વુત્તો, સો પન મસારકબુન્દિકાબદ્ધકુળીરપાદકઆહચ્ચપાદકાનં અઞ્ઞતરો. પીઠમ્પિ તેસં અઞ્ઞતરમેવ. ભિસીતિ ઉણ્ણભિસિ ચોળભિસિ વાકભિસિ તિણભિસિ પણ્ણભિસીનં અઞ્ઞતરા. તટ્ટિકાતિ તાલપણ્ણાદીહિ વિનિત્વા કતા. ચમ્મખણ્ડોતિ નિસજ્જારહો યો કોચિ ચમ્મખણ્ડો. તિણસન્થારાદયો તિણાદીનિ ગુમ્બેત્વા કતા. અસપ્પાયરૂપદસ્સનેનાતિ અસપ્પાયાનં ઇટ્ઠરૂપાનં ઓલોકનેન. રિત્તન્તિ અબ્ભન્તરતો તુચ્છં. વિવિત્તન્તિ બહિદ્ધાપવેસનેન સુઞ્ઞં. પવિવિત્તન્તિ કોચિ ગહટ્ઠો તત્થ નત્થીતિ અતિરેકેન સુઞ્ઞં. અસપ્પાયસદ્દસ્સવનેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિ ઇત્થિરૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેહિ પઞ્ચહિ કામકોટ્ઠાસેહિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘રૂપા સદ્દા રસા ગન્ધા, ફોટ્ઠબ્બા ચ મનોરમા;

પઞ્ચ કામગુણા લોકે, ઇત્થિરૂપસ્મિં દિસ્સરે’’તિ. (અ. નિ. ૫.૫૫);

ભજતોતિ ચિત્તેન સેવનં કરોન્તસ્સ. સમ્ભજતોતિ સમ્મા સેવન્તસ્સ. સેવતોતિ ઉપસઙ્કમન્તસ્સ. નિસેવતોતિ નિસ્સયં કત્વા સેવન્તસ્સ. સંસેવતોતિ સુટ્ઠુ સેવન્તસ્સ. પટિસેવતોતિ પુનપ્પુનં ઉપસઙ્કમન્તસ્સ.

ગણસામગ્ગીતિ સમણાનં એકીભાવો સમગ્ગભાવો. ધમ્મસામગ્ગીતિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનં સમૂહભાવો. અનભિનિબ્બત્તિસામગ્ગીતિ અનિબ્બત્તમાનાનં અનુપ્પજ્જમાનાનં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતાનં અરહન્તાનં સમૂહો. સમગ્ગાતિ કાયેન અવિયોગા. સમ્મોદમાનાતિ ચિત્તેન સુટ્ઠુ મોદમાના તુસ્સમાના. અવિવદમાનાતિ વાચાય વિવાદં અકુરુમાના. ખીરોદકીભૂતાતિ ખીરેન સંસટ્ઠઉદકસદિસા.

તે એકતો પક્ખન્દન્તીતિ તે બોધિપક્ખિયધમ્મા એકં આરમ્મણં પવિસન્તિ. પસીદન્તીતિ તસ્મિંયેવ આરમ્મણે પસાદમાપજ્જન્તિ. અનુપાદિસેસાયાતિ ઉપાદિવિરહિતાય.

નિબ્બાનધાતુયાતિ અમતમહાનિબ્બાનધાતુયા. ઊનત્તં વાતિ એત્થ ઉનભાવો ઊનત્તં, અપરિપુણ્ણભાવોતિ અત્થો. પુણ્ણત્તં વાતિ પરિપુણ્ણભાવો પુણ્ણત્તં, પુણ્ણભાવો વા ન પઞ્ઞાયતિ નત્થીતિ અત્થો.

નેરયિકાનન્તિ નિરયે નિબ્બત્તનકકમ્માનં અત્થિભાવેન. નિરયં અરહન્તીતિ નેરયિકા, તેસં નેરયિકાનં. નિરયો ભવનન્તિ નિરયો એવ તેસં વસનટ્ઠાનં ઘરં. તિરચ્છાનયોનિકાનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તસ્સેસા સામગ્ગીતિ તસ્સ ખીણાસવસ્સ એસા નિબ્બાનસામગ્ગી. એતં છન્નન્તિ એતં અનુચ્છવિકં. પતિરૂપન્તિ સદિસં પટિભાગં, અસદિસં અપ્પટિભાગં ન હોતિ. અનુચ્છવિકન્તિ એતં સમણબ્રાહ્મણાનં વા ધમ્માનં, મગ્ગફલનિબ્બાનસાસનધમ્માનં વા અનુચ્છવિકં. તેસં છવિં છાયં સુન્દરભાવં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ, અથ ખો સન્તિકાવ તેહિ ધમ્મેહિ અનુચ્છવિકત્તા એવ ચ અનુલોમં. તેસઞ્ચ અનુલોમેતિ, અથ ખો ન વિલોમં ન પચ્ચનીકભાવે ઠિતં.

૪૬. ઇદાનિ ‘‘યો અત્તાનં ભવને ન દસ્સયે’’તિ એવં ખીણાસવો વિભાવિતો, તસ્સ વણ્ણભણનત્થં ઇતો પરા તિસ્સો ગાથાયો આહ. તત્થ પઠમગાથાય સબ્બત્થાતિ દ્વાદસસુ આયતનેસુ. ન પિયં કુબ્બતિ નોપિ અપ્પિયન્તિ નિદ્દેસે પિયાતિ ચિત્તે પીતિકરા. તે વિભાગતો દસ્સેન્તો ‘‘કતમે સત્તા પિયા, ઇધ યસ્સ તે હોન્તી’’તિ આહ. તત્થ યસ્સ તેતિ યે અસ્સ તે. હોન્તીતિ ભવન્તિ. અત્થકામાતિ વડ્ઢિકામા. હિતકામાતિ સુખકામા. ફાસુકામાતિ સુખવિહારકામા. યોગક્ખેમકામાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્ભયં કામા. મમાયતીતિ માતા. પિયાયતીતિ પિતા. ભજતીતિ ભાતા. ભગિનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પું તાયતિ રક્ખતીતિ પુત્તો. કુલવંસં ધારેતીતિ ધીતા. મિત્તા સહાયા. અમચ્ચા ભચ્ચા. ઞાતી પિતુપક્ખિકા. સાલોહિતા માતિપક્ખિકા. ઇમે સત્તા પિયાતિ ઇમે સત્તા પીતિજનકા. વુત્તવિપરિયાયેન અપ્પિયા વેદિતબ્બા.

૪૭. યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વાતિ એત્થ પન યદિદં દિટ્ઠસુતં, એત્થ વા મુતેસુ વા ધમ્મેસુ; એવં મુનિ ન ઉપલિમ્પતીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

ઉદકથેવોતિ ઉદકસ્સ થેવો. ‘‘ઉદકત્થેવકો’’તિપિ પાઠો. પદુમપત્તેતિ પદુમિનિપત્તે.

૪૮. ધોનો ન હિ તેન મઞ્ઞતિ, યદિદં દિટ્ઠસુતમુતેસુ વાતિ અત્રાપિ યદિદં દિટ્ઠસુતં, તેન વત્થુના ન મઞ્ઞતિ, મુતેસુ વા ધમ્મેસુ ન મઞ્ઞતીતિ એવમેવ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ન હિ સો રજ્જતિ, નો વિરજ્જતીતિ બાલપુથુજ્જનો વિય ન રજ્જતિ, કલ્યાણપુથુજ્જનસેક્ખા વિય ન વિરજ્જતિ, રાગસ્સ ખીણત્તા ‘‘વિરત્તો’’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. સેસં પાકટમેવાતિ.

તાય પઞ્ઞાય કાયદુચ્ચરિતન્તિ સમ્પયુત્તાય પુબ્બભાગાયેવ વા પઞ્ઞાય પરિગ્ગહેતબ્બે પરિગ્ગણ્હન્તો યોગી તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં સમુચ્છેદવસેન ધુનાતિ. અયઞ્ચ પુગ્ગલો વિપન્નધમ્મં દેસનાધમ્મેસુ ધુનન્તેસુ તંધમ્મસમઙ્ગીપુગ્ગલોપિ ધુનાતિ નામ. તે ચ ધમ્મે પઞ્ઞાય અત્તનો પવત્તિક્ખણે ધુનિતુમારદ્ધો ધુતાતિ વુચ્ચતિ, યથા ભુઞ્જિતુમારદ્ધો ભુત્તોતિ વુચ્ચતિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં. ધુતન્તિ કત્તુસાધનં. ધુતં પઠમમગ્ગેન. ધોતં દુતિયમગ્ગેન. સન્ધોતં તતિયમગ્ગેન. નિદ્ધોતં ચતુત્થમગ્ગેન.

ધોનો દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતીતિ અરહા મંસચક્ખુના દિટ્ઠં દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠં રૂપાયતનં ન મઞ્ઞતિ તીહિ મઞ્ઞનાહિ, કથં? રૂપાયતનં સુભસઞ્ઞાય સુખસઞ્ઞાય ચ પસ્સન્તો ન તત્થ છન્દરાગં જનેતિ ન તં અસ્સાદેતિ નાભિનન્દતિ, એવં દિટ્ઠં તણ્હામઞ્ઞનાય ન મઞ્ઞતિ. ‘‘ઇતિ મે રૂપં સિયા અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ વા પનેત્થ નન્દિં ન સમન્નાનેતિ. રૂપસમ્પદં વા આકઙ્ખમાનો દાનં ન દેતિ, સીલં ન સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં ન કરોતિ. એવમ્પિ દિટ્ઠં તણ્હામઞ્ઞનાય ન મઞ્ઞતિ, અત્તનો પન પરસ્સ ચ રૂપસમ્પત્તિવિપત્તિં નિસ્સાય માનં ન જનેતિ. ‘‘ઇમિનાહં સેય્યોસ્મીતિ વા, સદિસોસ્મીતિ વા, હીનોસ્મીતિ વા’’તિ એવં દિટ્ઠં માનમઞ્ઞનાય ન મઞ્ઞતિ. રૂપાયતનં પન ‘‘નિચ્ચં ધુવં સસ્સત’’ન્તિ ન મઞ્ઞતિ. અત્તાનં ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ ન મઞ્ઞતિ. મઙ્ગલં ‘‘અમઙ્ગલ’’ન્તિ ન મઞ્ઞતિ. એવં દિટ્ઠં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય ન મઞ્ઞતિ. દિટ્ઠસ્મિં ન મઞ્ઞતીતિ રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સનનયેન અમઞ્ઞન્તો દિટ્ઠસ્મિં ન મઞ્ઞતિ. યથા વા થને થઞ્ઞં, એવં રૂપસ્મિં રાગાદયોતિ અમઞ્ઞન્તોપિ દિટ્ઠસ્મિં ન મઞ્ઞતિ. તસ્મિંયેવ પનસ્સ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય અમઞ્ઞિતે વત્થુસ્મિં સિનેહં માનઞ્ચ ન ઉપ્પાદયતો તણ્હામાનમઞ્ઞનાપિ નત્થીતિ વેદિતબ્બા. એવં દિટ્ઠસ્મિં ન મઞ્ઞતિ. દિટ્ઠતો ન મઞ્ઞતીતિ એત્થ પન દિટ્ઠતોતિ નિસ્સક્કવચનં. તસ્મા સઉપકારણસ્સ અત્તનો વા પરસ્સ વા યથાવુત્તપ્પભેદતો દિટ્ઠતો ઉપપત્તિ વા નિગ્ગમનં વા દિટ્ઠતો વા અઞ્ઞો અત્તાતિ અમઞ્ઞમાનો દિટ્ઠતો ન મઞ્ઞતીતિ વેદિતબ્બો. અયમસ્સ ન દિટ્ઠિમઞ્ઞના. તસ્મિંયેવ પનસ્સ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય અમઞ્ઞિતે વત્થુસ્મિં સિનેહં માનઞ્ચ ન ઉપ્પાદયતો ન તણ્હામાનમઞ્ઞનાપિ વેદિતબ્બા.

દિટ્ઠા મેતિ ન મઞ્ઞતીતિ એત્થ પન ‘‘એતં મમા’’તિ તણ્હાવસેન અમમાયમાનો દિટ્ઠં તણ્હામઞ્ઞનાય ન મઞ્ઞતિ. સુતન્તિ મંસસોતેનપિ સુતં, દિબ્બસોતેનપિ સુતં, સદ્દાયતનસ્સેતં અધિવચનં. મુતન્તિ મુત્વા મુનિત્વા ચ ગહિતં આહચ્ચ ઉપગન્ત્વાતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનં આરમ્મણાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંકિલેસે વિઞ્ઞાતન્તિ વુત્તં હોતિ. ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનાનં એતં અધિવચનં. વિઞ્ઞાતન્તિ મનસા વિઞ્ઞાતં, સેસાનં સત્તાનં આયતનાનમેતં અધિવચનં, ધમ્મારમ્મણસ્સ વા, ઇધ પન સક્કાયપરિયાપન્નમેવ લબ્ભતિ. વિત્થારો પનેત્થ દિટ્ઠવારે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ ભગવતા વુત્તસુત્તવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અસ્મીતિ ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસ્મીતિ ભવામિ, નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. મઞ્ઞિતમેતન્તિ દિટ્ઠિકપ્પનં એતં. અયમહમસ્મીતિ અયં અહં અસ્મિ ભવામિ.

અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનેહીતિ ઠપેત્વા ચતુસતિપટ્ઠાને.

સબ્બે બાલપુથુજ્જના રજ્જન્તીતિ સકલા અન્ધબાલા નાનાજના લગ્ગન્તિ. સત્ત સેક્ખા વિરજ્જન્તીતિ સોતાપન્નાદયો સત્ત અરિયજના વિરાગં આપજ્જન્તિ. અરહા નેવ રજ્જતિ નો વિરજ્જતીતિ કિલેસાનં પરિનિબ્બાપિતત્તા ઉભયમ્પિ ન કરોતિ. ખયા રાગસ્સાતિઆદયો તિવિધાપિ નિબ્બાનમેવ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

જરાસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.