૩. દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫. દુટ્ઠટ્ઠકે પઠમગાથાયં તાવ તત્થ વદન્તીતિ ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉપવદન્તિ. દુટ્ઠમનાપિ એકે, અથોપિ વે સચ્ચમનાતિ એકચ્ચે દુટ્ઠચિત્તા, એકચ્ચે તથસઞ્ઞિનોપિ હુત્વા તિત્થિયા તુટ્ઠચિત્તા, યે તેસં સુત્વા સદ્દહિંસુ, તે સચ્ચમનાતિ અધિપ્પાયો. વાદઞ્ચ જાતન્તિ એતં અક્કોસવાદં ઉપ્પન્નં. મુનિ નો ઉપેતીતિ અકારકતાય ચ અકુપ્પનતાય ચ બુદ્ધમુનિ ન ઉપેતિ. તસ્મા મુની નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ તેન કારણેન અયં મુનિ, રાગાદિખિલેહિ નત્થિ ખિલો કુહિઞ્ચીતિ વેદિતબ્બો.

દુટ્ઠમનાતિ ઉપ્પન્નેહિ દોસેહિ દૂસિતચિત્તા. વિરુદ્ધમનાતિ તેહિ કિલેસેહિ કુસલસ્સ દ્વારં અદત્વા આવરિતચિત્તા. પટિવિરુદ્ધમનાતિ ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢિતં. આહતમનાતિ પટિઘેન આહતં ચિત્તં એતેસન્તિ આહતમના. પચ્ચાહતમનાતિ ઉપસગ્ગવસેનેવ. આઘાતિતમનાતિ વિહિંસાવસેન આઘાતિતં મનં એતેસન્તિ આઘાતિતમના. પચ્ચાઘાતિતમનાતિ ઉપસગ્ગવસેનેવ. અથ વા ‘‘કોધવસેન દુટ્ઠમના, ઉપનાહવસેન પદુટ્ઠમના, મક્ખવસેન વિરુદ્ધમના, પળાસવસેન પટિવિરુદ્ધમના, દોસવસેન આહતપચ્ચાહતમના, બ્યાપાદવસેન આઘાતિતપચ્ચાઘાતિતમના. પચ્ચયાનં અલાભેન દુટ્ઠમના પદુટ્ઠમના, અયસેન વિરુદ્ધમના પટિવિરુદ્ધમના, ગરહેન આહતપચ્ચાહતમના, દુક્ખવેદનાસમઙ્ગીભાવેન આઘાતિતપચ્ચાઘાતિતમના’’તિ એવમાદિના નયેન એકે વણ્ણયન્તિ. ઉપવદન્તીતિ ગરહં ઉપ્પાદેન્તિ. અભૂતેનાતિ અસંવિજ્જમાનેન.

સદ્દહન્તાતિ પસાદવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેન્તા. ઓકપ્પેન્તાતિ ગુણવસેન ઓતરિત્વા અવકપ્પયન્તા. અધિમુચ્ચન્તાતિ સમ્પસાદનવસેન સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તેસં કથં અધિવાસેન્તા. સચ્ચમનાતિ તચ્છમના. સચ્ચસઞ્ઞિનોતિ તચ્છસઞ્ઞિનો. તથમનાતિ અવિપરીતમના. ભૂતમનાતિ ભૂતત્થમના. યાથાવમનાતિ નિચ્ચલમના. અવિપરીતમનાતિ નિચ્છયમના. તત્થ ‘‘સચ્ચમના સચ્ચસઞ્ઞિનો’’તિ સચ્ચવાદિગુણં, ‘‘તથમના તથસઞ્ઞિનો’’તિ સચ્ચસદ્ધાગુણં, ‘‘ભૂતમના ભૂતસઞ્ઞિનો’’તિ ઠિતગુણં, ‘‘યાથાવમના યાથાવસઞ્ઞિનો’’તિ પચ્ચયિકગુણં, ‘‘અવિપરીતમના અવિપરીતસઞ્ઞિનો’’તિ અવિસંવાદગુણં કથિતન્તિ ઞાતબ્બં.

પરતોઘોસોતિ અઞ્ઞેસં સન્તિકા ઉપ્પન્નસદ્દો. અક્કોસોતિ જાતિઆદીસુ દસસુ અક્કોસેસુ અઞ્ઞતરો. યો વાદં ઉપેતીતિ યો પુગ્ગલો ઉપવાદં ઉપગચ્છતિ. કારકો વાતિ કતદોસો વા. કારકતાયાતિ દોસસ્સ કતભાવેન વુચ્ચમાનોતિ કથિયમાનો. ઉપવદિયમાનોતિ દોસં ઉપવજ્જમાનો. કુપ્પતીતિ કોપં કરોતિ.

ખીલજાતતાપિ નત્થીતિ ચિત્તબન્ધભાવચિત્તકચવરભાવસઙ્ખાતં પટિઘખિલં જાતં અસ્સાતિ ખિલજાતો, તસ્સ ભાવો ખિલજાતતા, તાપિ નત્થિ ન સન્તિ. પઞ્ચપિ ચેતોખિલાતિ કામે અવીતરાગો, કાયે અવીતરાગો, રૂપે અવીતરાગો, યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતિ, અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ, દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૬) એવરૂપા પઞ્ચપિ ચિત્તસ્સ બન્ધભાવકચવરભાવસઙ્ખાતા ચેતોખિલા નત્થિ.

૧૬. ઇમઞ્ચ ગાથં વત્વા ભગવા આનન્દત્થેરં પુચ્છિ – ‘‘એવં ખુંસેત્વા વમ્ભેત્વા વુચ્ચમાના ભિક્ખૂ, આનન્દ, કિં વદન્તી’’તિ, ‘‘ન કિઞ્ચિ ભગવા’’તિ. ‘‘ન, આનન્દ, ‘અહં સીલવા’તિ સબ્બત્થ તુણ્હી ભવિતબ્બં. લોકે હિ નાભાસમાનં જાનન્તિ, મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૪૧) વત્વા ‘‘ભિક્ખૂ, આનન્દ, તે મનુસ્સે એવં પટિચોદેન્તૂ’’તિ ધમ્મદેસનત્થાય ‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતી’’તિ (ધ. પ. ૩૦૬; ઉદા. ૩૮; ઇતિવુ. ૪૮; સુ. નિ. ૬૬૬) ઇમં ગાથં અભાસિ. થેરો તં ઉગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂ આહ – ‘‘મનુસ્સા તુમ્હેહિ ઇમાય ગાથાય પટિચોદેતબ્બા’’તિ. ભિક્ખૂ તથા અકંસુ. પણ્ડિતમનુસ્સા તુણ્હી અહેસું. રાજાપિ રાજપુરિસે સબ્બત્થ પેસેત્વા યેસં ધુત્તાનં લઞ્જં દત્વા તિત્થિયા તં મારાપેસું, તે ગહેત્વા નિગ્ગય્હ તં પવત્તિં ઞત્વા તિત્થિયે પરિભાસિ. મનુસ્સાપિ તિત્થિયે દિસ્વા લેડ્ડુના હનન્તિ, પંસુના ઓકિરન્તિ ‘‘ભગવતો અયસં ઉપ્પાદેસુ’’ન્તિ. આનન્દત્થેરો તં દિસ્વા ભગવતો આરોચેસિ, ભગવા થેરસ્સ ઇમં ગાથમભાસિ ‘‘સકઞ્હિ દિટ્ઠિં…પે… વદેય્યા’’તિ.

તસ્સ અત્થો – યાયં દિટ્ઠિ તિત્થિયજનસ્સ ‘‘સુન્દરિં મારેત્વા સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં અવણ્ણં પકાસેત્વા એતેનુપાયેન લદ્ધં સક્કારં સાદિયિસ્સામા’’તિ સો તં દિટ્ઠિં કથં અતિક્કમેય્ય? અથ ખો સો અયસો તમેવ તિત્થિયજનં પચ્ચાગતો તં દિટ્ઠિં અચ્ચેતું અસક્કોન્તં. યો વા સસ્સતાદિવાદી, સોપિ સકં દિટ્ઠિં કથમચ્ચયેય્ય, તેન દિટ્ઠિછન્દેન અનુનીતો તાય ચ દિટ્ઠિરુચિયા નિવિટ્ઠો, અપિ ચ ખો પન સયં સમત્તાનિ પકુબ્બમાનો અત્તનાવ પરિપુણ્ણાનિ તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ કરોન્તો યથા જાનેય્ય, તથેવ વદેય્યાતિ.

અવણ્ણં પકાસયિત્વાતિ અગુણં પાકટં કત્વા. સક્કારન્તિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં સક્કચ્ચકરણં. સમ્માનન્તિ ચિત્તેન બહુમાનનં. પચ્ચાહરિસ્સામાતિ એતં લાભાદિં નિબ્બત્તેસ્સામ. એવંદિટ્ઠિકાતિ એવંલદ્ધિકા. યથા તં ‘‘લાભાદિં નિબ્બત્તેસ્સામા’’તિ એવં અયં લદ્ધિ તેસં અત્થિ, તથા ‘‘અત્થિ મે વુત્તપ્પકારો ધમ્મો’’તિ એતેસં ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચ, એવંસભાવમેવ વા તેસં ચિત્તં ‘‘અત્થિ મે ચિત્ત’’ન્તિ. તદા તેસં દિટ્ઠિ વા, દિટ્ઠિયા સહ ખન્તિ વા, દિટ્ઠિખન્તીહિ સદ્ધિં રુચિ વા, દિટ્ઠિખન્તિરુચીહિ સદ્ધિં લદ્ધિ વા, દિટ્ઠિખન્તિરુચિલદ્ધીહિ સદ્ધિં અજ્ઝાસયો વા, દિટ્ઠિખન્તિરુચિલદ્ધિઅજ્ઝાસયેહિ સદ્ધિં અધિપ્પાયો વા હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવંદિટ્ઠિકા…પે… એવંઅધિપ્પાયા’’તિ આહ. સકં દિટ્ઠિન્તિ અત્તનો દસ્સનં. સકં ખન્તિન્તિ અત્તનો સહનં. સકં રુચિન્તિ અત્તનો રુચિં. સકં લદ્ધિન્તિ અત્તનો લદ્ધિં. સકં અજ્ઝાસયન્તિ અત્તનો અજ્ઝાસયં. સકં અધિપ્પાયન્તિ અત્તનો ભાવં. અતિક્કમિતુન્તિ સમતિક્કમિતું. અથ ખો સ્વેવ અયસોતિ સો એવ અયસો એકંસેન. તે પચ્ચાગતોતિ તેસં પતિઆગતો. તેતિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં.

અથ વાતિ અત્થન્તરદસ્સનં. સસ્સતોતિ નિચ્ચો ધુવો. લોકોતિ અત્તભાવો. ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇદં એવ તચ્છં તથં, અઞ્ઞં તુચ્છં. સમત્તાતિ સમ્પુણ્ણા. સમાદિન્નાતિ સમ્મા આદિન્ના. ગહિતાતિ ઉપગન્ત્વા ગહિતા.

પરામટ્ઠાતિ સબ્બાકારેન પરામસિત્વા ગહિતા. અભિનિવિટ્ઠાતિ વિસેસેન લદ્ધપ્પતિટ્ઠા. અસસ્સતોતિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો.

અન્તવાતિ સઅન્તો. અનન્તવાતિ વુદ્ધિઅનન્તવા. તં જીવન્તિ સો જીવો, લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો. જીવોતિ ચ અત્તાયેવ. તથાગતોતિ સત્તો, ‘‘અરહ’’ન્તિ એકે. પરં મરણાતિ મરણતો ઉદ્ધં, પરલોકેતિ અત્થો. ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ મરણતો ઉદ્ધં ન હોતિ. હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ મરણતો ઉદ્ધં હોતિ ચ ન હોતિ ચ. નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ઉચ્છેદવસેન નેવ હોતિ, તક્કિકવસેન ન ન હોતિ.

સકાય દિટ્ઠિયાતિઆદયો કરણવચનં. અલ્લીનોતિ એકીભૂતો.

સયં સમત્તં કરોતીતિ અત્તના ઊનભાવં મોચેત્વા સમ્મા અત્તં સમત્તં કરોતિ. પરિપુણ્ણન્તિ અતિરેકદોસં મોચેત્વા સમ્પુણ્ણં. અનોમન્તિ હીનદોસં મોચેત્વા અલામકં. અગ્ગન્તિ આદિં. સેટ્ઠન્તિ પધાનં નિદ્દોસં. વિસેસન્તિ જેટ્ઠકં. પામોક્ખન્તિ અધિકં. ઉત્તમન્તિ વિસેસં ન હેટ્ઠિમં. પવરં કરોતીતિ અતિરેકેન ઉત્તમં કરોતિ. અથ વા ‘‘આસયદોસમોચનેન અગ્ગં, સંકિલેસદોસમોચનેન સેટ્ઠં, ઉપક્કિલેસદોસમોચનેન વિસેસં, પમત્તદોસમોચનેન પામોક્ખં, મજ્ઝિમદોસમોચનેન ઉત્તમં, ઉત્તમમજ્ઝિમદોસમોચનેન પવરં કરોતી’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. અયં સત્થા સબ્બઞ્ઞૂતિ અયં અમ્હાકં સત્થા સબ્બજાનનવસેન સબ્બઞ્ઞૂ. અયં ધમ્મો સ્વાક્ખાતોતિ અયં અમ્હાકં ધમ્મો સુટ્ઠુ અક્ખાતો. અયં ગણો સુપ્પટિપન્નોતિ અયં અમ્હાકં ગણો સુટ્ઠુ પટિપન્નો. અયં દિટ્ઠિ ભદ્દિકાતિ અયં અમ્હાકં લદ્ધિ સુન્દરા. અયં પટિપદા સુપઞ્ઞત્તાતિ અયં અમ્હાકં પુબ્બભાગા અત્તન્ત પાદિપટિપદા સુટ્ઠુ પઞ્ઞત્તા. અયં મગ્ગો નિય્યાનિકોતિ અયં અમ્હાકં નિય્યામોક્કન્તિકો મગ્ગો નિય્યાનિકોતિ સયં સમત્તં કરોતિ.

કથેય્ય ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ. ભણેય્ય ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ. દીપેય્ય ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ. વોહરેય્ય નાનાવિધેન ગણ્હાપેય્ય ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતી’’તિ.

૧૭. અથ રાજા સત્તાહચ્ચયેન તં કુણપં છડ્ડાપેત્વા સાયન્હસમયં વિહારં ગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા આહ – ‘‘નનુ, ભન્તે, ઈદિસે અયસે ઉપ્પન્ને મય્હમ્પિ આરોચેતબ્બં સિયા’’તિ? એવં વુત્તે ભગવા ‘‘ન, મહારાજ, ‘અહં સીલવા ગુણસમ્પન્નો’તિ પરેસં આરોચેતું અરિયાનં પટિરૂપ’’ન્તિ વત્વા તસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ‘‘યો અત્તનો સીલવતાનીતિ અવસેસગાથાયો અભાસિ.

તત્થ સીલવતાનીતિ પાતિમોક્ખાદીનિ સીલાનિ, આરઞ્ઞિકાદીનિ ધુતઙ્ગવતાનિ ચ. અનાનુપુટ્ઠોતિ અપુચ્છિતો. પાવાતિ વદતિ. અનરિયધમ્મં કુસલા તમાહુ, યો આતુમાનં સયમેવ પાવાતિ યો એવં અત્તાનં સયમેવ વદતિ, તસ્સ તં વાદં ‘‘અનરિયધમ્મો એસો’’તિ કુસલા એવં કથેન્તિ.

અત્થિ સીલઞ્ચેવ વતઞ્ચાતિ સીલનટ્ઠેન સીલઞ્ચેવ અત્થિ, સમાદાનટ્ઠેન વતઞ્ચ અત્થિ, વતં ન સીલન્તિ વુત્તત્થેન વતં અત્થિ, તં ન સીલં. કતમન્તિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇધ ભિક્ખુ સીલવાતિઆદયો વુત્તનયા એવ. સંવરટ્ઠેનાતિ સંવરણટ્ઠેન, વીતિક્કમદ્વારં પિદહનટ્ઠેન. સમાદાનટ્ઠેનાતિ તં તં સિક્ખાપદં સમ્મા આદાનટ્ઠેન. આરઞ્ઞિકઙ્ગન્તિ અરઞ્ઞે નિવાસો સીલં અસ્સાતિ આરઞ્ઞિકો, તસ્સ અઙ્ગં આરઞ્ઞિકઙ્ગં. પિણ્ડપાતિકઙ્ગન્તિ ભિક્ખાસઙ્ખાતાનં પરઆમિસપિણ્ડાનં પાતો પિણ્ડપાતો, પરેહિ દિન્નાનં પિણ્ડાનં પત્તે નિપતનન્તિ વુત્તં હોતિ. તં પિણ્ડપાતં ઉઞ્છતિ તં તં કુલં ઉપસઙ્કમન્તો ગવેસતીતિ પિણ્ડપાતિકો, પિણ્ડાય વા પતિતું વતમેતસ્સાતિ પિણ્ડપાતી. પતિતુન્તિ ચરિતું. પિણ્ડપાતી એવ પિણ્ડપાતિકો, તસ્સ અઙ્ગં પિણ્ડપાતિકઙ્ગં. અઙ્ગન્તિ કારણં વુચ્ચતિ. તસ્મા યેન સમાદાનેન સો પિણ્ડપાતિકો હોતિ, તસ્સેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. એતેનેવ નયેન રથિકાસુસાનસઙ્કારકૂટાદીનં યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન તેસુ પંસુકૂલમિવાતિ પંસુકૂલં. અથ વા પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતીતિ પંસુકૂલં, કુચ્છિતભાવં ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં લદ્ધનિબ્બચનસ્સ પંસુકૂલસ્સ ધારણં પંસુકૂલં, પંસુકૂલં સીલમસ્સાતિ પંસુકૂલિકો, પંસુકૂલિકસ્સ અઙ્ગં પંસુકૂલિકઙ્ગં. સઙ્ઘાટિઉત્તરાસઙ્ગઅન્તરવાસકસઙ્ખાતં તિચીવરં સીલમસ્સાતિ તેચીવરિકો, તેચીવરિકસ્સ અઙ્ગં તેચીવરિકઙ્ગં. સપદાનચારિકઙ્ગન્તિ દાનં વુચ્ચતિ અવખણ્ડનં, અપેતં દાનતો અપદાનં, અનવખણ્ડનન્તિ અત્થો. સહ અપદાનેન સપદાનં, અવખણ્ડનવિરહિતં, અનુઘરન્તિ વુત્તં હોતિ. સપદાનં ચરિતું ઇદમસ્સ સીલન્તિ સપદાનચારી, સપદાનચારીયેવ સપદાનચારિકો, તસ્સ અઙ્ગં સપદાનચારિકઙ્ગં. ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગન્તિ ખલૂતિ પટિસેધનત્થે નિપાતો. પવારિતેન સતા પચ્છા લદ્ધં ભત્તં પચ્છાભત્તં નામ, તસ્સ પચ્છાભત્તસ્સ ભોજનં પચ્છાભત્તભોજનં, તસ્મિં પચ્છાભત્તભોજને પચ્છાભત્તસઞ્ઞં કત્વા પચ્છાભત્તં સીલમસ્સાતિ પચ્છાભત્તિકો, ન પચ્છાભત્તિકો ખલુપચ્છાભત્તિકો, સમાદાનવસેન પટિક્ખિત્તાતિરિત્તભોજનસ્સેતં નામં, તસ્સ અઙ્ગં ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગં. નેસજ્જિકઙ્ગન્તિ સયનં પટિક્ખિપિત્વા નિસજ્જાય વિહરિતું સીલમસ્સાતિ નેસજ્જિકો, તસ્સ અઙ્ગં નેસજ્જિકઙ્ગં. યથાસન્થતિકઙ્ગન્તિ યદેવ સન્થતં યથાસન્થતં, ‘‘ઇદં તુય્હં પાપુણાતી’’તિ એવં પઠમં ઉદ્દિટ્ઠસેનાસનસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મિં યથાસન્થતે વિહરિતું સીલમસ્સાતિ યથાસન્થતિકો, તસ્સ અઙ્ગં યથાસન્થતિકઙ્ગં. સબ્બાનેવ પનેતાનિ તેન તેન સમાદાનેન ધુતકિલેસત્તા ધુતસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગાનિ, કિલેસધુનનતો વા ધુતન્તિ લદ્ધવોહારં ઞાણં અઙ્ગં એતેસન્તિ ધુતઙ્ગાનિ. અથ વા ધુતાનિ ચ તાનિ પટિપક્ખાનં ધુનનતો અઙ્ગાનિ ચ પટિપત્તિયાતિપિ ધુતઙ્ગાનિ. એવં તાવેત્થ અત્થતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. સબ્બાનેવ ચેતાનિ સમાદાનચેતનાલક્ખણાનિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યો સમાદિયતિ, સો પુગ્ગલો. યેન સમાદિયતિ, ચિત્તચેતસિકા એતે ધમ્મા. યા સમાદાનચેતના, તં ધુતઙ્ગં. યં પટિક્ખિપતિ, તં વત્થુ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૩).

સબ્બાનેવ ચ લોલુપ્પવિદ્ધંસનરસાનિ, નિલ્લોલુપ્પભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ, અપ્પિચ્છતાદિઅરિયધમ્મપદટ્ઠાનાનિ. એવમેત્થ લક્ખણાદીહિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

વીરિયસમાદાનમ્પીતિ વીરિયગ્ગહણમ્પિ. કામન્તિ એકંસત્થે નિપાતો. તચો ચ ન્હારુ ચાતિ છવિ ચ ન્હારુવલ્લિયો ચ. અટ્ઠિ ચાતિ સબ્બા અટ્ઠિયો ચ. અવસિસ્સતૂતિ તિટ્ઠતુ. ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિતન્તિ સબ્બં મંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ સુક્ખતુ. ‘‘તચો’’તિ એકં અઙ્ગં, ‘‘ન્હારૂ’’તિ એકં, ‘‘અટ્ઠી’’તિ એકં, ‘‘ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિત’’ન્તિ એકં અઙ્ગં. યં તન્તિ ઉપરિ વત્તબ્બપદેન સમ્બન્ધો. પુરિસથામેનાતિ પુરિસસ્સ કાયિકેન બલેન, બલેનાતિ ઞાણબલેન. વીરિયેનાતિ ચેતસિકઞાણવીરિયતેજેન. પરક્કમેનાતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનેન ઉસ્સાહપ્પત્તવીરિયેન. પત્તબ્બન્તિ યં તં પાપુણિતબ્બં. ન તં અપાપુણિત્વાતિ તં પત્તબ્બં અપ્પત્વા. વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ વુત્તપ્પકારસ્સ વીરિયસ્સ સિથિલત્તં ઓસીદનં ન ભવિસ્સતિ. ‘‘પટ્ઠાન’’ન્તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ ચિત્તં ઉસ્સાહં ગણ્હાપેતિ. પદહતીતિ પતિટ્ઠાપેતિ.

નાસિસ્સન્તિ ન ખાદિસ્સામિ ન ભુઞ્જિસ્સામિ. ન પિવિસ્સામીતિ યાગુપાનાદીનિ ન પિવિસ્સામિ. વિહારતો ન નિક્ખમેતિ સેનાસનતો બહિ ન નિક્ખમેય્યં. નપિ પસ્સં નિપાતેસ્સન્તિ પસ્સં મઞ્ચે વા પીઠે વા ભૂમિયં વા કટસન્થરકે વા પાતનં ઠપનં ન કરિસ્સામિ. તણ્હાસલ્લે અનૂહતેતિ તણ્હાસઙ્ખાતે કણ્ડે અનુદ્ધટે, અવિગતેતિ અત્થો.

ઇમં પલ્લઙ્કન્તિ સમન્તતો આભુજિતં ઊરુબદ્ધાસનં. ન ભિન્દિસ્સામીતિ ન વિજહિસ્સામિ. યાવ મે ન અનુપાદાયાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ ગહણં અગ્ગહેત્વા. આસવેહીતિ કામાસવાદીહિ ચતૂહિ આસવેહિ. વિમુચ્ચિસ્સતીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા ન મુચ્ચિસ્સતિ. ન તાવાહં ઇમમ્હા આસના વુટ્ઠહિસ્સામીતિ આદિં કત્વા યાવ રુક્ખમૂલા નિક્ખમિસ્સામીતિ ઓકાસવસેન વુત્તા. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ પુબ્બણ્હસમયં અરિયધમ્મં આહરિસ્સામીતિ આદિં કત્વા યાવ ગિમ્હેતિ કાલવસેન વુત્તા. પુરિમે વયોખન્ધેતિઆદયો વયવસેન વુત્તા. તત્થ આસના ન વુટ્ઠહિસ્સામીતિ નિસિન્નાસના ન ઉટ્ઠહિસ્સામિ. અડ્ઢયોગાતિ નિકુણ્ડગેહા. પાસાદાતિ દીઘપાસાદા. હમ્મિયાતિ મુણ્ડચ્છદનગેહા. ગુહાયાતિ પંસુગુહાય. લેણાતિ મરિયાદછિન્નચ્છિદ્દા પબ્બતલેણા. કુટિયાતિ ઉલ્લિત્તાદિકુટિયા. કૂટાગારાતિ કણ્ણિકં આરોપેત્વા કતગેહતો. અટ્ટાતિ દ્વારટ્ટાલકા. માળાતિ વટ્ટગેહા. ઉદ્દણ્ડો નામ એકો પતિસ્સયવિસેસો. ‘‘તિછદનગેહો’’તિપિ એકે. ઉપટ્ઠાનસાલાતિ સન્નિપાતસાલા ભોજનસાલા વા. મણ્ડપાદયો પાકટાયેવ. અરિયધમ્મન્તિ અનવજ્જધમ્મં, અરિયાનં વા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં ધમ્મં. આહરિસ્સામીતિ મમ ચિત્તસમીપં આનયિસ્સામિ સીલેન. સમાહરિસ્સામીતિ વિસેસેન આનયિસ્સામિ સમાધિના. અધિગચ્છિસ્સામીતિ પટિલાભવસેન ગમિસ્સામિ તદઙ્ગેન. ફસ્સયિસ્સામીતિ ફુસિસ્સામિ મગ્ગેન. સચ્છિકરિસ્સામીતિ પચ્ચક્ખં કરિસ્સામિ ફલેન. અથ વા સોતાપત્તિમગ્ગેન આહરિસ્સામિ. સકદાગામિમગ્ગેન સમાહરિસ્સામિ, અનાગામિમગ્ગેન અધિગચ્છિસ્સામિ, અરહત્તમગ્ગેન ફસ્સયિસ્સામિ, પચ્ચવેક્ખણેન સચ્છિકરિસ્સામિ. દ્વીસુપિ નયેસુ ફસ્સયિસ્સામીતિ નામકાયેન નિબ્બાનં ફુસિસ્સામીતિ અત્થો.

અપુટ્ઠોતિ મૂલપદં, તસ્સ અપુચ્છિતોતિ અત્થો. અપુચ્છિતોતિ અજાનાપિતો. અયાચિતોતિ અનાયાચિતો. અનજ્ઝેસિતોતિ અનાણાપિતો, ‘‘ન ઇચ્છિતો’’તિ એકે. અપસાદિતોતિ ન પસાદાપિતો. પાવદતીતિ કથયતિ. અહમસ્મીતિ અહં અસ્મિ ભવામિ. જાતિયા વાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણજાતિયા વા. ગોત્તેન વાતિ ગોતમાદિગોત્તેન વા. કોલપુત્તિયેન વાતિ કુલપુત્તભાવેન વા. વણ્ણપોક્ખરતાય વાતિ સરીરસુન્દરતાય વા. ધનેન વાતિ ધનસમ્પત્તિયા વા. અજ્ઝેનેન વાતિ અજ્ઝાયકરણેન વા. કમ્માયતનેન વાતિ કમ્મમેવ કમ્માયતનં, તેન કમ્માયતનેન, કસિગોરક્ખકમ્માદિના વા. સિપ્પાયતનેન વાતિ ધનુસિપ્પાદિના વા. વિજ્જાટ્ઠાનેન વાતિ અટ્ઠારસવિજ્જાટ્ઠાનેન વા. સુતેન વાતિ બહુસ્સુતગુણેન વા. પટિભાનેન વાતિ કારણાકારણપટિભાનસઙ્ખાતઞાણેન વા. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુનાતિ જાતિઆદીનં એકેકેન વત્થુના વા.

ઉચ્ચા કુલાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણકુલા, એતેન જાતિગોત્તમહત્તં દીપેતિ. મહાભોગકુલાતિ ગહપતિમહાસાલકુલા, એતેન અડ્ઢમહત્તં દીપેતિ. ઉળારભોગકુલાતિ અવસેસવેસ્સાદિકુલા, એતેન પહૂતજાતરૂપરજતાદિં દીપેતિ. ચણ્ડાલાપિ હિ ઉળારભોગા હોન્તિ. ઞાતોતિ પાકટો. યસ્સસ્સીતિ પરિવારસમ્પન્નો. સુત્તન્તિકોતિ સુત્તન્તે નિયુત્તો. વિનયધરોતિ વિનયપિટકધરો. ધમ્મકથિકોતિ આભિધમ્મિકો. આરઞ્ઞિકોતિઆદયો ધુતઙ્ગપુબ્બઙ્ગમપટિપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તા. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીતિઆદયો રૂપારૂપઅટ્ઠસમાપત્તિયો દસ્સેત્વા પટિવેધદસ્સનવસેન વુત્તા. પાવદતીતિ મૂલપદં. કથેતીતિ ‘‘પિટકાચરિયોસ્મી’’તિ કથયતિ. ભણતીતિ ‘‘ધુતઙ્ગિકોમ્હી’’તિ પાકટં કરોતિ. દીપયતીતિ ‘‘રૂપજ્ઝાનં લાભીમ્હી’’તિ પરિદીપયતિ. વોહરતીતિ ‘‘અરૂપજ્ઝાનં લાભીમ્હી’’તિ વાક્યભેદં કરોતિ.

ખન્ધકુસલાતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણેસુ છેકા, ઞાતતીરણપહાનવસેન કુસલાતિ અત્થો. ધાતુઆયતનપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસુપિ એસેવ નયો. નિબ્બાનકુસલાતિ નિબ્બાને છેકા. અનરિયાનન્તિ ન અરિયાનં. એસો ધમ્મોતિ એસો સભાવો. બાલાનન્તિ અપણ્ડિતાનં. અસપ્પુરિસાનન્તિ ન સોભનપુરિસાનં. અત્તાતિ અત્તાનં.

૧૮. સન્તોતિ રાગાદિકિલેસૂપસમેન સન્તો. તથા અભિનિબ્બુતત્તો. ઇતિ’હન્તિ સીલેસુ અકત્થમાનોતિ ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો’’તિઆદિના નયેન ઇતિ સીલેસુ અકત્થમાનો, સીલનિમિત્તં અત્તુપનાયિકં વાચં અભાસમાનોતિ વુત્તં હોતિ. તમરિયધમ્મં કુસલા વદન્તીતિ તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ બુદ્ધાદયો ખન્ધાદિકુસલા વદન્તિ. યસ્સુસ્સદા નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ રાગાદયો સત્તુસ્સદા કુહિઞ્ચિ લોકે નત્થિ. તસ્સ તં અકત્થનં ‘‘અરિયધમ્મો એસો’’તિ એવં કુસલા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો.

સન્તોતિ મૂલપદં. રાગસ્સ સમિતત્તાતિ રઞ્જનલક્ખણસ્સ રાગસ્સ સમિતભાવેન. દોસાદીસુપિ એસેવ નયો. વિજ્ઝાતત્તાતિ સબ્બપરિળાહાનં ઝાપિતત્તા. નિબ્બુતત્તાતિ સબ્બસન્તાપાનં નિબ્બાપિતભાવેન. વિગતત્તાતિ સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં વિગતભાવેન દૂરભાવેન. પટિપસ્સદ્ધત્તાતિ સબ્બાકારેન અભબ્બુપ્પત્તિકભાવેન. સત્તન્નં ધમ્માનં ભિન્નત્તા ભિક્ખૂતિ ઉપરિ વત્તબ્બાનં સત્તધમ્માનં ભિન્દિત્વા ઠિતભાવેન ભિક્ખુ. સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસોતિ ઇમે તયો કિલેસા સોતાપત્તિમગ્ગેન ભિન્ના, રાગો દોસોતિ ઇમે દ્વે કિલેસા ઓળારિકા સકદાગામિમગ્ગેન ભિન્ના, તે એવ અણુસહગતા અનાગામિમગ્ગેન ભિન્ના, મોહો માનોતિ ઇમે દ્વે કિલેસા અરહત્તમગ્ગેન ભિન્ના. અવસેસે કિલેસે દસ્સેતું ‘‘ભિન્નાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિ આહ. સંકિલેસિકાતિ કિલેસપચ્ચયા. પોનોભવિકાતિ પુનબ્ભવદાયિકા. સદરાતિ કિલેસદરથા એત્થ સન્તીતિ સદરા. ‘‘સદ્દરા’’તિપિ પાઠો, સહદરથાતિ અત્થો. દુક્ખવિપાકાતિ ફલકાલે દુક્ખદાયિકા. આયતિં જાતિજરામરણિયાતિ અનાગતે જાતિજરામરણસ્સ પચ્ચયા.

પજ્જેન કતેન અત્તનાતિ ગાથાય અયં પિણ્ડત્થો – યો અત્તના ભાવિતેન મગ્ગેન પરિનિબ્બાનં ગતો, કિલેસપરિનિબ્બાનં પત્તો, પરિનિબ્બાનગતત્તા એવ ચ વિતિણ્ણકઙ્ખો, વિપત્તિસમ્પત્તિહાનિવુદ્ધિઉચ્છેદસસ્સતઅપુઞ્ઞપુઞ્ઞપ્પભેદં ભવઞ્ચ વિભવઞ્ચ વિપ્પહાય મગ્ગવાસં વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવોતિ એતેસં થુતિવચનાનં અરહો સો ભિક્ખૂતિ.

ઇતિહન્તિ, ઇદહન્તીતિ દુવિધો પાઠો. ઇતીતિ પદસન્ધિઆદયો સન્ધાય ‘‘ઇદહ’’ન્તિ પાઠં ન રોચેન્તિ. તત્થ ઇતીતિ યં વુત્તં. પદસન્ધીતિ પદાનં સન્ધિ પદસન્ધિ, પદઘટનન્તિ અત્થો. પદસંસગ્ગોતિ પદાનં એકીભાવો. પદપારિપૂરીતિ પદાનં પરિપૂરણં દ્વિન્નં પદાનં એકીભાવો. અક્ખરસમવાયોતિ એકીભૂતોપિ અપરિપુણ્ણોપિ હોતિ, અયં ન એવં. અક્ખરાનં સમવાયો સન્નિપાતો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અક્ખરસમવાયો’’તિ આહ. બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાતિ બ્યઞ્જનસમુચ્ચયો પદમીતિ વુત્તાનં બ્યઞ્જનાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં અત્થબ્યત્તિકારણાનં વા મધુરભાવત્તા પાઠસ્સ મુદુભાવો. પદાનુપુબ્બતા મેતન્તિ પદાનં અનુપુબ્બભાવો પદાનુપુબ્બતા, પદપટિપાટિભાવોતિ અત્થો. મેતન્તિ એતં. કતમન્તિ ચે? ઇતીતિ ઇદં. મેતન્તિ એત્થ મ-કારો પદસન્ધિવસેન વુત્તો. કત્થી હોતીતિ ‘‘અહમસ્મિ સીલસમ્પન્નો’’તિ અત્તાનં ઉક્કંસેત્વા કથનસીલો હોતિ. કત્થતીતિ વુત્તનયેન કથયતિ. વિકત્થતીતિ વિવિધા કથયતિ. કત્થનાતિ કથના. આરતોતિ દૂરતો રતો. વિરતોતિ ઠાનસઙ્કન્તિવસેન વિગતભાવેન રતો. પટિવિરતોતિ તતો નિવત્તિત્વા સબ્બાકારેન વિયુત્તો હુત્વા રતો. તત્થ પિસાચં વિય દિસ્વા પલાતો આરતો. હત્થિમ્હિ મદ્દન્તે વિય પરિધાવિત્વા ગતો વિરતો. યોધસમ્પહારં વિય પોથેત્વા મદ્દેત્વા ગતો પટિવિરતો.

ખીણાસવસ્સાતિ ખીણકિલેસાસવસ્સ. કમ્મુસ્સદોતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતાનં કમ્માનં ઉસ્સદો ઉસ્સન્નતા. યસ્સિમેતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ ઇમે ઉસ્સદા.

૧૯. એવં ખીણાસવપટિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દિટ્ઠિગતિકાનં તિત્થિયાનં પટિપત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પકપ્પિતા સઙ્ખતા’’તિ. તત્થ પકપ્પિતાતિ પરિકપ્પિતા. સઙ્ખતાતિ પચ્ચયાભિસઙ્ખતા. યસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. ધમ્માતિ દિટ્ઠિયો. પુરક્ખતાતિ પુરતો કતા. સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ. અવીવદાતાતિ અવોદાતા. યદત્તનિ પસ્સતિ આનિસંસં, તં નિસ્સિતો કુપ્પપટિચ્ચસન્તિન્તિ યસ્સેતે દિટ્ઠિધમ્મા ‘પુરક્ખતા અવોદાતા સન્તિ, સો એવંવિધો યસ્મા અત્તનિ તસ્સા દિટ્ઠિયા દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ સક્કારાદિં, સમ્પરાયિકઞ્ચ ગતિવિસેસાદિં આનિસંસં સમ્પસ્સતિ, તસ્મા તઞ્ચ આનિસંસં, તઞ્ચ કુપ્પતાય ચ પટિચ્ચસમુપ્પન્નતાય ચ સમ્મુતિસન્તિતાય ચ કુપ્પપટિચ્ચસન્તિસઙ્ખાતં દિટ્ઠિં નિસ્સિતો ચ હોતિ. સો તં નિસ્સિતત્તા અત્તાનં વા ઉક્કંસેય્ય, પરે વા વમ્ભેય્ય અભૂતેહિપિ ગુણદોસેહિ.

સઙ્ખતાતિ મૂલપદં. સઙ્ખતાતિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતા. ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢિતં. અભિસઙ્ખતાતિ પચ્ચયેહિ અભિકતા. સણ્ઠપિતાતિ પચ્ચયવસેનેવ સમ્મા ઠપિતા. અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવેન. પટિચ્ચસમુપ્પન્નાતિ વત્થારમ્મણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્ના. ખયધમ્માતિ કમેન ખયસભાવા. વયધમ્માતિ પવત્તિવસેન પરિહાયનસભાવા. વિરાગધમ્માતિ અનિવત્તી હુત્વા વિગચ્છનસભાવા. નિરોધધમ્માતિ નિરુજ્ઝનસભાવા, અનુપ્પત્તિધમ્મા હુત્વા નિરુજ્ઝનસભાવાતિ અત્થો. દિટ્ઠિગતિકસ્સાતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો ગહેત્વા ઠિતપુગ્ગલસ્સ.

પુરેક્ખારાતિ પુરે કતા. તણ્હાધજોતિ ઉસ્સાપિતટ્ઠેન તણ્હાધજો, તણ્હાપટાકા અસ્સ અત્થીતિ તણ્હાધજો. પુરેચારિકટ્ઠેન તણ્હા એવ કેતુ અસ્સાતિ તણ્હાકેતુ. તણ્હાધિપતેય્યોતિ છન્દાધિપતિવસેન, તણ્હા અધિપતિતો આગતાતિ વા તણ્હાધિપતેય્યો, તણ્હાધિપતિ વા એતસ્સ અત્થીતિ તણ્હાધિપતેય્યો. દિટ્ઠિધજાદીસુપિ એસેવ નયો. અવોદાતાતિ અપરિસુદ્ધા. સંકિલિટ્ઠાતિ સયં કિલિટ્ઠા. સંકિલેસિકાતિ તપનીયા.

દ્વે આનિસંસે પસ્સતીતિ દ્વે ગુણે દક્ખતિ. દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ આનિસંસન્તિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે પચ્ચક્ખધમ્માનિસંસઞ્ચ. સમ્પરાયિકન્તિ પરલોકે પત્તબ્બં આનિસંસઞ્ચ. યંદિટ્ઠિકો સત્થા હોતીતિ સત્થા યથાલદ્ધિકો ભવતિ. તંદિટ્ઠિકા સાવકા હોન્તીતિ તસ્સ વચનં સુણન્તા સાવકાપિ તથાલદ્ધિકા હોન્તિ. સક્કરોન્તીતિ સક્કારપ્પત્તં કરોન્તિ. ગરું કરોન્તીતિ ગરુકારપ્પત્તં કરોન્તિ. માનેન્તીતિ મનસા પિયાયન્તિ. પૂજેન્તીતિ ચતુપચ્ચયાભિહારપૂજાય પૂજેન્તિ. અપચિતિં કરોન્તીતિ અપચિતિપ્પત્તં કરોન્તિ. તત્થ યસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કરિત્વા સુઅભિસઙ્ખતે પણીતે કત્વા દેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પટ્ઠપેત્વા દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ, સો માનિતો. યસ્સ સબ્બમ્પેતં કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુપટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. કેચિ ‘‘સક્કરોન્તિ કાયેન, ગરું કરોન્તિ વાચાય, માનેન્તિ ચિત્તેન, પૂજેન્તિ લાભેના’’તિ વણ્ણયન્તિ. અલં નાગત્તાય વાતિ નાગભાવાય નાગરાજભાવાય વા અલં પરિયત્તં. સુપણ્ણત્તાય વાતિ સુપણ્ણરાજભાવાય. યક્ખત્તાય વાતિ યક્ખસેનાપતિભાવાય. અસુરત્તાય વાતિ અસુરભાવાય. ગન્ધબ્બત્તાય વાતિ ગન્ધબ્બદેવઘટે નિબ્બત્તભાવાય. મહારાજત્તાય વાતિ ચતુન્નં મહારાજાનં અઞ્ઞતરભાવાય. ઇન્દત્તાય વાતિ સક્કભાવાય. બ્રહ્મત્તાય વાતિ બ્રહ્મકાયિકાદીનં અઞ્ઞતરભાવાય. દેવત્તાય વાતિ સમ્મુતિદેવાદીનં અઞ્ઞતરભાવાય. સુદ્ધિયાતિ પરિસુદ્ધભાવાય અલં પરિયત્તં. વિસુદ્ધિયાતિ સબ્બમલરહિતઅચ્ચન્તપરિસુદ્ધભાવાય. પરિસુદ્ધિયાતિ સબ્બાકારેન પરિસુદ્ધભાવાય.

તત્થ તિરચ્છાનયોનિયં અધિપચ્ચત્તં સુદ્ધિયા. દેવલોકે અધિપચ્ચત્તં વિસુદ્ધિયા. બ્રહ્મલોકે અધિપચ્ચત્તં પરિસુદ્ધિયા. ચતુરાસીતિકપ્પસહસ્સાનિ અતિક્કમિત્વા મુચ્ચનત્થં મુત્તિયા. અન્તરાયાભાવેન મુચ્ચનત્થં વિમુત્તિયા. સબ્બાકારેન મુત્તિયા પરિમુત્તિયા. સુજ્ઝન્તીતિ તસ્મિં સમયે પબ્બજિતભાવેન સુદ્ધિં પાપુણન્તિ. વિસુજ્ઝન્તીતિ પબ્બજ્જં ગહેત્વા પટિપત્તિયા યુત્તભાવેન વિવિધેન સુજ્ઝન્તિ. પરિસુજ્ઝન્તીતિ નિપ્ફત્તિં પાપેત્વા સબ્બાકારેન સુજ્ઝન્તિ. મુચ્ચન્તિ તેસં સમયન્તરધમ્મેન. વિમુચ્ચન્તિ એતસ્સ સત્થુનો ઓવાદેન. પરિમુચ્ચન્તિ એતસ્સ સત્થુનો અનુસાસનેન. સુજ્ઝિસ્સામીતિઆદયો અનાગતવસેન વુત્તા. આયતિં ફલપાટિકઙ્ખીતિ અનાગતે વિપાકફલમાકઙ્ખમાનો. ઇદં દિટ્ઠિગતિકાનં ઇચ્છામત્તં. દિટ્ઠિગતઞ્હિ ઇજ્ઝમાનં નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા નિપ્ફાદેતિ.

અચ્ચન્તસન્તીતિ અતિઅન્તનિસ્સરણસન્તિ. તદઙ્ગસન્તીતિ પઠમજ્ઝાનાદિગુણઙ્ગેન નીવરણાદિઅગુણઙ્ગં સમેતીતિ ઝાનં તદઙ્ગસન્તિ. સમ્મુતિસન્તીતિ સમાહારવસેન દિટ્ઠિસન્તિ. તા વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કતમા અચ્ચન્તસન્તી’’તિઆદિમાહ. અમતં નિબ્બાનન્તિ એવમાદયો હેટ્ઠા વુત્તત્થાયેવ. પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણા સન્તા હોન્તીતિ એવમાદયો અન્તો અપ્પનાયં અતિસયવસેન વુત્તા. અપિ ચ સમ્મુતિસન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા, સન્તીતિ ઇતરે દ્વે સન્તિયો પટિક્ખિપિત્વા સમ્મુતિસન્તિમેવ દીપેતિ. કુપ્પસન્તિન્તિ વિપાકજનકવસેન પરિવત્તનવસેન ચલસન્તિં. પકુપ્પસન્તિન્તિ વિસેસેન ચલસન્તિં. એરિતસન્તિન્તિ કમ્પનસન્તિં. સમેરિતસન્તિન્તિ વિસેસેન કમ્પિતસન્તિં. ચલિતસન્તિન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ઘટ્ટિતસન્તિન્તિ પીળિતસન્તિં. સન્તિં નિસ્સિતોતિ દિટ્ઠિસઙ્ખાતં સન્તિં નિસ્સિતો. અસ્સિતોતિ આસિતો વિસેસેન નિસ્સિતો. અલ્લીનોતિ એકીભૂતો.

૨૦. એવં નિસ્સિતે તાવ ‘‘દિટ્ઠીનિવેસા…પે… આદિયતી ચ ધમ્મ’’ન્તિ તત્થ દિટ્ઠીનિવેસાતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસસઙ્ખાતાનિ દિટ્ઠિનિવેસનાનિ. ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ સુખેન અતિવત્તિતબ્બા ન હોન્તિ. ધમ્મેસુ નિચ્છેય્ય સમુગ્ગહીતન્તિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતેસુ તં તં સમુગ્ગહિતં અભિનિવિટ્ઠધમ્મં નિચ્છિનિત્વા પવત્તા દિટ્ઠિનિવેસા ન હિ સ્વાતિવત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા નરો તેસુ નિવેસનેસુ, નિરસ્સતી આદિયતી ચ ધમ્મન્તિ યસ્મા ન હિ સ્વાતિવત્તા, તસ્મા નરો તેસુયેવ દિટ્ઠિનિવેસનેસુ અજસીલગોસીલકુક્કુરસીલપઞ્ચાતપમરુપ્પપાતઉક્કુટિકપ્પધાનકણ્ટકાપસ્સયાદિભેદં સત્થારં ધમ્મક્ખાનં ગણાદિભેદઞ્ચ તં તં ધમ્મં નિરસ્સતિ ચ આદિયતિ ચ જહતિ ચ ગણ્હાતિ ચ વનમક્કટો વિય તં તં સાખન્તિ વુત્તં હોતિ.

એવં નિરસ્સન્તો ચ આદિયન્તો ચ અનવટ્ઠિતચિત્તત્તા અસન્તેહિપિ ગુણદોસેહિ અત્તનો વા પરસ્સ વા યસાયસં ઉપ્પાદેય્ય. દુરતિવત્તાતિ અતિક્કમિતું દુક્ખા. દુત્તરાતિ દુઉત્તરા. દુપ્પતરા દુસ્સમતિક્કમા દુબ્બિનિવત્તાતિ ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતા.

નિચ્છિનિત્વાતિ સસ્સતવસેન નિચ્છયં કત્વા. વિનિચ્છિનિત્વાતિ અત્તવસેન નાનાવિધેન વિનિચ્છયં કત્વા. વિચિનિત્વાતિ પરિયેસિત્વા. પવિચિનિત્વાતિ અત્તનિયવસેન સબ્બાકારેન પરિયેસિત્વા. ‘‘નિચિનિત્વા વિચ્ચિનિત્વા’’તિપિ પાઠો. ઓધિગ્ગાહોતિ અવધિયિત્વા ગાહો. બિલગ્ગાહોતિ કોટ્ઠાસવસેન ગાહો ‘‘બિલસો વિભજિત્વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૮; મ. નિ. ૧.૧૧૧) વિય. વરગ્ગાહોતિ ઉત્તમગાહો. કોટ્ઠાસગ્ગાહોતિ અવયવવસેન ગાહો. ઉચ્ચયગ્ગાહોતિ રાસિવસેન ગાહો. સમુચ્ચયગ્ગાહોતિ કોટ્ઠાસવસેન રાસિવસેન ચ ગાહો. ઇદં સચ્ચન્તિ ઇદમેવ સભાવં. તચ્છન્તિ તથભાવં અવિપરીતસભાવં. તથન્તિ વિપરિણામરહિતં. ભૂતન્તિ વિજ્જમાનં. યાથાવન્તિ યથાસભાવં. અવિપરીતન્તિ ન વિપરીતં.

નિરસ્સતીતિ નિઅસ્સતિ વિક્ખિપતિ. પરવિચ્છિન્દનાય વાતિ પરેહિ વિસ્સજ્જાપનેન. અનભિસમ્ભુણન્તો વાતિ અસમ્પાપુણન્તો વા અસક્કોન્તો વા વિસ્સજ્જેતિ. પરો વિચ્છિન્દેતીતિ અઞ્ઞો વિયોગં કરોતિ. નત્થેત્થાતિ નત્થિ એત્થ. સીલં અનભિસમ્ભુણન્તોતિ સીલં અસમ્પાદેન્તો. સીલં નિરસ્સતીતિ સીલં વિસ્સજ્જેતિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો.

૨૧. યો પનાયં સબ્બદિટ્ઠિગતાદિદોસધુનનાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા ધોનો, તસ્સ ધોનસ્સ હિ…પે… અનૂપયો સો. કિં વુત્તં હોતિ? ધોનધમ્મસમન્નાગમા ધોનસ્સ ધુતસબ્બપાપસ્સ અરહતો કત્થચિ લોકે તેસુ તેસુ ભવેસુ સંકપ્પના દિટ્ઠિ નત્થિ. સો તસ્સા દિટ્ઠિયા અભાવા, યાય ચ અત્તના કતં પાપકમ્મં પટિચ્છાદેન્તા તિત્થિયા માયાય વા માનેન વા એવં અગતિં ગચ્છન્તિ, તમ્પિ માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય ધોનો રાગાદીનં દોસાનં કેન ગચ્છેય્ય, દિટ્ઠધમ્મે સમ્પરાયે વા નિરયાદીસુ ગતિવિસેસેસુ કેન સઙ્ખં ગચ્છેય્ય, અનૂપયો સો, સો હિ તણ્હાદિટ્ઠિઉપયાનં દ્વિન્નં અભાવેન અનૂપયોતિ.

કિં કારણાતિ કેન કારણેન. ધોના વુચ્ચતિ પઞ્ઞાતિ ધોના ઇતિ કિંકારણા પઞ્ઞા કથીયતિ. તાય પઞ્ઞાય કાયદુચ્ચરિતન્તિ તાય વુત્તપ્પકારાય પઞ્ઞાય કાયતો પવત્તં દુટ્ઠુ કિલેસપૂતિકત્તા વા ચરિતન્તિ કાયદુચ્ચરિતં. ધૂતઞ્ચ ધોતઞ્ચાતિ કમ્પિતઞ્ચ ધોવિતઞ્ચ. સન્ધોતઞ્ચાતિ સમ્મા ધોવિતઞ્ચ. નિદ્ધોતઞ્ચાતિ વિસેસેન સુટ્ઠુ નિદ્ધોતઞ્ચ. રાગો ધુતો ચાતિઆદયો ચતુન્નં મગ્ગાનં વસેન યોજેતબ્બા.

સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિ ધુતા ચાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિ કમ્પિતા ચલિતા ધોવિતા. સમ્માસઙ્કપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતી’’તિ સુત્તં (અ. નિ. ૧૦.૧૦૬; દી. નિ. ૩.૩૬૦) વિત્થારેતબ્બં. સમ્માઞાણેનાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તઞાણેન, પચ્ચવેક્ખણઞાણેન વા. મિચ્છાઞાણન્તિ વિપરીતઞાણં અયાથાવઞાણં, પાપકિરિયાસુ ઉપચિન્તાવસેન પાપં કત્વા ‘‘સુકતં મયા’’તિ પચ્ચવેક્ખણાકારેન ચ ઉપ્પન્નો મોહો. સમ્માવિમુત્તિયા મિચ્છાવિમુત્તીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિપરીતા અયાથાવવિમુત્તિયેવ ચેતોવિમુત્તિસઞ્ઞિતા.

અરહા ઇમેહિ ધોનેય્યેહિ ધમ્મેહીતિ રાગાદીહિ કિલેસેહિ દૂરે ઠિતો અરહા ઇમેહિ વુત્તપ્પકારેહિ કિલેસધોવનેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતો હોતિ. ધોનોતિ ધોનો પુગ્ગલો, તેનેવ ‘‘સો ધુતરાગો’’તિઆદયો આહ.

માયા વુચ્ચતિ વઞ્ચનિકાચરિયાતિ વઞ્ચનકિરિયં વઞ્ચનકરણં અસ્સા અત્થીતિ વઞ્ચનિકાચરિયા. તસ્સ પટિચ્છાદનહેતૂતિ તેસં દુચ્ચરિતાનં અપ્પકાસનકારણા. પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતીતિ લામકં પત્થનં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘મા મં જઞ્ઞા’’તિ ઇચ્છતીતિ ‘‘મય્હં કતં પાપં પરે મા જાનિંસૂ’’તિ પચ્ચાસીસતિ. સઙ્કપ્પેતીતિ વિતક્કં ઉપ્પાદેતિ. વાચં ભાસતીતિ જાનંયેવ પણ્ણત્તિં વીતિક્કમન્તો ભિક્ખુ ભારિયં કરોતિ. ‘‘અમ્હાકં વીતિક્કમટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ ઉપસન્તો વિય ભાસતિ. કાયેન પરક્કમતીતિ ‘‘મયા કતં ઇદં પાપકમ્મં મા કેચિ જાનિંસૂ’’તિ કાયેન વત્તં કરોતિ. વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનતો ચક્ખુમોહનમાયા અસ્સાતિ માયાવી, માયાવિનો ભાવો માયાવિતા. કત્વા પાપં પુન પટિચ્છાદનતો અતિચ્ચ અસ્સરતિ એતાય સત્તોતિ અચ્ચસરા. કાયવાચાકિરિયાહિ અઞ્ઞથા દસ્સનતો વઞ્ચેતીતિ વઞ્ચના. એતાય સત્તા નિકરોન્તીતિ નિકતિ, મિચ્છા કરોન્તીતિ અત્થો. ‘‘નાહં એવં કરોમી’’તિ પાપાનં વિક્ખિપનતો નિકિરણા. ‘‘નાહં એવં કરોમી’’તિ પરિવજ્જનતો પરિહરણા. કાયાદીહિ સંહરણતો ગૂહના. સમભાગેન ગૂહના પરિગૂહના. તિણપણ્ણેહિ વિય ગૂથં કાયવચીકમ્મેહિ પાપં છાદેતીતિ છાદના. સબ્બતો ભાગેન છાદના પરિચ્છાદના. ન ઉત્તાનિં કત્વા દસ્સેતીતિ અનુત્તાનિકમ્મં. ન પાકટં કત્વા દસ્સેતીતિ અનાવિકમ્મં. સુટ્ઠુ છાદના વોચ્છાદના. કતપટિચ્છાદનવસેન પુનપિ પાપસ્સ કરણતો પાપકિરિયા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં કતપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા નામ વુચ્ચતિ, યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભસ્મપટિચ્છન્નો વિય અઙ્ગારો, ઉદકપટિચ્છન્નો વિય ખાણુ, પિલોતિકપલિવેઠિતં વિય ચ સત્થં હોતિ.

એકવિધેન માનોતિ એકપરિચ્છેદેન એકકોટ્ઠાસેન માનો. યા ચિત્તસ્સ ઉન્નતીતિ યા ચિત્તસ્સ અબ્ભુસ્સાપના, અયં માનોતિ અત્થો. એત્થ પુગ્ગલં અનામસિત્વા નિબ્બત્તિતમાનોવ વુત્તો.

અત્તુક્કંસનમાનોતિ અત્તાનં ઉપરિ ઠપનમાનો. પરવમ્ભનમાનોતિ પરે લામકકરણમાનો. ઇમે દ્વે માના યેભુય્યેન તથા પવત્તાકારવસેન વુત્તા.

‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનોતિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘અહમસ્મિ સેય્યો’’તિ ઉપ્પન્નો માનો. સદિસમાનાદીસુપિ એસેવ નયો. એવમિમેપિ તયો માના પુગ્ગલવિસેસં અનિસ્સાય તથા પવત્તાકારવસેન વુત્તા. તેસુ એકેકો તિણ્ણમ્પિ સેય્યસદિસહીનાનં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો સેય્યસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો. ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો સદિસસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો. ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો હીનસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો.

ચતુબ્બિધેન માનો લોકધમ્મવસેન વુત્તો. પઞ્ચવિધેન માનો પઞ્ચકામગુણવસેન વુત્તો. છબ્બિધેન માનો ચક્ખાદિસમ્પત્તિવસેન વુત્તો. તત્થ માનં જનેતીતિ માનં ઉપ્પાદેતિ.

સત્તવિધેન માનનિદ્દેસે માનોતિ ઉન્નમો. અતિમાનોતિ ‘‘જાતિઆદીહિ મયા સદિસો નત્થી’’તિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનવસેન ઉપ્પન્નો માનો. માનાતિમાનોતિ ‘‘અયં પુબ્બે મયા સદિસો, ઇદાનિ અહં સેટ્ઠો, અયં હીનતરો’’તિ ઉપ્પન્નો માનો. અયં ભારાતિભારો વિય પુરિમં સદિસમાનં ઉપાદાય માનાતિમાનો નામાતિ દસ્સેતું ‘‘માનાતિમાનો’’તિ આહ. ઓમાનોતિ હીનમાનો. યો ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો નામ વુત્તો, અયં ઓમાનો નામ. અપિ ચેત્થ ‘‘ત્વં જાતિમા, કાકજાતિ વિય તે જાતિ. ત્વં ગોત્તવા, ચણ્ડાલગોત્તં વિય તે ગોત્તં. તુય્હં સરો અત્થિ, કાકસરો વિય તે સરો’’તિ એવં અત્તાનં હેટ્ઠા કત્વા પવત્તનવસેન અયં ‘‘ઓમાનો’’તિ વેદિતબ્બો.

અધિમાનોતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અપ્પત્વા પત્તસઞ્ઞિસ્સ, ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બે કિચ્ચે અકતેયેવ કતસઞ્ઞિસ્સ, ચતુસચ્ચધમ્મે અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિસ્સ, અરહત્તે અસચ્છિકતે સચ્છિકતસઞ્ઞિસ્સ ઉપ્પન્નો અધિગતમાનો અધિમાનો નામ. અયં પન કસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સ ન ઉપ્પજ્જતીતિ? અરિયસાવકસ્સ તાવ ન ઉપ્પજ્જતિ. સો હિ મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનકિલેસાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન સઞ્જાતસોમનસ્સો અરિયગુણપટિવેધે નિક્કઙ્ખો, તસ્મા સોતાપન્નાદીનં ‘‘અહં સકદાગામી’’તિઆદિવસેન માનો ન ઉપ્પજ્જતિ, દુસ્સીલસ્સ ચ ન ઉપ્પજ્જતિ. સો હિ અરિયગુણાધિગમે નિરાસોવ. સીલવતોપિ પરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સ નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તસ્સ ન ઉપ્પજ્જતિ, પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ને ચ સુદ્ધસમથલાભી સુદ્ધવિપસ્સનાલાભી વા અન્તરા ઠપેતિ. સો હિ દસપિ વસ્સાનિ વીસમ્પિ વસ્સાનિ તિંસમ્પિ વસ્સાનિ અસીતિપિ વસ્સાનિ કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો ‘‘અહં સોતાપન્નો’’તિ વા ‘‘સકદાગામી’’તિ વા ‘‘અનાગામી’’તિ વા મઞ્ઞતિ, સમથવિપસ્સનાલાભી પન અરહત્તેયેવ ઠપેતિ. તસ્સ હિ સમાધિબલેન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, વિપસ્સનાબલેન સઙ્ખારા સુપરિગ્ગહિતા, તસ્મા સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ અસીતિપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ કિલેસા ન સમુદાચરન્તિ, ખીણાસવસ્સેવ ચિત્તાચારો હોતિ. સો એવં દીઘરત્તં કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો અન્તરા અટ્ઠત્વાવ ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ મઞ્ઞતિ.

અસ્મિમાનોતિ રૂપે અસ્મીતિઆદિના નયેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ‘‘અહં રૂપાદયો’’તિ ઉપ્પન્નો માનો. મિચ્છામાનોતિ પાપકેહિ કમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનસુતપટિભાનસીલબ્બતેહિ, પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયા ઉપ્પન્નો માનો. તત્થ પાપકં કમ્માયતનં નામ કેવટ્ટમચ્છબન્ધનેસાદાનં કમ્મં. પાપકં સિપ્પાયતનં નામ મચ્છજાલખિપકુમીનકરણેસુ ચેવ પાસઓડ્ડનસૂલારોપનાદીસુ ચ છેકતા. પાપકં વિજ્જાટ્ઠાનં નામ યા કાચિ પરૂપઘાતવિજ્જા. પાપકં સુતં નામ ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિપટિસંયુત્તં. પાપકં પટિભાનં નામ દુબ્ભાસિતયુત્તં કપ્પનાટકવિલપ્પનાદિપટિભાનં. પાપકં સીલં નામ અજસીલં ગોસીલં. વતમ્પિ અજવતગોવતમેવ. પાપિકા દિટ્ઠિ પન દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેસુ યાકાચિ દિટ્ઠિ. અટ્ઠવિધમાનો ઉત્તાનત્થોયેવ.

નવવિધેન માનનિદ્દેસે સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદયો નવ માના પુગ્ગલં નિસ્સાય વુત્તા. એત્થ પન સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો રાજાનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનવાહનેહિ વા કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનવાહનેહિ વા અઞ્ઞરાજૂહિ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં વા ધનવાહનાદીનિ વા નાતિસમ્પન્નાનિ હોન્તિ, સો ‘‘મય્હં રાજાતિ વોહારસુખમત્તકમેવ, કિં રાજા નામ અહ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ અપ્પલાભસક્કારો ‘‘અહં ધમ્મકથિકો, બહુસ્સુતો, મહાથેરોતિ કથામત્તમેવ, કિં ધમ્મકથિકો નામાહં, કિં બહુસ્સુતો નામાહં, કિં મહાથેરો નામાહં, યસ્સ મે લાભસક્કારો નત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સદિસસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનાદયો અમચ્ચાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. અમચ્ચો વા હિ રટ્ઠિયો વા ‘‘ભોગયાનવાહનાદીહિ કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થી’’તિ વા, ‘‘મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘અમચ્ચોતિ નામમેવ મય્હં, ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મે નત્થિ, કિં અમચ્ચો નામાહ’’ન્તિ વા એતે માને કરોતિ.

હીનસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનાદયો દાસાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. દાસો હિ ‘‘માતિતો વા પિતિતો વા કો મયા સદિસો અઞ્ઞો દાસો નામ અત્થિ, અઞ્ઞે જીવિતું અસક્કોન્તા કુચ્છિહેતુ દાસા નામ જાતા, અહં પન પવેણીઆગતત્તા સેય્યો’’તિ વા, ‘‘પવેણીઆગતભાવેન ઉભતોસુદ્ધિકદાસત્તેન અસુકદાસેન નામ સદ્ધિં કિ મય્હં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘કુચ્છિવસેનાહં દાસબ્યં ઉપગતો, માતાપિતુકોટિયા પન મે દાસટ્ઠાનં નત્થિ, કિં દાસો નામ અહ’’ન્તિ વા એતે માને કરોતિ. યથા ચ દાસો, એવં પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપિ એતે માને કરોન્તિયેવ.

એત્થ ચ સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તથા સદિસસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ, હીનસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તત્થ યાથાવમાના અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા, અયાથાવમાના સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા.

એત્થ ચ સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો ઉત્તમસ્સ ઉત્તમટ્ઠેન ‘‘અહં સેય્યો’’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો, સેય્યસ્સ ‘‘સદિસોહમસ્મી’’તિ માનો ઉત્તમસ્સ સમટ્ઠેન ‘‘અહં સદિસો’’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો. સેય્યસ્સ ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનો ઉત્તમસ્સ લામકટ્ઠેન ‘‘અહં હીનો’’તિ એવં ઉપ્પન્નમાનો. એવં સેય્યમાનો સદિસમાનો હીનમાનોતિ ઇમે તયો માના સેય્યસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ. સદિસસ્સાપિ અહં સેય્યો, સદિસો, હીનોતિ તયો માના ઉપ્પજ્જન્તિ. હીનસ્સાપિ અહં હીનો, સદિસો, સેય્યોતિ તયો માના ઉપ્પજ્જન્તિ.

દસવિધમાનનિદ્દેસે ઇધેકચ્ચો માનં જનેતીતિ એકચ્ચો પુગ્ગલો માનં જનયતિ. જાતિયા વાતિ ખત્તિયભાવાદિજાતિસમ્પત્તિયા વા. ગોત્તેન વાતિ ગોતમગોત્તાદિના ઉક્કટ્ઠગોત્તેન વા. કોલપુત્તિયેન વાતિ મહાકુલભાવેન વા. વણ્ણપોક્ખરતાય વાતિ વણ્ણસમ્પન્નસરીરતાય વા. સરીરઞ્હિ ‘‘પોક્ખર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિયા અભિરૂપભાવેનાતિ અત્થો. ધનેન વાતિ ધનસમ્પન્નભાવેન વા, મય્હં નિધાનગતસ્સ ધનસ્સ પમાણં નત્થીતિ અત્થો. અજ્ઝેનેન વાતિ અજ્ઝાયનવસેન વા. કમ્માયતનેન વાતિ ‘‘અવસેસા સત્તા છિન્નપક્ખકાકસદિસા, અહં પન મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિ વા, ‘‘અહં યં યં કમ્મં કરોમિ, તં તં સમિજ્ઝતી’’તિ વા એવમાદિનયપ્પવત્તેન કમ્માયતનેન વા. સિપ્પાયતનેન વાતિ ‘‘અવસેસા સત્તા નિસિપ્પા, અહં સિપ્પવા’’તિ એવમાદિનયપ્પવત્તેન સિપ્પાયતનેન વા. વિજ્જાટ્ઠાનેન વાતિ ઇદં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. સુતેન વાતિ ‘‘અવસેસા સત્તા અપ્પસ્સુતા, અહં પન બહુસ્સુતો’’તિ એવમાદિસુતેન વા. પટિભાનેન વાતિ ‘‘અવસેસા સત્તા અપ્પટિભાના, મય્હં પન પટિભાનપ્પમાણં નત્થી’’તિ એવમાદિપટિભાનેન વા. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા વત્થુનાતિ અવુત્તેન અઞ્ઞેન વત્થુના વા. યો એવરૂપો માનોતિ માનકરણવસેન માનો. મઞ્ઞના મઞ્ઞિતત્તન્તિ આકારભાવનિદ્દેસો. ઉસ્સિતટ્ઠેન ઉન્નતિ. યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં પુગ્ગલં ઉન્નામેતિ ઉક્ખિપિત્વા ઠપેતીતિ ઉન્નામો. સમુસ્સિતટ્ઠેન ધજો. ઉક્ખિપનટ્ઠેન ચિત્તં સમ્પગ્ગણ્હાતીતિ સમ્પગ્ગાહો. કેતુ વુચ્ચતિ બહૂસુ ધજેસુ અચ્ચુગ્ગતધજો. માનોપિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાનો અપરાપરે ઉપાદાય અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન કેતુ વિયાતિ કેતુ, તં કેતું ઇચ્છતીતિ કેતુકમ્યં, તસ્સ ભાવો કેતુકમ્યતા. સા પન ચિત્તસ્સ, ન અત્તનો. તેન વુત્તં ‘‘કેતુકમ્યતા ચિત્તસ્સા’’તિ. માનસમ્પયુત્તઞ્હિ ચિત્તં કેતું ઇચ્છતિ, તસ્સ ભાવો, કેતુસઙ્ખાતો માનોતિ. ધોનો માયઞ્ચ માનઞ્ચ પહાય પજહિત્વા યો સો ધોનો અરહા હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિનોદનબ્યન્તિકરણાદિવસેન કિલેસે પજહિત્વા ઠિતો, સો તેન રાગાદિના કિલેસેન ગચ્છેય્ય.

નેરયિકોતિ વાતિ નિરયે નિબ્બત્તકસત્તોતિ વા. તિરચ્છાનયોનિકાદીસુપિ એસેવ નયો. સો હેતુ નત્થીતિ યેન જનકહેતુના ગતિયાદીસુ નિબ્બત્તેય્ય, સો હેતુ નત્થિ. પચ્ચયોતિ તસ્સેવ વેવચનં. કારણન્તિ ઠાનં. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય અત્તનો ફલસ્સ ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા યેન હેતુના યેન પચ્ચયેન ગતિયાદીસુ નિબ્બત્તેય્ય, તં કારણં નત્થિ.

૨૨. યો પન નેસં દ્વિન્નં ઉપયાનં ભાવેન ઉપયો હોતિ, સો ઉપયો હિ…પે… દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બન્તિ. તત્થ ઉપયોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સિતો. ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદન્તિ ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા એવં તેસુ તેસુ ધમ્મેસુ ઉપેતિ વાદં. અનૂપયં કેન કથં વદેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠિપ્પહાનેન પન અનૂપયં ખીણાસવં કેન રાગેન વા દોસેન વા કથં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વા વદેય્ય. એવં અનુપવજ્જો ચ સો કિં તિત્થિયા વિય કતપટિચ્છાદકો ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અત્તા નિરત્તા ન હિ તસ્સ અત્થીતિ તસ્સ હિ અત્તદિટ્ઠિ વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ વા નત્થિ, ગહણમુઞ્ચનં વાપિ અત્તનિરત્તસઞ્ઞિતં નત્થિ. કિં કારણા નત્થીતિ ચે? અધોસિ સો દિટ્ઠિમિધેવ સબ્બન્તિ. યસ્મા સો ઇધેવ અત્તભાવે ઞાણમ્બુના સબ્બદિટ્ઠિગતં અધોસિ પજહિ વિનોદેસીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. તં સુત્વા રાજા અત્તમનો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પક્કામીતિ.

રત્તોતિ વાતિ રાગેન રત્તોતિ વા. દુટ્ઠોતિ વાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તે અભિસઙ્ખારા અપ્પહીનાતિ યે પુઞ્ઞાપુઞ્ઞઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારા, તે અપ્પહીના. અભિસઙ્ખારાનં અપ્પહીનત્તાતિ તેસં વુત્તપ્પકારાનં કમ્માભિસઙ્ખારાનં ન પહીનભાવેન. ગતિયા વાદં ઉપેતીતિ પઞ્ચન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરાય કથનં ઉપગચ્છતિ. તેનેવાહ – ‘‘નેરયિકોતિ વા…પે… વાદં ઉપેતિ ઉપગચ્છતી’’તિ. વદેય્યાતિ કથેય્ય. ગહિતં નત્થીતિ ગહેતબ્બં નત્થિ. મુઞ્ચિતબ્બં નત્થીતિ મુઞ્ચિત્વા ઠિતત્તા મોચેતબ્બં નત્થિ.

યસ્સત્થિ ગહિતન્તિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ‘‘અહં મમા’’તિ ગહિતં અત્થિ. તસ્સત્થિ મુઞ્ચિતબ્બન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મોચેતબ્બં અત્થિ. ઉપરિ પદાનિ પરિવત્તેત્વા યોજેતબ્બાનિ. ગહણં મુઞ્ચના સમતિક્કન્તોતિ ગહણમોચના અરહા અતિક્કન્તો. બુદ્ધિપરિહાનિવીતિવત્તોતિ વડ્ઢિઞ્ચ પરિહાનિઞ્ચ અતિક્કમિત્વા પવત્તો. સો વુટ્ઠવાસોતિઆદિં કત્વા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાનીતિ પરિયોસાનં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. અધોસીતિ કન્તેસિ. ધુનિ સન્ધુનિ નિદ્ધુનીતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

દુટ્ઠટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.