૪. સુદ્ધટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩. ચતુત્થે સુદ્ધટ્ઠકે પઠમગાથાય તાવત્થો – ન, ભિક્ખવે, એવરૂપેન દસ્સનેન સુદ્ધિ હોતિ, અપિ ચ ખો કિલેસમલીનત્તા અસુદ્ધં, કિલેસરોગાનં અધિગમા સરોગમેવ ચન્દાભં બ્રાહ્મણં, અઞ્ઞં વા એવરૂપં દિસ્વા દિટ્ઠિગતિકો બાલો અભિજાનાતિ ‘‘પસ્સામિ સુદ્ધં પરમં અરોગં, તેન ચ દિટ્ઠિસઙ્ખાતેન દસ્સનેન સંસુદ્ધિ નરસ્સ હોતી’’તિ, સો એવં અભિજાનન્તો તં દસ્સનં ‘‘પરમ’’ન્તિ ઞત્વા તસ્મિં દસ્સને સુદ્ધાનુપસ્સી સમાનો તં દસ્સનં ‘‘મગ્ગઞાણ’’ન્તિ પચ્ચેતિ. તં પન મગ્ગઞાણં ન હોતિ.

પરમં આરોગ્યપ્પત્તન્તિ ઉત્તમં નિબ્યાધિં પાપુણિત્વા ઠિતં. તાણપ્પત્તન્તિ તથા પાલનપ્પત્તં. લેણપ્પત્તન્તિ નિલીયનપ્પત્તં.સરણપ્પત્તન્તિ પતિટ્ઠાપત્તં, દુક્ખનાસનં વા પત્તં. અભયપ્પત્તન્તિ નિબ્ભયભાવપ્પત્તં. અચ્ચુતપ્પત્તન્તિ નિચ્ચલભાવં પત્તં. અમતપ્પત્તન્તિ અમતં મહાનિબ્બાનં પત્તં. નિબ્બાનપ્પત્તન્તિ વાનવિરહિતં પત્તં.

અભિજાનન્તોતિ વિસેસેન જાનન્તો. આજાનન્તોતિ આજાનમાનો. વિજાનન્તોતિ અનેકવિધેન જાનમાનો. પટિવિજાનન્તોતિ તં તં પટિચ્ચ વિજાનમાનો. પટિવિજ્ઝન્તોતિ હદયે કુરુમાનો.

ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપદસ્સનેનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સનં. ઞાણન્તિ પચ્ચેતીતિ પઞ્ઞા ઇતિ સદ્દહતિ. મગ્ગોતિ પચ્ચેતીતિ ‘‘ઉપાયો’’તિ સદ્દહતિ. પથોતિ સઞ્ચારો. નીયાનન્તિ ગહેત્વા યાતીતિ નીયાનં. ‘‘નિય્યાન’’ન્તિ વા પાઠો.

૨૪. ‘‘દિટ્ઠેન ચે સુદ્ધી’’તિ દુતિયગાથા. તસ્સત્થો – તેન રૂપદસ્સનસઙ્ખાતેન દિટ્ઠેન યદિ કિલેસસુદ્ધિ નરસ્સ હોતિ, તેન વા ઞાણેન સો યદિ જાતિઆદિદુક્ખં પજહાતિ, એવં સન્તે અરિયમગ્ગતો અઞ્ઞેન અસુદ્ધિમગ્ગેનેવ સો સુજ્ઝતિ, રાગાદીહિ ઉપધીહિ સઉપધિકો એવ સમાનો સુજ્ઝતીતિ વત્તબ્બતં આપન્નો હોતિ, ન ચ એવંવિધો સુજ્ઝતિ. તસ્મા દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાનં, સા નં દિટ્ઠિયેવ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો અય’’ન્તિ કથેતિ, દિટ્ઠિઅનુરૂપં ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિના નયેન તથા તથા વદતીતિ.

રાગેન સહ વત્તતીતિ સરાગો, રાગવાતિ અત્થો. સદોસોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

૨૫. ન બ્રાહ્મણોતિ તતિયગાથા. તસ્સત્થો – યો પન બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો હોતિ, સો મગ્ગેન અધિગતાસવક્ખયો ખીણાસવબ્રાહ્મણો અરિયમગ્ગઞાણતો અઞ્ઞેન અભિમઙ્ગલસમ્મતરૂપસઙ્ખાતે દિટ્ઠે, તથાવિધસદ્દસઙ્ખાતે સુતે, અવીતિક્કમસઙ્ખાતે સીલે, હત્થિવતાદિભેદે વતે, પથવિઆદિભેદે મુતે ચ ઉપ્પન્નેન મિચ્છાઞાણેન સુદ્ધિં ન આહાતિ. સેસમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ વણ્ણભણનાય વુત્તં. સો હિ તેધાતુકપુઞ્ઞે સબ્બસ્મિઞ્ચ પાપે અનૂપલિત્તો, કસ્મા? તસ્સ પહીનત્તા તસ્સ અત્તદિટ્ઠિયા, યસ્સ કસ્સચિ વા ગહણસ્સ પહીનત્તા અત્તઞ્જહો, પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં અકરણતો ‘‘નયિધ પકુબ્બમાનો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા નં એવં પસંસન્તો આહ. સબ્બસ્સેવ ચસ્સ પુરિમપાદેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – પુઞ્ઞે ચ પાપે ચ અનૂપલિત્તો અત્તઞ્જહો નયિધ પકુબ્બમાનો ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહાતિ. નાતિ પટિક્ખેપોતિ ન ઇતિ પટિસેધો.

બાહિત્વા સબ્બપાપકાનીતિ ગાથાયત્થો – યો ચતુત્થમગ્ગેન બાહિત્વા સબ્બપાપકાનિ ઠિતત્તો ઠિતોઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. બાહિતપાપત્તા એવ ચ વિમલો વિમલભાવં બ્રહ્મભાવં સેટ્ઠભાવં પત્તો, પટિનિસ્સટ્ઠસમાધિવિક્ખેપકરકિલેસમલેન અગ્ગમગ્ગફલસમાધિના સાધુસમાહિતો, સંસારહેતુસમતિક્કમેન સંસારમતિચ્ચ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચતાય કેવલીતિ ચ, તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનિસ્સિતત્તા અનિસ્સિતોતિ ચ, લોકધમ્મેહિ નિબ્બિકારત્તા તાદીતિ ચ પવુચ્ચતિ. એવં થુતિરહો સ બ્રહ્મા સો બ્રાહ્મણોતિ.

અઞ્ઞત્ર સતિપટ્ઠાનેહીતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાને મુઞ્ચિત્વા. સમ્મપ્પધાનાદીસુપિ એસેવ નયો.

સન્તેકે સમણબ્રાહ્મણાતિ એકચ્ચે લોકસઙ્કેતેન ‘‘સમણબ્રાહ્મણા’’તિ લદ્ધવોહારા સંવિજ્જન્તિ. દિટ્ઠસુદ્ધિકાતિ દિટ્ઠેન સુદ્ધિં ઇચ્છમાના. તે એકચ્ચાનં રૂપાનં દસ્સનન્તિ એતે દિટ્ઠસુદ્ધિકા એતેસં રૂપારમ્મણાનં ઓલોકનં. મઙ્ગલં પચ્ચેન્તીતિ ઇદ્ધિકારણં બુદ્ધિકારણં સબ્બસમ્પત્તિકારણં પતિટ્ઠાપેન્તિ. અમઙ્ગલં પચ્ચેન્તીતિ અનિદ્ધિકારણં ન બુદ્ધિકારણં ન સમ્પત્તિકારણં પતિટ્ઠાપેન્તિ. તે કાલતો વુટ્ઠહિત્વાતિ એતે દિટ્ઠાદિમઙ્ગલિકા પુરેતરમેવ ઉટ્ઠહિત્વા. અભિમઙ્ગલગતાનીતિ વિસેસેન વુડ્ઢિકારણગતાનિ. રૂપાનિ પસ્સન્તીતિ નાનાવિધાનિ રૂપારમ્મણાનિ દક્ખન્તિ. ચાટકસકુણન્તિ એવંનામકં. ફુસ્સવેળુવલટ્ઠિન્તિ ફુસ્સનક્ખત્તેન ઉપ્પન્નં તરુણબેળુવલટ્ઠિં. ગબ્ભિનિત્થિન્તિ સગબ્ભં ઇત્થિં. કુમારકં ખન્ધે આરોપેત્વા ગચ્છન્તન્તિ તરુણદારકં અંસે ઉસ્સાપેત્વા ગચ્છમાનં. પુણ્ણઘટન્તિ ઉદકપુણ્ણઘટં. રોહિતમચ્છન્તિ રત્તરોહિતમચ્છં. આજઞ્ઞરથન્તિ સિન્ધવયુત્તરથં. ઉસભન્તિ મઙ્ગલઉસભં. ગોકપિલન્તિ કપિલગાવિં.

પલાલપુઞ્જન્તિ થુસરાસિં. તક્કઘટન્તિ ગોતક્કાદિપૂરિતચાટિં. રિત્તઘટન્તિ તુચ્છઘટં. નટન્તિ નટકાદિં. ‘‘ધુત્તકિરિય’’ન્તિ એકે. નગ્ગસમણકન્તિ નિચ્ચોળસમણં. ખરન્તિ ગદ્રભં. ખરયાનન્તિ ગદ્રભયુત્તં વય્હાદિકં. એકયુત્તયાનન્તિ એકેન વાહનેન સંયુત્તં યાનં. કાણન્તિ એકક્ખિઉભયક્ખિકાણં. કુણિન્તિ હત્થકુણિં. ખઞ્જન્તિ ખઞ્જપાદં તિરિયગતપાદં. પક્ખહતન્તિ પીઠસપ્પિં. જિણ્ણકન્તિ જરાજિણ્ણં. બ્યાધિકન્તિ બ્યાધિપીળિતં. મતન્તિ કાલઙ્કતં.

સુતસુદ્ધિકાતિ સોતવિઞ્ઞાણેન સુતેન સુદ્ધિં ઇચ્છમાના. સદ્દાનં સવનન્તિ સદ્દારમ્મણાનં સવનં. વડ્ઢાતિ વાતિઆદયો લોકે પવત્તસદ્દમત્તાનિ ગહેત્વા વુત્તા. અમઙ્ગલં પન ‘‘કાણો’’તિઆદિના તેન તેન નામેન વુત્તસદ્દાયેવ. ‘‘છિન્દ’’ન્તિ વાતિ હત્થપાદાદિચ્છિન્નન્તિ વા. ‘‘ભિન્દ’’ન્તિ વાતિ સીસાદિભિન્નન્તિ વા. ‘‘દડ્ઢ’’ન્તિ વાતિ અગ્ગિના ઝાપિતન્તિ વા. ‘‘નટ્ઠ’’ન્તિ વાતિ ચોરાદીહિ વિનાસિતન્તિ વા. ‘‘નત્થી’’તિ વાતિ ન વિજ્જતીતિ વા.

સીલસુદ્ધિકાતિ સીલેન વિસુદ્ધિં ઇચ્છનકા. સીલમત્તેનાતિ સંવરણમત્તેન. સંયમમત્તેનાતિ ઉપરમમત્તેન. સંવરમત્તેનાતિ દ્વારથકનમત્તેન. અવીતિક્કમમત્તેનાતિ ન અતિક્કમિતમત્તેન. સમણો મુણ્ડિકાપુત્તોતિ માતિતો લદ્ધનામં. સમ્પન્નકુસલન્તિ પરિપુણ્ણકુસલં. પરમકુસલન્તિ ઉત્તમકુસલં. ઉત્તમપત્તિપ્પત્તન્તિ ઉત્તમં અરહત્તં પાપુણિતબ્બતં પત્વા ઠિતં. અયોજ્જન્તિ પરાજેતું અસક્કુણેય્યં સમણં.

વતસુદ્ધિકાતિ સમાદાનેન વતેન સુદ્ધિં ઇચ્છનકા. હત્થિવતિકા વાતિ સમાદિન્નં હત્થિવતં એતેસં અત્થીતિ હત્થિવતિકા, સબ્બહત્થિકિરિયં કરોન્તીતિ અત્થો. કથં? ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય હત્થીહિ કાતબ્બં કરિસ્સામી’’તિ એવં ઉપ્પન્નચિત્તા હત્થીનં ગમનાકારં તિટ્ઠનાકારં નિસીદનાકારં સયનાકારં ઉચ્ચારપસ્સાવકરણાકારં, અઞ્ઞે હત્થી દિસ્વા સોણ્ડં ઉસ્સાપેત્વા ગમનાકારઞ્ચ સબ્બં કરોન્તીતિ હત્થિવતિકા. અસ્સવતિકાદીસુપિ લબ્ભમાનવસેન યથાયોગં યોજેતબ્બં. તેસુ અવસાને દિસાવતિકા વાતિ પુરત્થિમાદિદિસાનં નમસ્સનવસેન સમાદિન્નદિસાવતિકા, એતેસં વુત્તપ્પકારાનં સમણબ્રાહ્મણાનં વતસમાદાનં સમ્પજ્જમાનં હત્થિઆદીનં સહબ્યતં ઉપનેતિ. સચે ખો પનસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ ‘‘ઇમિનાહં સીલવતસમાદાનબ્રહ્મચરિયેન દેવો વા દેવઞ્ઞતરો વા હોમી’’તિ ચિન્તયન્તસ્સ નિરયતિરચ્છાનયોનીનં અઞ્ઞતરો હોતીતિ ઞાતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા (મ. નિ. ૨.૭૯) –

‘‘ઇધ, પુણ્ણ, એકચ્ચો કુક્કુરવતં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરસીલં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરચિત્તં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરાકપ્પં ભાવેતિ પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં. સો કુક્કુરવતં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરસીલં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરચિત્તં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં, કુક્કુરાકપ્પં ભાવેત્વા પરિપુણ્ણં અબ્બોકિણ્ણં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા કુક્કુરાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સચે ખો પનસ્સ એવંદિટ્ઠિ હોતિ ‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’તિ, સાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ ખો અહં, પુણ્ણ, દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા. ઇતિ ખો, પુણ્ણ, સમ્પજ્જમાનં કુક્કુરવતં કુક્કુરાનં સહબ્યતં ઉપનેતિ, વિપજ્જમાનં નિરય’’ન્તિ.

ગન્ધબ્બવતિકાદયો ગન્ધબ્બાદીનં સહબ્યતં ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો ન ગહેતબ્બો, મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહિતત્તા નિરયતિરચ્છાનયોનિમેવ ઉપગચ્છન્તીતિ ગહેતબ્બો.

મુતસુદ્ધિકાતિ ફુસિતેન સુદ્ધિકા. પથવિં આમસન્તીતિ સસમ્ભારિકં મહાપથવિં કાયેન ફુસન્તિ. હરિતન્તિ અલ્લનીલસદ્દલં. ગોમયન્તિ ગવાદિગોમયં. કચ્છપન્તિ અટ્ઠિકચ્છપાદિઅનેકવિધં. ફાલં અક્કમન્તીતિ અયફાલં મદ્દન્તિ. તિલવાહન્તિ તિલસકટં તિલરાસિં વા. ફુસ્સતિલં ખાદન્તીતિ મઙ્ગલપટિસંયુત્તં તિલં ખાદન્તિ. ફુસ્સતેલં મક્ખેન્તીતિ તથારૂપં તિલતેલં સરીરબ્ભઞ્જનં કરોન્તિ. દન્તકટ્ઠન્તિ દન્તપોણં. મત્તિકાય ન્હાયન્તીતિ કુઙ્કુટ્ઠાદિકાય સણ્હમત્તિકાય સરીરં ઉબ્બટ્ટેત્વા ન્હાયન્તિ. સાટકં નિવાસેન્તીતિ મઙ્ગલપટિસંયુત્તં વત્થં પરિદહન્તિ. વેઠનં વેઠેન્તીતિ સીસવેઠનં પત્તુણ્ણાદિપટં સીસે ઠપેન્તિ પટિમુચ્ચન્તિ.

તેધાતુકં કુસલાભિસઙ્ખારન્તિ કામધાતુરૂપધાતુઅરૂપધાતૂસુ પટિસન્ધિદાયકં કોસલ્લસમ્ભૂતં પચ્ચયાભિસઙ્ખારં. સબ્બં અકુસલન્તિ દ્વાદસવિધં અકોસલ્લસમ્ભૂતં અકુસલં. યતોતિ યદા. તે દસવિધો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ, દ્વાદસવિધો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ, ચતુબ્બિધો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો ચ યથાનુરૂપં સમુચ્છેદપ્પહાનેન પહીના હોન્તિ. અત્તદિટ્ઠિજહોતિ ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ ગહિતદિટ્ઠિં જહો. ગાહં જહોતિ ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ માનસમ્પયુત્તગહણં જહો. પુન અત્તઞ્જહોતિ ‘‘એતં મમા’’તિ તણ્હાગહણવસેન ચ દિટ્ઠિગહણવસેન ચ પરામસિત્વા ગહિતં, પરતો આમટ્ઠઞ્ચ, તસ્મિં અભિનિવિટ્ઠઞ્ચ, બલવતણ્હાવસેન ગિલિત્વા અજ્ઝોસિતઞ્ચ, બલવમુચ્છિતઞ્ચ. સબ્બં તં ચત્તં હોતીતિઆદયો વુત્તનયાયેવ.

૨૬. એવં ‘‘ન બ્રાહ્મણો અઞ્ઞતો સુદ્ધિમાહા’’તિ વત્વા ઇદાનિ યે દિટ્ઠિગતિકા અઞ્ઞતો સુદ્ધિં બ્રુવન્તિ, તેસં તસ્સા દિટ્ઠિયા અનિબ્બાહકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘પુરિમં પહાયા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – તેહિ અઞ્ઞતો સુદ્ધિવાદા સમાનાપિ યસ્સા દિટ્ઠિયા અપ્પહીનત્તા ગહણમુઞ્ચનં હોતિ, તાય પુરિમં સત્થારાદિં પહાય અપરં નિસ્સિતા, એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અનુગતા અભિભૂતા રાગાદિભેદં ન તરન્તિ સઙ્ગં, તઞ્ચ અતરન્તા તં તં ધમ્મં ઉગ્ગણ્હન્તિ ચ નિરસ્સજન્તિ ચ મક્કટોવ સાખન્તિ.

પુરિમં સત્થારં પહાયાતિ પુરિમગહિતં સત્થુપટિઞ્ઞં વજ્જેત્વા. પરં સત્થારં નિસ્સિતાતિ અઞ્ઞં સત્થુપટિઞ્ઞં નિસ્સિતા અલ્લીના. પુરિમં ધમ્મક્ખાનં પહાયાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એજાનુગાતિ તણ્હાય અનુગા. એજાનુગતાતિ તણ્હાય અનુગતા. એજાનુસટાતિ તણ્હાય અનુસટા પક્ખન્દા વા. એજાય પન્ના પતિતાતિ તણ્હાય નિમુગ્ગા ચ નિક્ખિપિતા ચ.

મક્કટોતિ વાનરો. અરઞ્ઞેતિ વિપિને. પવનેતિ મહાવને. ચરમાનોતિ ગચ્છમાનો. એવમેવાતિ ઓપમ્મસંસન્દનં. પુથૂતિ નાના. પુથુદિટ્ઠિગતાનીતિ નાનાવિધાનિ દિટ્ઠિગતાનિ. ગણ્હન્તિ ચ મુઞ્ચન્તિ ચાતિ ગહણવસેન ગણ્હન્તિ ચ ચજનવસેન મુઞ્ચન્તિ ચ. આદિયન્તિ ચ નિરસ્સજન્તિ ચાતિ પલિબોધં કરોન્તિ ચ વિસ્સજ્જેન્તિ ચ ખિપન્તિ ચ.

૨૭. પઞ્ચમગાથાય ચ સમ્બન્ધો – યો ચ સો ‘‘દિટ્ઠી હિ નં પાવ તથા વદાન’’ન્તિ વુત્તો, સો સયં સમાદાયાતિ. તત્થ સયન્તિ સામં. સમાદાયાતિ ગહેત્વા. વતાનીતિ હત્થિવતાદીનિ. ઉચ્ચાવચન્તિ અપરાપરં, હીનપણીતં વા સત્થારતો સત્થારાદિં. સઞ્ઞસત્તોતિ કામસઞ્ઞાદીસુ લગ્ગો. વિદ્વા ચ વેદેહિ સમેચ્ચ ધમ્મન્તિ પરમત્થવિદ્વા ચ અરહા ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ ચતુસચ્ચધમ્મં અભિસમેચ્ચાતિ. સેસં પાકટમેવ.

સામં સમાદાયાતિ સયમેવ ગહેત્વા. આદાયાતિ આદિયિત્વા ગણ્હિત્વા. સમાદાયાતિ સમ્મા આદાય. આદિયિત્વાતિ પલિબોધં કત્વા. સમાદિયિત્વાતિ સમ્મા પલિબોધં કત્વા. ગણ્હિત્વાતિ અવિસ્સજ્જેત્વા. પરામસિત્વાતિ દસ્સિત્વા. અભિનિવિસિત્વાતિ પતિટ્ઠહિત્વા. કામસઞ્ઞાદયો વુત્તનયા એવ.

વિદ્વાતિ મેધાવી. વિજ્જાગતોતિ વિજાનનભાવં ગતો. ઞાણીતિ પઞ્ઞાસમ્પન્નો. વિભાવીતિ ઞાણેન વીમંસકો. મેધાવીતિ અનિચ્ચાદીહિ તુલિતઞાણો. પઞ્ઞાતિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તનયાયેવ. ચતુસચ્ચધમ્મં વિચિનાતીતિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. બોજ્ઝઙ્ગત્થો હેટ્ઠા વુત્તોવ. વીમંસાતિ ચતુસચ્ચધમ્મવિચિનના પઞ્ઞાવ. ‘‘વીમંસા ધમ્મચિન્તના’’તિ હિ વુત્તા. વિપસ્સનાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા વિવિધાકારેન પસ્સના પઞ્ઞાવ. સમ્માદિટ્ઠીતિ સોભના પસટ્ઠા સુન્દરા મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. તેહિ વેદેહીતિ એતેહેવ ચતૂહિ મગ્ગઞાણેહિ. અન્તગતોતિ જાતિજરામરણસ્સ પરિયોસાનં ગતો. કોટિગતોતિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તનયાવ. વેદાનં વા અન્તગતોતિ જાનિતબ્બાનં અવસાનપ્પત્તો. વેદેહિ વા અન્તગતોતિ ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તભાવેન અન્તસઙ્ખાતં નિબ્બાનં ગતો. વિદિતત્તાતિ વિદિતભાવેન જાનિતભાવેન.

વેદાનિ વિચેય્ય કેવલાનીતિ ગાથાય અયમત્થો – યો ચતૂહિ મગ્ગઞાણવેદેહિ કિલેસક્ખયં કરોન્તો ગતો, સો પરમત્થતો વેદગૂ નામ હોતિ. સોવ સબ્બસમણબ્રાહ્મણાનં સત્થસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ તાયેવ મગ્ગભાવનાય કિચ્ચતો અનિચ્ચાદિવસેન વિચેય્ય. તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન તમેવ સબ્બં વેદમતિચ્ચ યાપિ વેદપચ્ચયા, અઞ્ઞથા વા ઉપ્પજ્જન્તિ વેદના, તાસુ સબ્બવેદનાસુ વીતરાગો હોતિ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કિં પત્તિનમાહુ વેદગુ’’ન્તિ (સુ. નિ. ૫૩૩) પુટ્ઠો ‘‘ઇદં પત્તિન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘વેદાનિ વિચેય્ય…પે… વેદગૂ સો’’તિ આહ. યસ્મા વા યો પવિચયપઞ્ઞાય વેદાનિ વિચેય્ય, તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન સબ્બં વેદમતિચ્ચ વત્તતિ. સો સત્થસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ ગતો ઞાતો અતિક્કન્તોવ હોતિ. યો વેદનાસુ વીતરાગો, સોપિ વેદનાસઞ્ઞિતાનિ વેદાનિ ગતો અતિક્કન્તો, અતિવેદનં ગતોતિપિ વેદગૂ. તસ્મા તમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં પત્તિન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘વેદાનિ વિચેય્ય…પે… વેદગૂ સો’’તિ આહ.

સમેચ્ચાતિ ઞાણેન સમાગન્ત્વા. અભિસમેચ્ચાતિ ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા. ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં. સબ્બે સઙ્ખારાતિ સબ્બે સપ્પચ્ચયા ધમ્મા. તે હિ સઙ્ખતસઙ્ખારા નામ. પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કરીયન્તીતિ સઙ્ખારા, તે એવં પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતત્તા ‘‘સઙ્ખતા’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તા. ‘‘કમ્મનિબ્બત્તા તેભૂમકરૂપારૂપધમ્મા અભિસઙ્ખતસઙ્ખારા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૭) અટ્ઠકથાસુ વુત્તા. તેપિ ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨; સં. નિ. ૧.૧૮૬) સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ‘‘અવિજ્જાગતોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો પુઞ્ઞઞ્ચે સઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાવ આગતા. તેભૂમિકકુસલાકુસલચેતના અભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારા નામ. ‘‘યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ, તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૫) આગતં કાયિકચેતસિકવીરિયં પયોગાભિસઙ્ખારો નામ. ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સ ખો, આવુસો વિસાખ, ભિક્ખુનો પઠમં નિરુજ્ઝતિ વચીસઙ્ખારો, તતો કાયસઙ્ખારો, તતો ચિત્તસઙ્ખારો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૬૪) આગતા વિતક્કવિચારા વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ વચીસઙ્ખારા, અસ્સાસપસ્સાસા કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા, સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચિત્તેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચિત્તસઙ્ખારા. ઇધ પન સઙ્ખતસઙ્ખારા અધિપ્પેતા. અનિચ્ચા હુત્વા અભાવટ્ઠેન. દુક્ખા પટિપીળનટ્ઠેન. સબ્બે ધમ્માતિ નિબ્બાનમ્પિ અન્તોકત્વા વુત્તા. અનત્તા અવસવત્તનટ્ઠેન. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ એત્થ યં પટિચ્ચ ફલમેતિ, સો પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના, અપચ્ચક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિચ ઉપકારકટ્ઠો પચ્ચયટ્ઠો. અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો, તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા. સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ, એવં સમ્ભવન્તિસદ્દસ્સ સેસપદેહિપિ યોજના કાતબ્બા.

તત્થ કતમા અવિજ્જા? દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં, અપરન્તે અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં. કતમે સઙ્ખારા? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો, કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો ચિત્તસઙ્ખારો, અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના, પઞ્ચ રૂપાવચરકુસલચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, દ્વાદસ અકુસલચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, ચતસ્સો અરૂપાવચરકુસલચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો, કાયસઞ્ચેતના કાયસઙ્ખારો, વચીસઞ્ચેતના વચીસઙ્ખારો, મનોસઞ્ચેતના ચિત્તસઙ્ખારો.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તી’’તિ? અવિજ્જાભાવે ભાવતો. યસ્સ હિ દુક્ખાદીસુ અવિજ્જાસઙ્ખાતં અઞ્ઞાણં અપ્પહીનં હોતિ, સો દુક્ખે તાવ પુબ્બન્તાદીસુ ચ અઞ્ઞાણેન સંસારદુક્ખં સુખસઞ્ઞાય ગહેત્વા તસ્સેવ હેતુભૂતે તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ. સમુદયે અઞ્ઞાણેન દુક્ખહેતુભૂતેપિ તણ્હાપરિક્ખારે સઙ્ખારે સુખહેતુતો મઞ્ઞમાનો આરભતિ. નિરોધે પન મગ્ગે ચ અઞ્ઞાણેન દુક્ખસ્સ અનિરોધભૂતેપિ ગતિવિસેસે દુક્ખનિરોધસઞ્ઞી હુત્વા નિરોધસ્સ ચ અમગ્ગભૂતેસુપિ યઞ્ઞામરતપાદીસુ નિરોધમગ્ગસઞ્ઞી હુત્વા દુક્ખનિરોધં પત્થયમાનો યઞ્ઞામરતપાદિમુખેન તિવિધેપિ સઙ્ખારે આરભતિ.

અપિ ચ સો તાય ચતૂસુ સચ્ચેસુ અપ્પહીનાવિજ્જતાય વિસેસતો જાતિજરારોગમરણાદિઅનેકાદીનવવોકિણ્ણમ્પિ પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતં દુક્ખં દુક્ખતો અજાનન્તો તસ્સ અધિગમાય કાયવચીચિત્તસઙ્ખારભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ દેવચ્છરકામકો વિય મરુપ્પપાતં. સુખસમ્મતસ્સાપિ ચ તસ્સ પુઞ્ઞફલસ્સ અન્તે મહાપરિળાહજનિકં વિપરિણામદુક્ખતં અપ્પસ્સાદતઞ્ચ અપસ્સન્તોપિ તપ્પચ્ચયં વુત્તપ્પકારમેવ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ સલભો વિય દીપસિખાભિનિપાતં, મધુબિન્દુગિદ્ધો વિય ચ મધુલિત્તસત્થધારાલેહનં.

કામુપસેવનાદીસુ ચ સવિપાકેસુ આદીનવં અપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞાય ચેવ કિલેસાભિભૂતતાય ચ દ્વારત્તયપ્પવત્તમ્પિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં આરભતિ બાલો વિય ગૂથકીળનં, મરિતુકામો વિય ચ વિસખાદનં. આરુપ્પવિપાકેસુ ચાપિ સઙ્ખારવિપરિણામદુક્ખતં અનવબુજ્ઝમાનો સસ્સતાદિવિપલ્લાસેન ચિત્તસઙ્ખારભૂતં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં આરભતિ દિસામૂળ્હો વિય પિસાચનગરાભિમુખમગ્ગગમનં. એવં યસ્મા અવિજ્જાભાવતોવ સઙ્ખારભાવો, ન અભાવતો. તસ્મા જાનિતબ્બમેતં ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તી’’તિ.

એત્થાહ – ગણ્હામ તાવ એતં ‘‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો’’તિ, કિં પનાયમેકાવ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ પચ્ચયા સન્તીતિ? કિં પનેત્થ યદિ તાવ એકાવ, એકકારણવાદો આપજ્જતિ. અથ અઞ્ઞેપિ સન્તિ, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એકકારણનિદ્દેસો નુપપજ્જતીતિ? ન નુપપજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા –

‘‘એકં ન એકતો ઇધ, નાનેકમનેકતોપિ નો એકં;

ફલમત્થિ અત્થિ પન એક-હેતુફલદીપને અત્થો’’. (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬, સઙ્ખારપદનિદ્દેસ; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૦૫; વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૭);

ભગવા હિ કત્થચિ પધાનત્તા, કત્થચિ પાકટત્તા, કત્થચિ અસાધારણત્તા દેસનાવિલાસસ્સ ચ વેનેય્યાનઞ્ચ અનુરૂપતો એકમેવ હેતું વા ફલં વા દીપેતિ. તસ્મા અયમિધ અવિજ્જા વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ વત્થારમ્મણસહજાતધમ્માદીસુ સઙ્ખારકારણેસુ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) ચ, ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૪) ચ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ તણ્હાદીનં સઙ્ખારહેતૂનં હેતૂતિ પધાનત્તા, ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતી’’તિ પાકટત્તા, અસાધારણત્તા ચ સઙ્ખારાનં હેતુભાવેન દીપિતાતિ વેદિતબ્બા. એતેનેવ ચ એકેકહેતુફલદીપનપરિહારવચનેન સબ્બત્થ એકેકહેતુફલદીપને પયોજનં વેદિતબ્બન્તિ.

એત્થાહ – એવં સન્તેપિ એકન્તાનિટ્ઠફલાય સાવજ્જાય અવિજ્જાય કથં પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારપચ્ચયત્તં યુજ્જતિ? ન હિ નિમ્બબીજતો ઉચ્છુ ઉપ્પજ્જતીતિ. કથં ન યુજ્જિસ્સતિ? લોકસ્મિઞ્હિ –

‘‘વિરુદ્ધો ચા વિરુદ્ધો ચ, સદિસાસદિસો તથા;

ધમ્માનં પચ્ચયો સિદ્ધો, વિપાકા એવ તે ચ ન’’.

ઇતિ અયં અવિજ્જા વિપાકવસેન એકન્તાનિટ્ઠફલા, સભાવવસેન ચ સાવજ્જાપિ સમાના સબ્બેસમ્પિ એતેસં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં યથાનુરૂપં ઠાનકિચ્ચસભાવવિરુદ્ધાવિરુદ્ધપચ્ચયવસેન, સદિસાસદિસપચ્ચયવસેન ચ પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બા. અપિ ચ અયં અઞ્ઞોપિ પરિયાયો –

‘‘ચુતૂપપાતે સંસારે, સઙ્ખારાનઞ્ચ લક્ખણે;

યો પટિચ્ચસમુપ્પન્ન-ધમ્મેસુ ચ વિમુય્હતિ.

‘‘અભિસઙ્ખરોતિ સો એતે, સઙ્ખારે તિવિધે યતો;

અવિજ્જા પચ્ચયો તેસં, તિવિધાનમ્પયં તતો.

‘‘યથાપિ નામ જચ્ચન્ધો, નરો અપરિણાયકો;

એકદા યાતિ મગ્ગેન, ઉમ્મગ્ગેનાપિ એકદા.

‘‘સંસારે સંસરં બાલો, તથા અપરિણાયકો;

કરોતિ એકદા પુઞ્ઞં, અપુઞ્ઞમપિ એકદા.

‘‘યદા ચ ઞત્વા સો ધમ્મં, સચ્ચાનિ અભિસમેસ્સતિ;

તદા અવિજ્જૂપસમા, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ.

સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ છવિઞ્ઞાણકાયા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણં ઘાનવિઞ્ઞાણં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં કાયવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણં. તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકન્તિ દુવિધં. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. મનોવિઞ્ઞાણં પન દ્વે વિપાકમનોધાતુયો, તિસ્સો અહેતુકવિપાકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો, અટ્ઠ સહેતુકવિપાકચિત્તાનિ, પઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ, ચત્તારિ અરૂપાવચરવિપાકચિત્તાનીતિ બાવીસતિવિધં. ઇતિ સબ્બાનિ બાત્તિંસલોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણાનિ.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ઇદં વુત્તપ્પકારં વિઞ્ઞાણં સઙ્ખારપચ્ચયા હોતી’’તિ? ઉપચિતકમ્માભાવે વિપાકાભાવતો. વિપાકઞ્હેતં, વિપાકઞ્ચ ન ઉપચિતકમ્માભાવે ઉપ્પજ્જતિ, યદિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સબ્બેસં સબ્બવિપાકાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું, ન ચ ઉપ્પજ્જન્તીતિ જાનિતબ્બમેતં ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા ઇદં વિઞ્ઞાણં હોતી’’તિ. સબ્બમેવ હિ ઇદં પવત્તિપટિસન્ધિવસેન દ્વેધા પવત્તતિ. તત્થ દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ, દ્વે મનોધાતુયો, સોમનસ્સસહગતા અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમાનિ તેરસ પઞ્ચવોકારભવે પવત્તિયંયેવ પવત્તન્તિ. સેસાનિ એકૂનવીસતિ તીસુ ભવેસુ યથાનુરૂપં પવત્તિયમ્પિ પટિસન્ધિયમ્પિ પવત્તન્તિ.

‘‘લદ્ધપ્પચ્ચયમિતિ ધમ્મ-મત્તમેતં ભવન્તરમુપેતિ;

નાસ્સ તતો સઙ્કન્તિ, ન તતો હેતું વિના હોતિ’’.

ઇતિ હેતં લદ્ધપ્પચ્ચયં રૂપારૂપધમ્મમત્તં ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘ભવન્તરમુપેતી’’તિ વુચ્ચતિ, ન સત્તો ન જીવો. તસ્સ ચ નાપિ અતીતભવતો ઇધ સઙ્કન્તિ અત્થિ, નાપિ તતો હેતું વિના ઇધ પાતુભાવો. એત્થ ચ પુરિમં ચવનતો ચુતિ, પચ્છિમં ભવન્તરાદિપટિસન્ધાનતો પટિસન્ધીતિ વુચ્ચતિ.

એત્થાહ – નનુ એવં અસઙ્કન્તિપાતુભાવે સતિ યે ઇમસ્મિં મનુસ્સત્તભાવે ખન્ધા, તેસં નિરુદ્ધત્તા, ફલપચ્ચયસ્સ ચ કમ્મસ્સ તત્થ અગમનતો, અઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞતો ચ તં ફલં સિયા, ઉપભુઞ્જકે ચ અસતિ કસ્સ તં ફલં સિયા, તસ્મા ન સુન્દરમિદં વિધાનન્તિ? તત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘સન્તાને યં ફલં એતં, નાઞ્ઞસ્સ ન ચ અઞ્ઞતો;

બીજાનં અભિસઙ્ખારો, એતસ્સત્થસ્સ સાધકો.

‘‘ફલસ્સુપ્પત્તિયા એવ, સિદ્ધા ભુઞ્જકસમ્મુતિ;

ફલુપ્પાદેન રુક્ખસ્સ, યથા ફલતિ સમ્મુતી’’તિ.

યોપિ વદેય્ય ‘‘એવં સન્તેપિ એતે સઙ્ખારા વિજ્જમાના વા ફલસ્સ પચ્ચયા સિયું, અવિજ્જમાના વા. યદિ ચ વિજ્જમાના, પવત્તિક્ખણેયેવ નેસં વિપાકેન ભવિતબ્બં. અથ અવિજ્જમાના, પવત્તિતો પુબ્બે પચ્છા ચ નિચ્ચં ફલાવહા સિયુ’’ન્તિ. સો એવં વત્તબ્બો –

‘‘કતત્તા પચ્ચયા એતે, ન ચ નિચ્ચં ફલાવહા;

પાટિભોગાદિકં તત્થ, વેદિતબ્બં નિદસ્સન’’ન્તિ.

વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઇધ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા નામં, ચત્તારિ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં રૂપં. અભાવકગબ્ભસેય્યકાનં અણ્ડજાનઞ્ચ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુદસકં કાયદસકન્તિ વીસતિ રૂપરૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે તેવીસતિ ધમ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. સભાવકાનં ભાવદસકં પક્ખિપિત્વા તેત્તિંસ, ઓપપાતિકસત્તેસુ બ્રહ્મકાયિકાદીનં પટિસન્ધિક્ખણે ચક્ખુસોતવત્થુદસકાનિ જીવિતિન્દ્રિયનવકઞ્ચાતિ એકૂનચત્તાલીસ રૂપરૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે બાચત્તાલીસ ધમ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. કામભવે પન સેસઓપપાતિકાનં, સંસેદજાનં વા સભાવકપરિપુણ્ણાયતનાનં પટિસન્ધિક્ખણે ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવત્થુભાવદસકાનીતિ સત્તતિ રૂપરૂપાનિ, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ એતે તેસત્તતિ ધમ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. એસ ઉક્કંસો, અવકંસેન પન તંતંદસકવિકલાનં તસ્સ તસ્સ વસેન હાપેત્વા હાપેત્વા પટિસન્ધિયં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપસઙ્ખા વેદિતબ્બા. અરૂપીનં પન તયોવ અરૂપિનો ખન્ધા. અસઞ્ઞીનં રૂપતો જીવિતિન્દ્રિયનવકમેવાતિ. એસ તાવ પટિસન્ધિયં નયો.

પવત્તે પન સબ્બત્થ રૂપપવત્તિદેસે પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે પટિસન્ધિચિત્તેન સહ પવત્તઉતુતો ઉતુસમુટ્ઠાનં સુદ્ધટ્ઠકં પાતુભવતિ. પઠમભવઙ્ગતો પભુતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં સુદ્ધટ્ઠકં, સદ્દપાતુભાવકાલે ઉતુતો ચેવ ચિત્તતો ચ સદ્દનવકં, કબળીકારાહારૂપજીવીનં આહારસમુટ્ઠાનં સુદ્ધટ્ઠકન્તિ એવં આહારસમુટ્ઠાનસ્સ, સુદ્ધટ્ઠકસ્સ, ઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ દ્વિન્નં નવકાનં વસેન છબ્બીસતિવિધં, એકેકચિત્તે તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જમાનં વુત્તકમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચ સત્તતિવિધન્તિ છન્નવુતિવિધં રૂપં, તયો ચ અરૂપિનો ખન્ધાતિ નવનવુતિધમ્મા યથાસમ્ભવં ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વેદિતબ્બા.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘પટિસન્ધિનામરૂપં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા હોતી’’તિ? સુત્તતો યુત્તિતો ચ. સુત્તે હિ ‘‘ચિત્તાનુપરિવત્તિનો ધમ્મા’’તિઆદિના (ધ. સ. દુકમાતિકા ૬૨) નયેન બહુધા વેદનાદીનં વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા સિદ્ધા. યુત્તિતો પન –

‘‘ચિત્તજેન હિ રૂપેન, ઇધ દિટ્ઠેન સિજ્ઝતિ;

અદિટ્ઠસ્સાપિ રૂપસ્સ, વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો ઇતી’’તિ.

નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ નામં વુત્તમેવ. ઇધ પન રૂપં નિયમતો ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, છ વત્થૂનિ, જીવિતિન્દ્રિયન્તિ એકાદસવિધં. સળાયતનં પન ચક્ખાયતનં સોતઘાનજિવ્હાકાયમનાયતનં.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘નામરૂપં સળાયતનસ્સ પચ્ચયો’’તિ? નામરૂપભાવે ભાવતો. તસ્સ તસ્સ હિ નામસ્સ રૂપસ્સ ચ ભાવે તં તં આયતનં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ.

સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ –

‘‘છળેવ ફસ્સા સઙ્ખેપા, ચક્ખુસમ્ફસ્સઆદયો;

વિઞ્ઞાણમિવ બાત્તિંસ, વિત્થારેન ભવન્તિ તે’’.

ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ –

‘‘દ્વારતો વેદના વુત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિકા;

છળેવ તા પભેદેન, ઇધ બાત્તિંસ વેદના’’.

વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ –

‘‘રૂપતણ્હાદિભેદેન, છ તણ્હા ઇધ દીપિતા;

એકેકા તિવિધા તત્થ, પવત્તાકારતો મતા.

‘‘દુક્ખી સુખં પત્થયતિ, સુખી ભિય્યોપિ ઇચ્છતિ;

ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા.

‘‘તણ્હાય પચ્ચયા તસ્મા, હોન્તિ તિસ્સોપિ વેદના;

વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, ઇતિ વુત્તા મહેસિના’’તિ.

તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં. ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઇધ કમ્મભવો અધિપ્પેતો, ઉપપત્તિભવો પન પદુદ્ધારવસેન વુત્તો. ભવપચ્ચયા જાતીતિ કમ્મભવપચ્ચયા જાતિ પટિસન્ધિખન્ધાનં પાતુભવો.

તત્થ સિયા – કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘ભવો જાતિયા પચ્ચયો’’તિ ચે? બાહિરપચ્ચયસમત્તેપિ હીનપણીતતાદિવિસેસદસ્સનતો. બાહિરાનઞ્હિ જનકજનનિસુક્કસોણિતાહારાદીનં પચ્ચયાનં સમત્તેપિ સત્તાનં યમકાનમ્પિ સતં હીનપણીતતાદિવિસેસો દિસ્સતિ. સો ચ ન અહેતુકો સબ્બદા ચ સબ્બેસઞ્ચ અભાવતો, ન કમ્મભવતો અઞ્ઞહેતુકો તદભિનિબ્બત્તકસત્તાનં અજ્ઝત્તસન્તાને અઞ્ઞસ્સ કારણસ્સ અભાવતોતિ કમ્મભવહેતુકોવ. કમ્મઞ્હિ સત્તાનં હીનપણીતતાદિવિસેસસ્સ હેતુ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કમ્મં સત્તે વિભજતિ યદિદં હીનપણીતતાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯). તસ્મા જાનિતબ્બમેતં ‘‘ભવો જાતિયા પચ્ચયો’’તિ.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદીસુ યસ્મા અસતિ જાતિયા જરામરણઞ્ચેવ સોકાદયો ચ ધમ્મા ન હોન્તિ, જાતિયા પન સતિ જરામરણઞ્ચેવ જરામરણસઙ્ખાતદુક્ખધમ્મફુટ્ઠસ્સ બાલસ્સ જરામરણાદિસમ્બન્ધા વા તેન તેન દુક્ખધમ્મેન ફુટ્ઠસ્સ અનભિસમ્બન્ધા વા સોકાદયો ચ ધમ્મા હોન્તિ. તસ્મા જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ. સમેચ્ચ અભિસમેચ્ચ ધમ્મન્તિ ઞાણેન સમાગન્ત્વા ચતુસચ્ચધમ્મં પટિવિજ્ઝિત્વા.

એવં દ્વાદસપદિકં પચ્ચયાકારપ્પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટવસેન અવિજ્જાદીનં નિરોધદસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિ સમેચ્ચ અભિસમેચ્ચ ધમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જાનિરોધાતિ અવિજ્જાય અનુપ્પાદનિરોધા પુન અપ્પવત્તિનિરોધેન. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવં સેસપદેસુપિ. ઇદં દુક્ખન્તિઆદયો પુબ્બે વુત્તનયા એવ. ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ ઇમે તેભૂમકા ધમ્મા સભાવલક્ખણાવબોધવસેન સોભનાકારેન, અધિકેન ઞાણેન વા સભાવતો જાનિતબ્બા. પરિઞ્ઞેય્યાતિ સામઞ્ઞલક્ખણાવબોધવસેન, કિચ્ચસમાપનવસેન ચ બ્યાપિત્વા જાનિતબ્બા. ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બાતિ ઇમે સમુદયપક્ખિકા ધમ્મા તેન તેન ગુણઙ્ગેન પહાતબ્બા. ભાવેતબ્બાતિ વડ્ઢેતબ્બા. સચ્છિકાતબ્બાતિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બા. દુવિધા સચ્છિકિરિયા પટિલાભસચ્છિકિરિયા ચ આરમ્મણસચ્છિકિરિયા ચ. છન્નં ફસ્સાયતનાનન્તિ ચક્ખાદીનં છન્નં આયતનાનં. સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચાતિ ઉપ્પાદઞ્ચ નિરોધઞ્ચ.

ભૂરિપઞ્ઞોતિ ભૂરિ વિયાતિ ભૂરિ, તાય ભૂરિપઞ્ઞાય સમન્નાગતો ભૂરિપઞ્ઞો. મહાપઞ્ઞોતિઆદીસુ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો.

તત્રિદં મહાપઞ્ઞાદીનં નાનત્તં – કતમા મહાપઞ્ઞા? મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તે ધમ્મે…પે… મહન્તા નિરુત્તિયો… મહન્તાનિ પટિભાનાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તે સમાધિક્ખન્ધે…પે… પઞ્ઞાક્ખન્ધે… વિમુત્તિક્ખન્ધે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ ઠાનાઠાનાનિ…પે… મહાવિહારસમાપત્તિયો… મહન્તાનિ અરિયસચ્ચાનિ… મહન્તે સતિપટ્ઠાને… સમ્મપ્પધાને… ઇદ્ધિપાદે… મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ … બલાનિ… બોજ્ઝઙ્ગાનિ… મહન્તે અરિયમગ્ગે… મહન્તાનિ સામઞ્ઞફલાનિ… મહાઅભિઞ્ઞાયો… મહન્તં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા.

કતમા પુથુપઞ્ઞા? પુથુનાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાધાતૂસુ…પે… પુથુનાનાઆયતનેસુ… પુથુનાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ… પુથુનાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ… પુથુનાનાઅત્થેસુ… ધમ્મેસુ… નિરુત્તીસુ… પટિભાનેસુ… પુથુનાનાસીલક્ખન્ધેસુ… પુથુનાનાસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેસુ… પુથુનાનાઠાનાઠાનેસુ… પુથુનાનાવિહારસમાપત્તીસુ… પુથુનાનાઅરિયસચ્ચેસુ… પુથુનાનાસતિપટ્ઠાનેસુ… સમ્મપ્પધાનેસુ… ઇદ્ધિપાદેસુ… ઇન્દ્રિયેસુ… બલેસુ… બોજ્ઝઙ્ગેસુ… પુથુનાનાઅરિયમગ્ગેસુ… સામઞ્ઞફલેસુ… અભિઞ્ઞાસુ… પુથુનાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મ પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા.

કતમા હાસપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલં પરિપૂરેતિ. ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ. ભોજને મત્તઞ્ઞુતં…પે… જાગરિયાનુયોગં… સીલક્ખન્ધં… સમાધિક્ખન્ધં… પઞ્ઞાક્ખન્ધં… વિમુત્તિક્ખન્ધં… વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો…પે… પામોજ્જબહુલો ઠાનાઠાનં પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. સતિપટ્ઠાને ભાવેતિ સમ્મપ્પધાને… ઇદ્ધિપાદે… ઇન્દ્રિયાનિ… બલાનિ… બોજ્ઝઙ્ગે… અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા, અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા.

કતમા જવનપઞ્ઞા? યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો, અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો… દુક્ખતો… અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. ચક્ખું…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો… દુક્ખતો… અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા…પે… વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા…પે… વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખું…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં…પે… નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા…પે… વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

કતમા તિક્ખપઞ્ઞા? ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ. ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે… ઉપ્પન્નં રાગં… ઉપ્પન્નં દોસં… મોહં… કોધં… ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે અભિસઙ્ખારે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. એકમ્હિ આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, ચતસ્સો ચ પટિસમ્ભિદાયો, છ અભિઞ્ઞાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાયાતિ તિક્ખપઞ્ઞા.

કતમા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતિ ઉત્તાસબહુલો ઉક્કણ્ઠનબહુલો અરતિબહુલો અનભિરતિબહુલો બહિમુખો ન રમતિ સબ્બસઙ્ખારેસુ, અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં…પે… મોહક્ખન્ધં… કોધં… ઉપનાહં…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા.

૨૮. સ સબ્બધમ્મેસુ વિસેનિભૂતો, યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વાતિ સો ભૂરિપઞ્ઞો ખીણાસવો યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠં વા સુતં વા મુતં વા તેસુ સબ્બધમ્મેસુ મારસેનં વિનાસેત્વા ઠિતભાવેન વિસેનિભૂતો. તમેવ દસ્સિન્તિ તં એવ વિસુદ્ધદસ્સિં. વિવટં ચરન્તન્તિ તણ્હાછદનાદિવિગમેન વિવટં હુત્વા ચરન્તં. કેનીધ લોકસ્મિ વિકપ્પયેય્યાતિ કેન ઇધ લોકે તણ્હાકપ્પેન વા દિટ્ઠિકપ્પેન વા કોચિ વિકપ્પેય્ય, તેસં વા પહીનત્તા રાગાદિના પુબ્બે વુત્તેનાતિ.

કામા તે પઠમા સેનાતિઆદીસુ ચતૂસુ ગાથાસુ અયમત્થો – યસ્મા આદિતોવ અગારિયભૂતે સત્તે વત્થુકામેસુ કિલેસકામા મોહયન્તિ, તે અભિભુય્ય અનગારિયભાવં ઉપગતાનં પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘પબ્બજિતેન ખો, આવુસો, અભિરતિ દુક્કરા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૩૧). તતો તે પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા ખુપ્પિપાસા બાધેતિ, તાય બાધિતાનં પરિયેસનતણ્હા ચિત્તં કિલમયતિ, અથ નેસં કિલન્તચિત્તાનં થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ તતો વિસેસમનધિગચ્છન્તાનં દુરભિસમ્ભવેસુ અરઞ્ઞવનપત્થેસુ સેનાસનેસુ વિહરતં ઉત્રાસસઞ્ઞિતા ભીરુ જાયતિ, તેસં ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતાનં દીઘરત્તં વિવેકરસમનસ્સાદયમાનાનં વિહરતં ‘‘ન સિયા નુ ખો એસ મગ્ગો’’તિ પટિપત્તિયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તં વિનોદેત્વા વિહરતં અપ્પમત્તકેન વિસેસાધિગમેન માનમક્ખથમ્ભા જાયન્તિ, તેપિ વિનોદેત્વા વિહરતં તતો અધિકતરં વિસેસાધિગમં નિસ્સાય લાભસક્કારસિલોકા ઉપ્પજ્જન્તિ, લાભાદિમુચ્છિતા ધમ્મપટિરૂપકાનિ પકાસેન્તા મિચ્છાયસં અધિગન્ત્વા તત્થ ઠિતા જાતિઆદીહિ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તિ, પરં વમ્ભેન્તિ. તસ્મા કામાદીનં પઠમસેનાદિભાવો વેદિતબ્બો.

એવમેતં દસવિધં સેનં ઉદ્દિસિત્વા યસ્મા સા કણ્હધમ્મસમન્નાગતત્તા કણ્હસ્સ નમુચિનો ઉપકારાય સંવત્તતિ, તસ્મા નં ‘‘તવ સેના’’તિ નિદ્દિસન્તો આહ – ‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની’’તિ. તત્થ અભિપ્પહારિનીતિ સમણબ્રાહ્મણાનં ઘાતિની નિપ્પોથિની, અન્તરાયકરીતિ અત્થો. ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વાવ લભતે સુખન્તિ એવં તવ સેનં અસૂરો કાયે ચ જીવિતે ચ સાપેક્ખો પુરિસો ન જિનાતિ, સૂરો પન જિનાતિ, જેત્વાવ મગ્ગસુખં ફલસુખઞ્ચ અધિગચ્છતિ.

યતો ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહીતિ યદા ચતૂહિ નિદ્દોસનિબ્બાનમગ્ગનસઙ્ખાતેહિ મગ્ગેહિ. મારસેનાતિ મારસ્સ સેના વચનકરા કિલેસા. પટિસેનિકરાતિ પટિપક્ખકરા. જિતા ચાતિ પરાજયમાના હનિતા ચ. પરાજિતા ચાતિ નિગ્ગહિતા ચ. ભગ્ગાતિ ભિન્ના. વિપ્પલુગ્ગાતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણા. પરમ્મુખાતિ વિમુખભાવં પાપિતા. વિસેનિભૂતોતિ નિક્કિલેસો હુત્વા ઠિતો.

વોદાતદસ્સિન્તિ બ્યવદાતદસ્સિં. તાનિ છદનાનીતિ એતાનિ તણ્હાદિકિલેસછદનાનિ. વિવટાનીતિ પાકટીકતાનિ. વિદ્ધંસિતાનીતિ ઠિતટ્ઠાનતો અપહતાનિ. ઉગ્ઘાટિતાનીતિ ઉપ્પાટિતાનિ. સમુગ્ઘાટિતાનીતિ વિસેસેન ઉપ્પાટિતાનિ.

૨૯. ન કપ્પયન્તીતિ ગાથાય સમ્બન્ધો અત્થો ચ – કિઞ્ચ ભિય્યો? તે હિ તાદિસા સન્તો દ્વિન્નં કપ્પાનં પુરેક્ખારાનઞ્ચ કેનચિ ન કપ્પયન્તિ, ન પુરેક્ખરોન્તિ. પરમત્થં અચ્ચન્તસુદ્ધિં અધિગતત્તા અનચ્ચન્તસુદ્ધિંયેવ અકિરિયસસ્સતદિટ્ઠિં ‘‘અચ્ચન્તસુદ્ધી’’તિ ન તે વદન્તિ. આદાનગન્થં ગતિતં વિસજ્જાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ રૂપાદીનં આદાયકત્તા આદાનગન્થં અત્તનો ચિત્તસન્તાને ગથિતં બદ્ધં અરિયમગ્ગસત્થેન વિસ્સજ્જ છિન્દિત્વા. સેસં પાકટમેવ.

અચ્ચન્તસુદ્ધિન્તિ અચ્ચન્તં પરમત્થં સુદ્ધિં. સંસારસુદ્ધિન્તિ સંસારતો સુદ્ધિં. અકિરિયદિટ્ઠિન્તિ કરોતો ન કરીયતિ પાપન્તિ અકિરિયદિટ્ઠિં. સસ્સતવાદન્તિ ‘‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ વચનં. ન વદન્તિ ન કથેન્તિ.

ગન્થાતિ નામકાયં ગન્થેન્તિ, ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ઘટેન્તીતિ ગન્થા. અભિજ્ઝા ચ સા નામકાયઘટનવસેન ગન્થો ચાતિ અભિજ્ઝાકાયગન્થો. હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ બ્યાપાદો. બ્યાપાદો ચ સો વુત્તનયેન ગન્થો ચાતિ બ્યાપાદો કાયગન્થો. સીલબ્બતપરામાસોતિ ‘‘ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિ (ધ. સ. ૧૧૪૩, ૧૨૨૨) પરતો આમાસો. ઇદંસચ્ચાભિનિવેસોતિ સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૪૪) ઇમિના આકારેન અભિનિવેસો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. અત્તનો દિટ્ઠિયા રાગોતિ અત્તના અભિનિવિસિત્વા ગહિતાય દિટ્ઠિયા છન્દરાગો. પરવાદેસુ આઘાતોતિ પરસ્સ વચનેસુ કોપો. અપ્પચ્ચયોતિ અતુટ્ઠાકારો. અત્તનો સીલં વાતિ અત્તના સમાદિન્નં ગોસીલાદિસીલં વા. અત્તનો દિટ્ઠીતિ અત્તના ગહિતા પરામટ્ઠા દિટ્ઠિ. તેહિ ગન્થેહીતિ એતેહિ વુત્તેહિ નામકાયઘટનેહિ. રૂપં આદિયન્તીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકં રૂપારમ્મણં આદિયન્તિ ગણ્હન્તિ. ઉપાદિયન્તીતિ ઉપગન્ત્વા ગણ્હન્તિ તણ્હાગહણેન. પરામસન્તિ દિટ્ઠિગહણેન. અભિનિવિસન્તિ માનગહણેન. વટ્ટન્તિ તેભૂમકવટ્ટં. ગન્થેતિ બન્ધને.

વોસજ્જિત્વા વાતિ સમ્મા વિસ્સજ્જિત્વા વા. ગથિતેતિ બન્ધને. ગન્થિતેતિ ગન્થનેન ગન્થિતે. વિબન્ધેતિ વિસેસેન બન્ધે. આબન્ધેતિ અનેકવિધેન બન્ધે. પલિબુદ્ધેતિ અમુઞ્ચિતે. બન્ધને પોટયિત્વાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિબન્ધનાનિ પપ્પોટયિત્વા. વિસજ્જાતિ ચજિત્વા.

ઇમે પન ચત્તારો ગન્થે કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ, મગ્ગપટિપાટિયાપિ – કિલેસપટિપાટિયા અભિજ્ઝાકાયગન્થો અરહત્તમગ્ગેન પહીયતિ, બ્યાપાદો કાયગન્થો અનાગામિમગ્ગેન, સીલબ્બતપરામાસો કાયગન્થો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો સોતાપત્તિમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા સીલબ્બતપરામાસો કાયગન્થો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થો સોતાપત્તિમગ્ગેન, બ્યાપાદો કાયગન્થો અનાગામિમગ્ગેન, અભિજ્ઝાકાયગન્થો અરહત્તમગ્ગેનાતિ. એતે ચત્તારો ગન્થા યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ગન્થેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. તે ચતુપ્પભેદા અભિજ્ઝાયન્તિ એતાય, સયં વા અભિજ્ઝાયતિ, અભિજ્ઝાયનમત્તમેવ વા એસાતિ અભિજ્ઝા. લોભોયેવ નામકાયં ગન્થેતિ ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ઘટેતીતિ કાયગન્થો. બ્યાપજ્જતિ તેન ચિત્તં પૂતિભાવં ગચ્છતિ, બ્યાપાદયતિ વા વિનયાચારરૂપસમ્પત્તિહિતસુખાદીનીતિ બ્યાપાદો. ‘‘ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિ પરામસનં સીલબ્બતપરામાસો, સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના આકારેન અભિનિવિસતીતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. યથા વય્હં વાતિઆદિં વય્હાદિવિસઙ્ખરણં ગન્થાનં વિયોગકરણે ઉપમં દસ્સેન્તો આહ.

ન જનેન્તીતિ ન ઉપ્પાદેન્તિ. ન સઞ્જનેન્તીતિ ન નિબ્બત્તેન્તિ. નાભિનિબ્બત્તેન્તીતિ ઉપસગ્ગવસેન પદં વડ્ઢિતં. ન સઞ્જનેન્તીતિ ઉપ્પાદક્ખણં. ન નિબ્બત્તેન્તિ નાભિનિબ્બત્તેન્તીતિ પવત્તિક્ખણં સન્ધાય વુત્તં.

૩૦. સીમાતિગોતિ ગાથા એકપુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય વુત્તા. પુબ્બસદિસો એવ પનસ્સા સમ્બન્ધો, સો એવં અત્થવણ્ણનાય સદ્ધિં વેદિતબ્બો – કિઞ્ચ ભિય્યો? સો ઈદિસો ભૂરિપઞ્ઞો ચતુન્નં કિલેસસીમાનં અતીતત્તા સીમાતિગો, બાહિતપાપત્તા ચ બ્રાહ્મણો, ઇત્થમ્ભૂતસ્સ ચ તસ્સ નત્થિ, પરચિત્તપુબ્બેનિવાસઞાણેહિ ઞત્વા વા મંસદિબ્બચક્ખૂહિ દિસ્વા વા કિઞ્ચિ સમુગ્ગહીતં, અભિનિવિટ્ઠન્તિ વુત્તં હોતિ. સો ચ કામરાગાભાવતો ન રાગરાગી રૂપારૂપરાગાભાવતો ન વિરાગરત્તો, યતો એવંવિધસ્સ તસ્સ ‘‘ઇદં પરમ’’ન્તિ કિઞ્ચિ ઇધ ઉગ્ગહીતં નત્થીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ચતસ્સો સીમાયોતિ ચત્તારો પરિચ્છેદા. દિટ્ઠાનુસયોતિ દિટ્ઠિ ચ સા અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયો ચાતિ દિટ્ઠાનુસયો. વિચિકિચ્છાનુસયાદીસુપિ એસેવ નયો. કેનટ્ઠેન અનુસયા? અનુસયનટ્ઠેન. કો એસ અનુસયટ્ઠો નામાતિ? અપ્પહીનટ્ઠો. એતે હિ અપ્પહીનટ્ઠેન તસ્સ તસ્સ સન્તાને અનુસેન્તિ નામ, તસ્મા ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અથાપિ સિયા – અનુસયટ્ઠો નામ અપ્પહીનાકારો, અપ્પહીનાકારો ચ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્તું ન યુજ્જતિ, તસ્મા ન અનુસયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તત્રિદં પટિવચનં – અપ્પહીનાકારો અનુસયો, અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા કિલેસા વુચ્ચન્તિ. સો ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો સપ્પચ્ચયટ્ઠેન સહેતુકો એકન્તાકુસલો અતીતોપિ હોતિ અનાગતોપિ પચ્ચુપ્પન્નોપિ, તસ્મા ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્તું યુજ્જતિ.

તત્રિદં પમાણં – પટિસમ્ભિદાયં તાવ અભિસમયકથાયં (પટિ. મ. ૩.૨૧) ‘‘પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતી’’તિ પુચ્છિત્વા અનુસયાનં પચ્ચુપ્પન્નભાવસ્સ અત્થિતાય ‘‘થામગતો અનુસયં પજહતી’’તિ વુત્તં. ધમ્મસઙ્ગણિયં મોહસ્સ પદભાજને (ધ. સ. ૩૯૦) ‘‘અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં, અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં, અયં તસ્મિં સમયે મોહો હોતી’’તિ અકુસલચિત્તેન સદ્ધિં અવિજ્જાનુસયસ્સ ઉપ્પન્નભાવો વુત્તો. કથાવત્થુસ્મિં ‘‘અનુસયા અબ્યાકતા અનુસયા અહેતુકા અનુસયા ચિત્તવિપ્પયુત્તા’’તિ (કથા. ૬૦૫) સબ્બે વાદા પટિસેધિતા. અનુસયયમકે સત્તન્નં મહાવારાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં વુત્તં, તં ઇમિના તન્તિપ્પમાણેન સુવુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યમ્પિ ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો’’તિઆદિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તમેવ. અનુસયો હિ નામેસ પરિનિપ્ફન્નો ચિત્તસમ્પયુત્તો અકુસલધમ્મોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

તત્થ દિટ્ઠાનુસયો ચતૂસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેસુ, વિચિકિચ્છાનુસયો વિચિકિચ્છાસહગતે, અવિજ્જાનુસયો દ્વાદસસુ અકુસલચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ; તયોપિ અવસેસતેભૂમકધમ્મેસુ આરમ્મણવસેન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છામોહા. કામરાગાનુસયો ચેત્થ લોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ, મનાપેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ આરમ્મણવસેન ઉપ્પજ્જમાનો લોભો. પટિઘાનુસયો દોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ, અમનાપેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનો દોસો. માનાનુસયો દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ, દુક્ખવેદનાવજ્જેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ચ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનો માનો. ભવરાગાનુસયો ચતૂસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ ઉપ્પજ્જમાનોપિ સહજાતવસેન વુત્તો. આરમ્મણવસેનેવ પન રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જમાનો લોભો વુત્તો.

તત્થ દિટ્ઠાનુસયોતિ દ્વાસટ્ઠિવિધા દિટ્ઠિ. વિચિકિચ્છાનુસયોતિ અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા. તદેકટ્ઠા ચ કિલેસાતિ સહજેકટ્ઠવસેન દિટ્ઠિયા વિચિકિચ્છાય, સહજેકટ્ઠવસેન એકતો ઠિતા. માનાનુસયોતિ નવવિધમાનો. પરમત્થઞાણેન વા ઞત્વાતિ પરેસં ચિત્તાચારજાનનપઞ્ઞાય જાનિત્વા, ચેતોપરિયઞાણેન જાનિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન વાતિ અતીતે નિવુટ્ઠક્ખન્ધાનુસ્સરણઞાણેન જાનિત્વા. મંસચક્ખુના વાતિ પકતિચક્ખુના. દિબ્બચક્ખુના વાતિ દિબ્બસદિસેન દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતેન વા દિબ્બચક્ખુના પસ્સિત્વા. રાગરત્તાતિ રાગેન રઞ્જિતા. યે પઞ્ચસુ કામગુણેસૂતિ યે પઞ્ચસુ રૂપાદિવત્થુકામકોટ્ઠાસેસુ. વિરાગરત્તાતિ વિરાગસઙ્ખાતાસુ રૂપારૂપસમાપત્તીસુ અતિરત્તા અલ્લીના. યતો કામરાગો ચાતિ યદા કામભવે રાગો ચ. રૂપારૂપરાગેસુપિ એસેવ નયો.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય મહાનિદ્દેસટ્ઠકથાય

સુદ્ધટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.