૨. ગુહટ્ઠકસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૭. દુતિયે – સત્તોતિ લગ્ગો. ગુહાયન્તિ કાયે. કાયો હિ રાગાદીનં વાળાનં વસનોકાસતો ‘‘ગુહા’’તિ વુચ્ચતિ. બહુનાભિછન્નોતિ બહુના રાગાદિકિલેસજાતેન અભિચ્છન્નો. એતેન અજ્ઝત્તબન્ધનં વુત્તં. તિટ્ઠન્તિ રાગાદિવસેન તિટ્ઠન્તો. મોહનસ્મિં પગાળ્હોતિ મોહનં વુચ્ચતિ કામગુણો. એત્થ હિ દેવમનુસ્સા મુય્હન્તિ તેસુ અજ્ઝોગાળ્હા હુત્વા; એતેન બાહિરબન્ધનં વુત્તં. દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો સોતિ સો તથારૂપો નરો તિવિધાપિ કાયવિવેકાદિવિવેકા દૂરે, અનાસન્ને. કિંકારણા? કામા હિ લોકે ન હિ સુપ્પહાયાતિ યસ્મા લોકે કામા સુપ્પહાયા ન હોન્તિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

સત્તોતિ હિ ખો વુત્તન્તિ ‘‘સત્તો, નરો, માનવો’’તિ એવમાદિના નયેન કથિતોયેવ. ગુહા તાવ વત્તબ્બાતિ ગુહા તાવ કથેતબ્બા. કાયોતિ વાતિઆદીસુ અયં તાવ પદયોજના – કાયો ઇતિ વા ગુહા ઇતિ વા…પે… કુમ્ભો ઇતિ વાતિ. તત્થ કાયોતિ ‘‘કુચ્છિતાનં આયોતિ કાયો’’તિઆદિના હેટ્ઠા સતિપટ્ઠાનકથાયં વુત્તોયેવ. રાગાદિવાળાનં વસનોકાસટ્ઠેન ગુહા, ‘‘પટિચ્છાદનટ્ઠેના’’તિપિ એકે. ‘‘દૂરઙ્ગમં એકચરં, અસરીરં ગુહાસય’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૭) વિય. રાગાદીહિ ઝાપનટ્ઠેન દેહો ‘‘તે હિત્વા માનુસં દેહ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૩૨ થોકં વિસદિસં) વિય. પમત્તકરણટ્ઠેન સન્દેહો ‘‘ભિજ્જતિ પૂતિસન્દેહો, મરણન્તઞ્હિ જીવિત’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૪૮) વિય. સંસારે સઞ્ચરણટ્ઠેન નાવા ‘‘સિઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં નાવં, સિત્તા તે લહુમેસ્સતી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૬૯) વિય. ઇરિયાપથસ્સ અત્થિભાવટ્ઠેન રથો ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪) વિય. અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન ધજો ‘‘ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૮૪૧) વિય.

કિમિકુલાનં આવાસભાવેન વમ્મિકો ‘‘વમ્મિકોતિ ખો, ભિક્ખુ, ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ અધિવચન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૫૧) વિય. યથેવ હિ બાહિરકો વમ્મિકો, વમતિ વન્તકો વન્તુસ્સયો વન્તસિનેહસમ્બદ્ધોતિ ચતૂહિ કારણેહિ ‘‘વમ્મિકો’’તિ વુચ્ચતિ. સો હિ અહિનકુલઉન્દૂરઘરગોળિકાદયો નાનપ્પકારે પાણકે વમતીતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તકોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વમિત્વા મુખતુણ્ડકેહિ ઉક્ખિત્તપંસુચુણ્ણેન કટિપ્પમાણેનપિ પોરિસપ્પમાણેનપિ ઉસ્સિતોતિ વમ્મિકો. ઉપચિકાહિ વન્તખેળસિનેહેન આબદ્ધતાય સત્તસત્તાહં દેવે વસ્સન્તેપિ ન વિપ્પકિરીયતિ, નિદાઘેપિ તતો પંસુમુટ્ઠિં ગહેત્વા તસ્મિં મુટ્ઠિના પીળિયમાને સિનેહો નિક્ખમતિ, એવં વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિ વમ્મિકો. એવમયં કાયોપિ ‘‘અક્ખિમ્હા અગ્ગિગૂથકો’’તિઆદિના નયેન નાનપ્પકારં અસુચિકલિમલં વમતીતિ વમ્મિકો. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા ઇમસ્મિં અત્તભાવે નિકન્તિપરિયાદાનેન અત્તભાવં છડ્ડેત્વા ગતાતિ અરિયેહિ વન્તકોતિપિ વમ્મિકો. યેહિ ચાયં તીહિ અટ્ઠિસતેહિ ઉસ્સિતો નહારુસમ્બદ્ધો મંસાવલેપનો અલ્લચમ્મપરિયોનદ્ધો છવિરઞ્જિતો સત્તે વઞ્ચેતિ, તં સબ્બં અરિયેહિ વન્તમેવાતિ વન્તુસ્સયોતિપિ વમ્મિકો. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં, ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭) એવં તણ્હાય જનિતત્તા અરિયેહિ વન્તેનેવ તણ્હાસિનેહેન સમ્બદ્ધો અયન્તિ વન્તસિનેહેન સમ્બદ્ધોતિપિ વમ્મિકો. યથા ચ વમ્મિકસ્સ અન્તો નાનપ્પકારા પાણકા તત્થેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગિલાના સયન્તિ, મતા નિપતન્તિ. ઇતિ સો તેસં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતિ. એવં ખત્તિયમહાસાલાદીનમ્પિ કાયો ‘‘અયં ગોપિતરક્ખિતો મણ્ડિતપસાદિતો મહાનુભાવાનં કાયો’’તિ અચિન્તેત્વા છવિનિસ્સિતા પાણા ચમ્મનિસ્સિતા પાણા મંસનિસ્સિતા પાણા નહારુનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિનિસ્સિતા પાણા અટ્ઠિમિઞ્જનિસ્સિતા પાણાતિ એવં કુલગણનાય અસીતિમત્તાનિ કિમિકુલસહસ્સાનિ અન્તોકાયસ્મિંયેવ જાયન્તિ, ઉચ્ચારપસ્સાવં કરોન્તિ, ગેલઞ્ઞેન આતુરિતાનિ સયન્તિ, મતામતા નિપતન્તિ. ઇતિ અયમ્પિ તેસં પાણાનં સૂતિઘરં વચ્ચકુટિ ગિલાનસાલા સુસાનઞ્ચ હોતીતિ ‘‘વમ્મિકો’’તિ સઙ્ખં ગતો.

મનાપામનાપપતનટ્ઠેન નગરં ‘‘સક્કાયનગર’’ન્તિઆદીસુ વિય. રોગાદીનં નીળભાવેન કુલાવકભાવેન નીળં ‘‘રોગનીળં પભઙ્ગુર’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૪૮) વિય. પટિસન્ધિયા નિવાસગેહટ્ઠેન કુટિ ‘‘પઞ્ચદ્વારાયં કુટિકાયં પસક્કિયા’’તિઆદીસુ (થેરગા. ૧૨૫) વિય. પૂતિભાવેન ગણ્ડો ‘‘રોગોતિ ભિક્ખવે, ગણ્ડોતિ ભિક્ખવે, સલ્લોતિ ભિક્ખવે, કાયસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૧૫) વિય. ભિજ્જનટ્ઠેન કુમ્ભો ‘‘કુમ્ભૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૪૦) વિય. કાયસ્સેતં અધિવચનન્તિ એતં વુત્તપ્પકારં ચતુમહાભૂતમયસ્સ કુચ્છિતધમ્માનં આયસ્સ અધિવચનં, કથનન્તિ અત્થો. ગુહાયન્તિ સરીરસ્મિં. સત્તોતિ અલ્લીનો. વિસત્તોતિ વણ્ણરાગાદિવસેન વિવિધો અલ્લીનો. સણ્ઠાનરાગવસેન આસત્તો. તત્થેવ ‘‘સુભં સુખ’’ન્તિ ગહણવસેન લગ્ગો. અત્તગ્ગહણવસેન લગ્ગિતો. પલિબુદ્ધોતિ ફસ્સરાગવસેન અમુઞ્ચિત્વા ઠિતો. ભિત્તિખિલેતિ ભિત્તિયં આકોટિતખાણુકે. નાગદન્તેતિ તથેવ હત્થિદન્તસદિસે વઙ્કદણ્ડકે. સત્તન્તિ ભિત્તિખિલે લગ્ગં. વિસત્તન્તિ નાગદન્તે લગ્ગં. આસત્તન્તિ ચીવરવંસે લગ્ગં. લગ્ગન્તિ ચીવરરજ્જુયા લગ્ગં. લગ્ગિતન્તિ પીઠપાદે લગ્ગં. પલિબુદ્ધન્તિ મઞ્ચપાદે લગ્ગન્તિ એવમાદિના નયેન યોજેતબ્બં.

લગ્ગનાધિવચનન્તિ વિસેસેન અલ્લીયનકથનં. છન્નોતિ વુત્તપ્પકારેહિ કિલેસેહિ છાદિતો. પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન ઉપરૂપરિ છન્નોતિ ઉચ્છન્નો. આવુતોતિ આવરિતો. નિવુતોતિ વારિતો. ઓફુતોતિ અવત્થરિત્વા છાદિતો. પિહિતોતિ ભાજનેન ઉક્ખલિમુખં વિય પલિગુણ્ઠિતો. પટિચ્છન્નોતિ આવટો. પટિકુજ્જિતોતિ અધોમુખં ઠપિતો. તત્થ તિણપણ્ણાદીહિ છાદિતં વિય છન્નો. ઉચ્છન્નો નદિં આવરણસેતુ વિય. આવુતો જનસઞ્ચરણમગ્ગાવરણં વિય.

વિનિબદ્ધો માનવસેનાતિ નાનાવિધેન માનાતિમાનવસેન નાનાવિધે આરમ્મણે બદ્ધો હુત્વા તિટ્ઠતિ. પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેનાતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠીનં વસેન પરામટ્ઠો આમસિત્વા ગહિતો. વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેનાતિ આરમ્મણે અસન્તિટ્ઠનવસેન ચિત્તવિક્ખેપં પત્તો ઉપગતો. અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેનાતિ રતનત્તયાદીસુ કઙ્ખાસઙ્ખાતાય વિચિકિચ્છાય વસેન સન્નિટ્ઠાનં અપ્પત્તો. થામગતો અનુસયવસેનાતિ દુન્નીહરણઅપ્પહીનાનુસયવસેન થિરભાવં પત્તો ઉપગતો હુત્વા તિટ્ઠતિ.

રૂપૂપયન્તિ તણ્હાદિટ્ઠૂપયવસેન રૂપં ઉપગન્ત્વા આરમ્મણં કત્વા. વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતીતિ તસ્મિં આરમ્મણે રૂપારમ્મણં વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠન્તં તિટ્ઠતિ. રૂપારમ્મણં રૂપપતિટ્ઠન્તિ રૂપમેવ આરમ્મણં આલમ્બિત્વા રૂપમેવ પતિટ્ઠં કત્વા. નન્દૂપસેચનન્તિ સપ્પીતિકતણ્હોદકેન આસિત્તં વિઞ્ઞાણં. વુદ્ધિન્તિ વુદ્ધિભાવં. વિરૂળ્હિન્તિ જવનવસેન ઉપરિતો વિરૂળ્હિભાવં. વેપુલ્લન્તિ તદારમ્મણવસેન વેપુલ્લં.

અત્થિ રાગોતિઆદીનિ લોભસ્સેવ નામાનિ. સો હિ રઞ્જનવસેન રાગો, નન્દનવસેન નન્દી, તણ્હાયનવસેન તણ્હાતિ વુચ્ચતિ. પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હન્તિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય પતિટ્ઠિતઞ્ચેવ વિરૂળ્હઞ્ચ. યત્થાતિ તેભૂમકવટ્ટે ભુમ્મં. સબ્બત્થ વા પુરિમપદે એતં ભુમ્મં. અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધીતિ ઇદં ઇમસ્મિં વિપાકવટ્ટે ઠિતસ્સ આયતિં વટ્ટહેતુકે સઙ્ખારે સન્ધાય વુત્તં. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ યસ્મિં ઠાને આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ અત્થિ. તત્થ પુરિમસુત્તં રૂપાદિઆરમ્મણલગ્ગનવસેન વુત્તં, દુતિયસુત્તં તદેવારમ્મણં અભિનન્દનવસેન વુત્તં, તતિયં વિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ચતુત્થં ચતુબ્બિધઆહારવસેન, કુસલાકુસલવિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનવસેન વુત્તન્તિ ઞાતબ્બં.

યેભુય્યેનાતિ પાયેન. મુય્હન્તીતિ મોહં આપજ્જન્તિ. સમ્મુય્હન્તીતિ વિસેસેન મુય્હન્તિ. સમ્પમુય્હન્તીતિ સબ્બાકારેન મુય્હન્તિ. અથ વા રૂપારમ્મણં પટિચ્ચ મુય્હન્તિ, સદ્દારમ્મણં પટિચ્ચ સમ્મુય્હન્તિ, મુતારમ્મણં પટિચ્ચ સમ્પમુય્હન્તિ. અવિજ્જાય અન્ધીકતાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણાય અવિજ્જાય અન્ધીકતા. ‘‘ગતા’’તિ વા પાઠો, અન્ધભાવં ઉપગતાતિ અત્થો. પગાળ્હોતિ પવિટ્ઠો. ઓગાળ્હોતિ હેટ્ઠાભાગં પવિટ્ઠો. અજ્ઝોગાળ્હોતિ અધિઓગાહિત્વા અવત્થરિત્વા વિસેસેન પવિટ્ઠો નિમુગ્ગોતિ અધોમુખં હુત્વા પવિટ્ઠો. અથ વા દસ્સનસંસગ્ગેન ઓગાળ્હો. સવનસંસગ્ગેન અજ્ઝોગાળ્હો. વચનસંસગ્ગેન નિમુગ્ગો. સપ્પુરિસસંસગ્ગવિરહિતો વા ઓગાળ્હો. સદ્ધમ્મસેવનવિરહિતો વા અજ્ઝોગાળ્હો. ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિવિરહિતો વા નિમુગ્ગો.

વિવેકાતિ વિવિત્તિ, વિવિચ્ચનં વા વિવેકો. તયોતિ ગણનપરિચ્છેદો. કાયવિવેકોતિ કાયેન વિવિત્તિ, વિના અપસક્કનં. ચિત્તવિવેકાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને. સંસારે ભયં ઇક્ખનતો ભિક્ખુ. વિવિત્તન્તિ સુઞ્ઞં, અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ અત્થો. એતદેવ હિ સન્ધાય વિભઙ્ગે ‘‘વિવિત્તન્તિ સન્તિકે ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તઞ્ચ અનાકિણ્ણં ગહટ્ઠેહિ પબ્બજિતેહિ, તેન તં વિવિત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૬) વુત્તં. સેતિ ચેવ આસતિ ચ એત્થાતિ સેનાસનં, મઞ્ચપીઠાદીનમેતમધિવચનં. તેનાહ –

‘‘સેનાસનન્તિ મઞ્ચોપિ સેનાસનં, પીઠમ્પિ… ભિસિપિ… બિબ્બોહનમ્પિ… વિહારોપિ… અડ્ઢયોગોપિ… પાસાદોપિ… અટ્ટોપિ… માળોપિ… લેણમ્પિ… ગુહાપિ… રુક્ખમૂલમ્પિ… વેળુગુમ્બોપિ… યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ, સબ્બમેતં સેનાસન’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૭).

અપિ ચ વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહાતિ ઇદં વિહારસેનાસનં નામ. મઞ્ચો પીઠં ભિસિ બિબ્બોહનન્તિ ઇદં મઞ્ચપીઠસેનાસનં નામ. ચિમિલિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ ઇદં સન્થતસેનાસનં નામ. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ, ઇદં ઓકાસસેનાસનં નામાતિ એવં ચતુબ્બિધં સેનાસનં હોતિ. તં સબ્બમ્પિ સેનાસનગ્ગહણેન ગહિતમેવ.

ઇધ પનસ્સ સકુણસદિસસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ ભિક્ખુનો અનુચ્છવિકસેનાસનં દસ્સેન્તો ‘‘અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અરઞ્ઞન્તિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) ઇદં ભિક્ખુનીનં વસેન આગતં. ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) ઇદં પન ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અનુરૂપં. તસ્સ લક્ખણં વિસુદ્ધિમગ્ગે ધુતઙ્ગનિદ્દેસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧) વુત્તં. રુક્ખમૂલન્તિ યંકિઞ્ચિ સન્તચ્છાયં વિવિત્તં રુક્ખમૂલં. પબ્બતન્તિ સેલં. તત્થ હિ ઉદકસોણ્ડીસુ ઉદકકિચ્ચં કત્વા સીતાય રુક્ખચ્છાયાય નિસિન્નસ્સ નાનાદિસાસુ ખાયમાનાસુ સીતેન વાતેન બીજિયમાનસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. કન્દરન્તિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન દારિતં, ઉદકેન ભિન્નં પબ્બતપદેસં. યં ‘‘નદીતુમ્બ’’ન્તિપિ ‘‘નદીકુઞ્જ’’ન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ હિ રજતપટ્ટસદિસા વાલુકા હોતિ, મત્થકે મણિવિતાનં વિય વનગહનં, મણિખન્ધસદિસં ઉદકં સન્દતિ. એવરૂપં કન્દરં ઓરુય્હ પાનીયં પિવિત્વા ગત્તાનિ સીતાનિ કત્વા વાલુકં ઉસ્સાપેત્વા પંસુકૂલચીવરં પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નસ્સ સમણધમ્મં કરોતો ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ. ગિરિગુહન્તિ દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરં, એકસ્મિંયેવ વા ઉમઙ્ગસદિસં મહાવિવરં. સુસાનલક્ખણં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૪) વુત્તં.

વનપત્થન્તિ ગામન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનં યત્થ ન કસન્તિ ન વપન્તિ. તેનેવાહ ‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિઆદિ (વિભ. ૫૩૧). અબ્ભોકાસન્તિ અચ્છન્નં. આકઙ્ખમાનો પનેત્થ ચીવરકુટિં કત્વા વસતિ. પલાલપુઞ્જન્તિ પલાલરાસિં. મહાપલાલપુઞ્જતો હિ પલાલં નિક્કડ્ઢિત્વા પબ્ભારલેણસદિસે આલયે કરોન્તિ, ગચ્છગુમ્બાદીનમ્પિ ઉપરિ પલાલં પક્ખિપિત્વા હેટ્ઠા નિસિન્ના સમણધમ્મં કરોન્તિ. સબ્બમેતં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાયેન વિવિત્તો વિહરતી’’તિઆદિ. એકો ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ પવત્તયતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇરિયતીતિ ઇરિયાપથં વત્તયતિ. વત્તતીતિ ઇરિયાપથવુત્તિં ઉપ્પાદેતિ. પાલેતીતિ ઇરિયાપથં રક્ખતિ. યપેતીતિ યપયતિ. યાપેતીતિ યાપયતિ.

પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સાતિ કુસલજ્ઝાનસમઙ્ગિસ્સ. નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તન્તિ ઉપચારેન નીવરણેહિ વિવિત્તમ્પિ સમાનં અન્તોઅપ્પનાયં સુટ્ઠુ વિવિત્તં નામ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ નીવરણેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતી’’તિ વુત્તં. એસેવ નયો વિતક્કવિચારપીતિસુખદુક્ખેહિ દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ સમાપન્નાનન્તિ. રૂપસઞ્ઞાયાતિ કુસલવિપાકકિરિયવસેન પઞ્ચદસન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનં સઞ્ઞાય. પટિઘસઞ્ઞાયાતિ ચક્ખુરૂપાદિસઙ્ઘટ્ટનેન ઉપ્પન્નાય કુસલાકુસલવિપાકવસેન દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાય પટિઘસઞ્ઞાય ચ. નાનત્તસઞ્ઞાયાતિ નાનારમ્મણે પવત્તાય ચતુચત્તાલીસકામાવચરસઞ્ઞાય ચ ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ સુઞ્ઞં હોતિ.

આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સાતિ એત્થ નાસ્સ અન્તોતિ અનન્તં, આકાસં અનન્તં આકાસાનન્તં, આકાસાનન્તમેવ આકાસાનઞ્ચં, તં આકાસાનઞ્ચં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સ સસમ્પયુત્તધમ્મસ્સ ઝાનસ્સ દેવાનં દેવાયતનમિવાતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસારમ્મણઝાનસ્સેતં અધિવચનં. તં આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ કુસલકિરિયઝાનં સમાપન્નસ્સ. રૂપસઞ્ઞાયાતિ સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરજ્ઝાનતો ચેવ તદારમ્મણતો ચ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯), તસ્સ આરમ્મણમ્પિ ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુપિ (પટિ. મ. ૧.૨૦૯). તસ્મા ઇધ રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. રૂપે સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞં, રૂપમસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. એતાય કુસલવિપાકકિરિયાવસેન પઞ્ચદસવિધાય ઝાનસઙ્ખાતાય રૂપસઞ્ઞાય. એતાય ચ પથવીકસિણાદિવસેન અટ્ઠવિધાય આરમ્મણસઙ્ખાતાય રૂપસઞ્ઞાય.

પટિઘસઞ્ઞાયાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન સમુપ્પન્ના સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા, રૂપસઞ્ઞાદીનં એતં અધિવચનં. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા પટિઘસઞ્ઞા? રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા ગન્ધસઞ્ઞા રસસઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ઇમા વુચ્ચન્તિ પટિઘસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૩). તા કુસલવિપાકા પઞ્ચ અકુસલવિપાકા પઞ્ચાતિ એતાય પટિઘસઞ્ઞાય.

નાનત્તસઞ્ઞાયાતિ નાનત્તે ગોચરે પવત્તાય સઞ્ઞાય, નાનત્તાય વા સઞ્ઞાય. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમા નાનત્તસઞ્ઞા? અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમઙ્ગિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં, ઇમા વુચ્ચન્તિ નાનત્તસઞ્ઞાયો’’તિ (વિભ. ૬૦૪) એવં વિભઙ્ગે વિભજિત્વા વુત્તા. તા ઇધ અધિપ્પેતા. અસમાપન્નસ્સ મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ગહિતા સઞ્ઞા રૂપસદ્દાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ. યસ્મા ચેસા અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, દ્વાદસ અકુસલસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા, દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકિરિયસઞ્ઞાતિ એવં ચતુચત્તાલીસમ્પિ સઞ્ઞા નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા, તસ્મા ‘‘નાનત્તસઞ્ઞા’’તિ વુત્તા, તાય નાનત્તસઞ્ઞાય.

ચિત્તં વિવિત્તં હોતીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનં સમાપન્નસ્સ રૂપસઞ્ઞાપટિઘસઞ્ઞાનાનત્તસઞ્ઞાસઙ્ખાતાહિ સઞ્ઞાહિ ઝાનચિત્તં વિવિત્તં હોતિ વિના હોતિ અપસક્કનં હોતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનન્તિ એતદેવ વિઞ્ઞાણં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સાતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણારમ્મણસ્સ ઝાનસ્સેતં અધિવચનં. તં ઝાનં સમાપન્નસ્સ વુત્તપ્પકારાય આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં હોતિ.

આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ એત્થ પન નાસ્સ કિઞ્ચનન્તિ અકિઞ્ચનં, અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસ્સ અવસિટ્ઠં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અકિઞ્ચનસ્સ ભાવો આકિઞ્ચઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણાપગમસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન આયતનમસ્સાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, આકાસે પવત્તિતવિઞ્ઞાણાપગમારમ્મણઝાનસ્સેતં અધિવચનં. તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ તાય વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં વિવિત્તં.

નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એત્થ પન યાય સઞ્ઞાય ભાવતો તં ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, યથાપટિપન્નસ્સ સા સઞ્ઞા હોતિ, તં તાવ દસ્સેતું વિભઙ્ગે (વિભ. ૬૨૦) ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ ઉદ્ધરિત્વા તઞ્ઞેવ ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતિ, સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિં ભાવેતિ, તેન વુચ્ચતિ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ વુત્તં. તત્થ સન્તતો મનસિ કરોતીતિ ‘‘સન્તોવતાયં સમાપત્તિ, યત્ર હિ નામ નત્થિભાવમ્પિ આરમ્મણં કરિત્વા વસતી’’તિ એવં સન્તારમ્મણતાય નં ‘‘સન્તા’’તિ મનસિ કરોતિ. તં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ તાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ઝાનચિત્તં સુઞ્ઞં હોતિ.

સોતાપન્નસ્સાતિ સોતાપત્તિફલં પત્તસ્સ. સક્કાયદિટ્ઠિયાતિ વીસતિવત્થુકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા. વિચિકિચ્છાયાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કઙ્ખાય. સીલબ્બતપરામાસાતિ ‘‘સીલેન સુદ્ધિ, વતેન સુદ્ધી’’તિ પરામસિત્વા ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિ. દિટ્ઠાનુસયાતિ અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને અનુસયકા દિટ્ઠાનુસયા. તથા વિચિકિચ્છાનુસયા. તદેકટ્ઠેહિ ચાતિ તેહિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદીહિ એકતો ઠિતેહિ ચ. ઉપતાપેન્તિ વિબાધેન્તિ ચાતિ કિલેસા, તેહિ સક્કાયદિટ્ઠિયાદિકિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં સુઞ્ઞં હોતિ. એત્થ ‘‘તદેકટ્ઠ’’ન્તિ દુવિધં એકટ્ઠં પહાનેકટ્ઠં સહજેકટ્ઠઞ્ચ. અપાયગમનીયા હિ કિલેસા યાવ સોતાપત્તિમગ્ગેન ન પહીયન્તિ, તાવ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાહિ સહ એકસ્મિં પુગ્ગલે ઠિતાતિ પહાનેકટ્ઠા. દસસુ હિ કિલેસેસુ ઇધ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા એવ આગતા. અનુસયેસુ દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયા આગતા. સેસા પન અપાયગમનીયો લોભો દોસો મોહો માનો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ અટ્ઠ કિલેસા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાહિ સહ પહાનેકટ્ઠા હુત્વા દ્વીહિ અનુસયેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ. રાગદોસમોહપમુખેસુ વા દિયડ્ઢેસુ કિલેસસહસ્સેસુ સોતાપત્તિમગ્ગેન દિટ્ઠિયા પહીયમાનાય દિટ્ઠિયા સહ વિચિકિચ્છા પહીના, દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયેહિ સહ અપાયગમનીયા સબ્બકિલેસા પહાનેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. સહજેકટ્ઠા પન દિટ્ઠિયા સહ વિચિકિચ્છાય ચ સહ એકેકસ્મિં ચિત્તે ઠિતા અવસેસકિલેસા.

સોતાપત્તિમગ્ગેન હિ ચત્તારિ દિટ્ઠિસહગતાનિ વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ પહીયન્તિ. તત્થ દ્વીસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તઅસઙ્ખારિકચિત્તેસુ પહીયમાનેસુ તેહિ સહજાતો લોભો મોહો ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે કિલેસા સહજેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ, દ્વીસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તસસઙ્ખારિકચિત્તેસુ પહીયમાનેસુ તેહિ સહજાતો લોભો મોહો થિનં ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે કિલેસા સહજેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ, વિચિકિચ્છાસહગતચિત્તે પહીયમાને તેન સહજાતો મોહો ઉદ્ધચ્ચં અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ ઇમે કિલેસા સહજેકટ્ઠવસેન પહીયન્તિ. તેહિ દુવિધેકટ્ઠેહિ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં હોતીતિ મગ્ગચિત્તં વિવિચ્ચતિ, ફલચિત્તં વિવિત્તં વિયુત્તં અપસક્કિતં સુઞ્ઞં હોતીતિ અત્થો.

સકદાગામિસ્સ ઓળારિકા કામરાગસઞ્ઞોજનાતિ ઓળારિકભૂતા કાયદ્વારે વીતિક્કમસ્સ પચ્ચયભાવેન થૂલભૂતા મેથુનરાગસઙ્ખાતા સઞ્ઞોજના. સો હિ કામભવે સઞ્ઞોજેતીતિ ‘‘સઞ્ઞોજન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિઘસઞ્ઞોજનાતિ બ્યાપાદસઞ્ઞોજના. સો હિ આરમ્મણે પટિહઞ્ઞતીતિ ‘‘પટિઘ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તે એવ થામગતટ્ઠેન સન્તાને અનુસેન્તીતિ અનુસયા. અણુસહગતાતિ સુખુમભૂતા કામરાગસઞ્ઞોજના પટિઘસઞ્ઞોજના અણુસહગતા કામરાગાનુસયા પટિઘાનુસયાતિ અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને અનુસયનવસેન સુખુમભૂતા કામરાગપટિઘાનુસયા. તદેકટ્ઠેહિ ચાતિ વુત્તત્થેહિ દુવિધેકટ્ઠેહિ કિલેસેહિ ચિત્તં વિવિત્તં સુઞ્ઞં હોતિ.

અરહતોતિ કિલેસારીનં હતત્તા ‘‘અરહા’’તિ લદ્ધનામસ્સ. રૂપરાગાતિ રૂપભવે છન્દરાગા. અરૂપરાગાતિ અરૂપભવે છન્દરાગા. માનાતિ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા માના એવ. તથા ઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જામાનાનુસયાદયો અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા. એતેસુ ઉણ્ણતિલક્ખણો માનો. અવૂપસમલક્ખણં ઉદ્ધચ્ચં. અન્ધભાવલક્ખણા અવિજ્જા. રૂપરાગઅરૂપરાગવસેન પવત્તા ભવરાગાનુસયા. તદેકટ્ઠેહિ ચાતિ તેહિ એકતો ઠિતેહિ ચ કિલેસેહિ. બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેહીતિ અજ્ઝત્તચિત્તસન્તાને અકુસલક્ખન્ધે ઉપાદાય ‘‘બહિદ્ધા’’તિ સઙ્ખં ગતેહિ અજ્ઝત્તં મુઞ્ચિત્વા બહિદ્ધા પવત્તેહિ સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તેહિ મગ્ગચિત્તં વિવિચ્ચતિ વિના હોતિ અપસક્કતિ, ફલચિત્તં વિવિત્તં વિયુત્તં અપસક્કિતં હોતિ.

તત્થ કિલેસપટિપાટિયા મગ્ગપટિપાટિયા ચાતિ દ્વિધા અનુસયાનં અભાવો વેદિતબ્બો. કિલેસપટિપાટિયા હિ કામરાગાનુસયપટિઘાનુસયાનં તતિયમગ્ગેન અભાવો હોતિ, માનાનુસયસ્સ ચતુત્થમગ્ગેન, દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં પઠમમગ્ગેન, ભવરાગાનુસયાવિજ્જાનુસયાનં ચતુત્થમગ્ગેનેવ. મગ્ગપટિપાટિયા પન પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં અભાવો હોતિ, દુતિયમગ્ગેન કામરાગાનુસયપટિઘાનુસયાનં તનુભાવો, તતિયમગ્ગેન સબ્બસો અભાવો, ચતુત્થમગ્ગેન માનાનુસયભવરાગાનુસયાવિજ્જાનુસયાનં અભાવો હોતિ. ચિત્તવિવેકોતિ મહગ્ગતલોકુત્તરચિત્તાનં કિલેસેહિ સુઞ્ઞભાવો, તુચ્છભાવોતિ અત્થો.

ઉપધિવિવેકોતિ કિલેસક્ખન્ધઅભિસઙ્ખારસઙ્ખાતાનં ઉપધીનં સુઞ્ઞભાવો. ઉપધિં તાવ દસ્સેતું ‘‘ઉપધિ વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચા’’તિઆદિમાહ. રાગાદયો યસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં ઉપતાપેન્તિ વિબાધેન્તીતિ કિલેસા ચ. ઉપાદાનગોચરા રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા ચ. ઉપાદાનસમ્ભૂતા પુઞ્ઞાપુઞ્ઞઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારા ચ. અમતન્તિ નત્થિ એતસ્સ મરણસઙ્ખાતં મતન્તિ અમતં, કિલેસવિસપટિપક્ખત્તા અગદન્તિપિ અમતં. સંસારયોનિગતિઉપપત્તિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સંસિબ્બતિ વિનતીતિ તણ્હા ‘‘વાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં તત્થ નત્થીતિ નિબ્બાનં. વિવેકટ્ઠકાયાનન્તિ ગણસઙ્ગણિકાય અપગતસરીરાનં. નેક્ખમ્માભિરતાનન્તિ નેક્ખમ્મે કામાદિતો નિક્ખન્તે પઠમજ્ઝાનાદિકે અભિરતાનં તન્નિન્નાનં. પરમવોદાનપ્પત્તાનન્તિ ઉત્તમપરિસુદ્ધભાવફલં પાપુણિત્વા ઠિતાનં. ‘‘ઉપક્કિલેસાભાવેન પરિસુદ્ધચિત્તાનં, કિલેસેહિ મુત્તભાવેન પરમવોદાનપ્પત્તાનં. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પરિસુદ્ધચિત્તાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનેન પરમવોદાનપ્પત્તાન’’ન્તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. નિરૂપધીનન્તિ વિગતૂપધીનં. વિસઙ્ખારગતાનન્તિ સઙ્ખારારમ્મણં ચજિત્વા વિગતસઙ્ખારં નિબ્બાનં આરમ્મણવસેન ઉપગતાનં. વિસઙ્ખારગતં ચિત્તન્તિ એત્થપિ હિ નિબ્બાનમેવ ‘‘વિસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં.

વિદૂરેતિ વિવિધે દૂરે. સુવિદૂરેતિ સુટ્ઠુ વિદૂરે. ન સન્તિકેતિ ન સમીપે. ન સામન્તાતિ ન એકપસ્સે. અનાસન્નેતિ અનચ્ચન્તસમીપે. વિવેકટ્ઠેતિ અતિદૂરે, વિગતેતિ અત્થો. તાદિસોતિ તંસદિસો. તસ્સણ્ઠિતોતિ તેન આકારેન ઠિતો. તપ્પકારોતિ તેન પકારેન ઠિતો. તપ્પટિભાગોતિ તંકોટ્ઠાસિકો. અથ વા ‘‘અત્તભાવગુહાય લગ્ગભાવેન તાદિસો. કિલેસેહિ છન્નભાવેન તસ્સણ્ઠિતો. મોહનસ્મિં પગાળ્હભાવેન તપ્પકારો. તીહિ વિવેકેહિ દૂરભાવેન તપ્પટિભાગોતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

દુપ્પહાયાતિ સુખેન પહાતબ્બા ન હોન્તિ. દુચ્ચજ્જાતિ સુખેન જહિતું ન સક્કા. દુપ્પરિચ્ચજ્જાતિ સબ્બાકારેન જહિતું ન સક્કા. દુન્નિમ્મદયાતિ નિમ્મદં અમદં કાતું ન સક્કા. દુબ્બિનિવેઠયાતિ વિનિવેઠનં મોચનં કાતું ન સક્કા. દુત્તરાતિ ઉત્તરિત્વા અતિક્કન્તું ન સક્કા. દુપ્પતરાતિ વિસેસેત્વા તરિતું ન સક્કા. દુસ્સમતિક્કમાતિ દુક્ખેન અતિક્કમિતબ્બા. દુબ્બિનિવત્તાતિ નિવત્તેતું દુક્ખા. અથ વા ‘‘પકતિવસેન દુપ્પરિચ્ચજ્જા. ગોણપતાસં વિય દુન્નિમ્મદયા. નાગપાસં વિય દુબ્બિનિવેઠયા. ગિમ્હસમયે મરુકન્તારં વિય દુત્તરા દુપ્પતરા. બ્યગ્ઘપરિગ્ગહિતા અટવી વિય દુસ્સમતિક્કમા. સમુદ્દવીચિ વિય દુબ્બિનિવત્તાતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

૮. એવં પઠમગાથાય ‘‘દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો’’તિ સાધેત્વા પુન તથાવિધાનં સત્તાનં ધમ્મતં આવિ કરોન્તો ‘‘ઇચ્છાનિદાના’’તિઆદિગાથમાહ. તત્થ ઇચ્છાનિદાનાતિ તણ્હાહેતુકા. ભવસાતબદ્ધાતિ સુખવેદનાદિમ્હિ ભવસાતેન બદ્ધા. તે દુપ્પમુઞ્ચાતિ તે ભવસાતવત્થુભૂતા ધમ્મા. તે વા તત્થ બદ્ધા ઇચ્છાનિદાના સત્તા દુપ્પમોચયા. ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ અઞ્ઞે ચ મોચેતું ન સક્કોન્તિ. કારણવચનં વા એતં. તે સત્તા દુપ્પમુઞ્ચા. કસ્મા? યસ્મા અઞ્ઞેન મોચેતબ્બા ન હોન્તિ. યદિ સત્તા મુઞ્ચેય્યું, સકેન થામેન મુઞ્ચેય્યુન્તિ અયમસ્સ અત્થો. પચ્છા પુરે વાપિ અપેક્ખમાનાતિ અનાગતે અતીતે વા કામે અપેક્ખમાના. ઇમે વ કામે પુરિમે વ જપ્પન્તિ ઇમે વા પચ્ચુપ્પન્ને કામે પુરિમે વા દુવિધેપિ અતીતાનાગતે બલવતણ્હાય પત્થયમાના. ઇમેસઞ્ચ દ્વિન્નં પદાનં ‘‘તે દુપ્પમુઞ્ચા ન હિ અઞ્ઞમોક્ખા’’તિ ઇમિનાવ સહ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇતરથા અપેક્ખમાના જપ્પં કિં કરોન્તિ, કિં વા કતાતિ ન પઞ્ઞાયેય્યું.

ભવસાતબદ્ધાતિ ભવે સાતં ભવસાતં, તેન ભવસાતેન સુખસ્સાદેન બદ્ધા હુત્વા ઠિતા. તં ભાજેત્વા દસ્સેતું ‘‘એકં ભવસાતં – સુખા વેદના’’તિઆદિમાહ. યોબ્બનભાવો યોબ્બઞ્ઞં. અરોગભાવો આરોગ્યં. જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તભાવો જીવિતં. લાભોતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભો. યસોતિ પરિવારો. પસંસાતિ કિત્તિ. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકં સુખં. મનાપિકા રૂપાતિ મનવડ્ઢનકા રૂપા. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ચક્ખુસમ્પદાતિ ચક્ખુસ્સ સમ્પદા. ‘‘મય્હં ચક્ખુ સમ્પન્નં મણિવિમાને ઉગ્ઘાટિતસીહપઞ્જરં વિય ખાયતી’’તિ ઉપ્પન્નં સુખસ્સાદં સન્ધાય ‘‘ચક્ખુસમ્પદા’’તિ વુત્તં. સોતસમ્પદાદીસુપિ એસેવ નયો. સુખાય વેદનાય સાતબદ્ધા…પે… વિબદ્ધાતિ વિવિધાકારેન બદ્ધા. આબદ્ધાતિ વિસેસેન આદિતો બદ્ધા. લગ્ગાતિ આરમ્મણેન સદ્ધિં અપ્પિતા. લગ્ગિતાતિ નાગદન્તે ફાણિતવારકો વિય લગ્ગિતા. યમેત્થ ચ અવુત્તં, તં સત્તો વિસત્તોતિઆદિમ્હિ વુત્તનયેન ગહેતબ્બં.

ન હિ અઞ્ઞમોક્ખાતિ ન પરેહિ મોક્ખા. તે વા ભવસાતવત્થૂ દુપ્પમુઞ્ચાતિ ભવે સુખસ્સાદવત્થુભૂતા ધમ્મા તે મુઞ્ચિતું દુક્ખા. સત્તા વા એત્તો દુમ્મોચયાતિ સત્તા એવ વા એતસ્મા ભવસાતવત્થુતો મોચેતું દુક્ખા.

દુરુદ્ધરાતિ ઉદ્ધરિતું દુક્ખા. દુસ્સમુદ્ધરાતિ સમન્તતો છિન્નતટે નરકાવાટે પતિતો વિય ઉદ્ધં કત્વા ઉદ્ધરિતું દુક્ખા. દુબ્બુટ્ઠાપયાતિ ઉટ્ઠાપેતું દુક્ખા. દુસ્સમુટ્ઠાપયાતિ સુખુમઅત્તભાવં પથવિયં પતિટ્ઠાપનં વિય ઉસ્સાપેતું અતિવિય દુક્ખા.

તે અત્તના પલિપપલિપન્નાતિ ગમ્ભીરકદ્દમે યાવ સીસતો નિમુગ્ગા ન સક્કોન્તિ. પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિતુન્તિ અપરં તથેવ નિમુગ્ગં હત્થે વા સીસે વા ગહેત્વા ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેતું ન સક્કોન્તિ. સો વત ચુન્દાતિ સોતિ વત્તબ્બાકારપુગ્ગલનિદ્દેસો. તસ્સ ‘‘યો’’તિ ઇમં ઉદ્દેસવચનં આહરિત્વા યો અત્તના પલિપપલિપન્નો, સો વત, ચુન્દ, પરં પલિપપલિપન્નં ઉદ્ધરિસ્સતીતિ. એવં સેસપદેસુ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પલિપપલિપન્નોતિ ગમ્ભીરકદ્દમે નિમુગ્ગો વુચ્ચતિ. યથા, ચુન્દ, કોચિ પુરિસો યાવ સીસતો ગમ્ભીરકદ્દમે નિમુગ્ગો, પરમ્પિ તથેવ નિમુગ્ગં હત્થે વા સીસે વા ગહેત્વા ઉદ્ધરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ન હિ તં કારણમત્થિ, યેન સો તં ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠાપેય્યાતિ. અદન્તો અવિનીતો અપરિનિબ્બુતોતિ એત્થ પન અનિબ્બિસેવનતાય અદન્તો. અસિક્ખિતવિનયતાય અવિનીતો. અનિબ્બુતકિલેસતાય અપરિનિબ્બુતોતિ વેદિતબ્બો. સો તાદિસો પરં દમેસ્સતિ નિબ્બિસેવનં કરિસ્સતિ, વિનેસ્સતિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખાપેસ્સતિ. પરિનિબ્બાપેસ્સતિ તસ્સ કિલેસે નિબ્બાપેસ્સતિ.

નત્થઞ્ઞો કોચીતિ અઞ્ઞો કોચિ પુગ્ગલો મોચેતું સમત્થો નત્થિ. સકેન થામેનાતિ અત્તનો ઞાણથામેન. બલેનાતિ ઞાણબલેન. વીરિયેનાતિ ઞાણસમ્પયુત્તચેતસિકવીરિયેન. પુરિસપરક્કમેનાતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનેન મહન્તવીરિયેન.

નાહં સહિસ્સામીતિ અહં ન સહિસ્સામિ ન સક્કોમિ, ન વાયમિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. પમોચનાયાતિ પમોચેતું. કથંકથિન્તિ સકઙ્ખં. ધોતકાતિ આલપનં. તરેસીતિ તરેય્યાસિ.

‘‘અત્તના હિ કતં પાપં, અત્તના સંકિલિસ્સતિ;

અત્તના અકતં પાપં, અત્તનાવ વિસુજ્ઝતિ;

સુદ્ધી અસુદ્ધિ પચ્ચત્તં, નાઞ્ઞો અઞ્ઞં વિસોધયે’’તિ. (ધ. પ. ૧૬૫; કથા. ૭૪૩) –

એત્થાયમત્થો – યેન અત્તના અકુસલં કમ્મં કતં હોતિ, સો ચતૂસુ અપાયેસુ દુક્ખં અનુભવન્તો અત્તનાવ સંકિલિસ્સતિ. યેન પન અત્તના અકતં પાપં, સો સુગતિઞ્ચેવ અગતિઞ્ચ ગચ્છન્તો અત્તનાવ વિસુજ્ઝતિ. કુસલકમ્મસઙ્ખાતા સુદ્ધિ અકુસલકમ્મસઙ્ખાતા ચ અસુદ્ધિ પચ્ચત્તં કારકસત્તાનં અત્તનિયેવ વિપચ્ચતિ. અઞ્ઞો પુગ્ગલો અઞ્ઞં પુગ્ગલં ન વિસોધયે નેવ વિસોધેતિ, ન કિલેસેતીતિ વુત્તં હોતિ.

તિટ્ઠતેવ નિબ્બાનન્તિ અમતમહાનિબ્બાનં તિટ્ઠતિયેવ. નિબ્બાનગામિમગ્ગોતિ પુબ્બભાગવિપસ્સનાતો પટ્ઠાય અરિયમગ્ગો. તિટ્ઠામહં સમાદપેતાતિ અહં ગણ્હાપેતા પતિટ્ઠાપેતા તિટ્ઠામિ. એવં ઓવદિયમાના એવં અનુસાસિયમાનાતિ મયા એવં ઓવદિયમાના એવં અનુસાસિયમાના. એત્થ ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં વદન્તો ઓવદતિ નામ, અનુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં અનુસાસન્તો ‘‘અયસોપિ તે ભવિસ્સતી’’તિઆદિવસેન અનાગતં દસ્સેન્તો અનુસાસતિ નામ. સમ્મુખા વદન્તોપિ ઓવદતિ નામ, પરમ્મુખા દૂતસાસનં વા પેસેન્તો અનુસાસતિ નામ. સકિં વદન્તોપિ ઓવદતિ નામ, પુનપ્પુનં વદન્તો અનુસાસતિ નામ. ઓવદન્તો એવ વા અનુસાસતિ નામ. અપ્પેકચ્ચેતિ અપિ એકચ્ચે, એકેતિ અત્થો. અચ્ચન્તનિટ્ઠં નિબ્બાનં આરાધેન્તીતિ ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતન્તિ અચ્ચન્તં, અચ્ચન્તઞ્ચ તં સબ્બસઙ્ખારાનં અપ્પવત્તિટ્ઠાનત્તા નિટ્ઠઞ્ચાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠં, એકન્તનિટ્ઠં, સતતનિટ્ઠન્તિ અત્થો. તં અચ્ચન્તનિબ્બાનં આરાધેન્તિ સમ્પાદેન્તિ. નારાધેન્તીતિ ન સમ્પાદેન્તિ, ન પટિલભન્તીતિ અત્થો. એત્થ ક્યાહન્તિ એતેસુ કિં અહં, કિં કરોમીતિ અત્થો. મગ્ગક્ખાયીતિ પટિપદામગ્ગક્ખાયી. આચિક્ખતિ કથેતિ. અત્તના પટિપજ્જમાના મુઞ્ચેય્યુન્તિ પટિપજ્જન્તા મયં મુઞ્ચેય્યું.

અતીતં ઉપાદાયાતિ અતીતં પટિચ્ચ. કથં પુરે અપેક્ખં કરોતીતિ કેન પકારેન ઇક્ખં ઓલોકનં કરોતિ. એવંરૂપો અહોસિન્તિ દીઘરસ્સઅણુકથૂલાદિવસેન એવંજાતિકો એવરૂપો અભવિં. તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતીતિ તસ્મિં રૂપારમ્મણે તણ્હં સમ્મા આનયતિ ઉપનેતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

‘‘ઇતિ મે ચક્ખૂ’’તિઆદયો વત્થુઆરમ્મણવસેન તણ્હુપ્પત્તિં દસ્સેન્તો આહ. ઇતિ રૂપાતીતિ એવં રૂપા ઇતિ. તત્થ છન્દરાગપટિબદ્ધન્તિ તેસુ ચક્ખુરૂપેસુ દુબ્બલસઙ્ખાતો છન્દો ચ બલવસઙ્ખાતો રાગો ચ, તેન છન્દરાગેન પટિબદ્ધં અલ્લીનં. વિઞ્ઞાણન્તિ જવનચિત્તં. છન્દરાગપટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સાતિ તસ્સ જવનવિઞ્ઞાણસ્સ છન્દરાગેન બદ્ધભાવા. તદભિનન્દતીતિ તં આરમ્મણં તણ્હાવસેન અભિનન્દતિ.

યાનિસ્સ તાનીતિ યાનિ અસ્સ તાનિ. પુબ્બેતિ અતીતે. સદ્ધિન્તિ એકતો. હસિતલપિતકીળિતાનીતિ દન્તવિદંસાદિહસિતાનિ ચ, વચીભેદં કત્વા લપિતાનિ ચ, કાયખિડ્ડાદિકીળિતાનિ ચ. તદસ્સાદેતીતિ તં અસ્સાદયતિ અસ્સાદં વિન્દતિ સાદિયતિ. તં નિકામેતીતિ તં નિકામયતિ પચ્ચાસીસતિ. વિત્તિં આપજ્જતીતિ તુટ્ઠિં પાપુણાતિ.

સિયન્તિ ભવેય્યં. અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાયાતિ અપ્પત્તસ્સ પાપુણનત્થાય. ચિત્તં પણિદહતીતિ ચિત્તં ઠપેતિ. ચેતસો પણિધાનપચ્ચયાતિ ચિત્તસ્સ ઠપનકારણા.

સીલેન વાતિ પઞ્ચસીલાદિસીલેન વા. વતેન વાતિ ધુતઙ્ગસમાદાનેન વા. તપેન વાતિ વીરિયસમાદાનેન વા. બ્રહ્મચરિયેન વાતિ મેથુનવિરતિયા વા. દેવો વાતિ મહાનુભાવો દેવરાજા વા. દેવઞ્ઞતરો વાતિ તેસં અઞ્ઞતરો વા.

જપ્પન્તાતિ ગુણવસેન કથેન્તા. પજપ્પન્તાતિ પકારેન કથેન્તા. અભિજપ્પન્તાતિ વિસેસેન કથેન્તા, ઉપસગ્ગવસેન વા વડ્ઢિતં.

૯. એવં પઠમગાથાય ‘‘દૂરે વિવેકા હિ તથાવિધો’’તિ સાધેત્વા દુતિયગાથાય ચ તથાવિધાનં ધમ્મતં આવિ કત્વા ઇદાનિ તેસં પાપકરણં આવિ કરોન્તો ‘‘કામેસુ ગિદ્ધા’’તિ ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – તે સત્તા કામેસુ પરિભોગતણ્હાય ગિદ્ધા, પરિયેસનાદિમનુયુત્તત્તા પસુતા, સમ્મોહમાપન્નત્તા પમૂળ્હા, અવગમનતાય મચ્છરિયતાય બુદ્ધાદીનં વચનં અનાદિયતાય ચ અવદાનિયા, કાયવિસમાદિમ્હિ વિસમે નિવિટ્ઠા, અન્તકાલે મરણદુક્ખૂપનીતા, ‘‘કિંસુ ભવિસ્સામ ઇતો ચુતાસે’’તિ પરિદેવયન્તીતિ.

ગિદ્ધાતિ કામરાગેન ગિદ્ધા. ગધિતાતિ સઙ્કપ્પરાગેન પચ્ચાસીસમાના હુત્વા ગધિતા. મુચ્છિતાતિ કામતણ્હાય મુચ્છાપરેતા. અજ્ઝોસન્નાતિ કામનન્દિયા અધિઓસન્ના અજ્ઝોત્થટા. લગ્ગાતિ કામસિનેહેન અલ્લીના. લગ્ગિતાતિ કામપરિળાહેન એકીભૂતા. પલિબુદ્ધાતિ કામસઞ્ઞાય આવટ્ટિતા. અથ વા ‘‘દિટ્ઠિદસ્સને ગિદ્ધા. અભિણ્હદસ્સને ગધિતા. સંસગ્ગકિરિયસ્મિં મુચ્છિતા. વિસ્સાસકિરિયસ્મિં અજ્ઝોસન્ના. સિનેહવળઞ્જસ્મિં લગ્ગા. દ્વયંદ્વયસમાપત્તિમ્હિ લગ્ગિતા. અપરાપરં અમુઞ્ચમાના હુત્વા પલિબુદ્ધા’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

એસન્તીતિ પચ્ચાસીસન્તિ. ગવેસન્તીતિ મગ્ગયન્તિ. પરિયેસન્તીતિ સબ્બાકારેન ઇચ્છન્તિ પત્થેન્તિ. અથ વા દિટ્ઠારમ્મણે સુભાસુભં અત્થિ, નત્થીતિ એસન્તિ. સુભાસુભારમ્મણે પચ્ચક્ખં કત્વા વળઞ્જનત્થાય પિયં કરોન્તા ગવેસન્તિ. ચિત્તવસેન એસન્તિ. પયોગવસેન ગવેસન્તિ. કરણવસેન પરિયેસન્તિ. તે દુવિધે કામે પટિચ્ચ ઓતરિત્વા ચરન્તીતિ તચ્ચરિતા. તે ચ કામે બહુલં યેભુય્યેન વડ્ઢેન્તિ પવત્તયન્તીતિ તબ્બહુલા. તે ચ કામે ગરું કત્વા રહન્તીતિ તગ્ગરુકા. તેસુ કામેસુ નિન્ના નમિતા હુત્વા વસન્તીતિ તન્નિન્ના. તેસુ કામેસુ સન્નિન્ના હુત્વા વસન્તીતિ તપ્પોણા. તેસુ કામેસુ અવલમ્બિતા હુત્વા તેસુયેવ નમિતા વસન્તીતિ તપ્પબ્ભારા. તેસુ કામેસુ અવત્થરિત્વા મુચ્છાપરેતપ્પસઙ્ગા હુત્વા વદન્તીતિ તદધિમુત્તા. તે ચ કામે અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા વસન્તીતિ તદધિપતેય્યા. અથ વા ‘‘આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠભાવેન તચ્ચરિતા. આરમ્મણસ્સ કન્તભાવેન તબ્બહુલા. આરમ્મણસ્સ મનાપભાવેન તગ્ગરુકા. આરમ્મણસ્સ પિયભાવેન તન્નિન્ના. આરમ્મણસ્સ કામુપસંહિતભાવેન તપ્પોણા. આરમ્મણસ્સ રજનીયભાવેન તપ્પબ્ભારા. આરમ્મણસ્સ મુચ્છનીયભાવેન તદધિમુત્તા. આરમ્મણસ્સ બન્ધનીયભાવેન તદધિપતેય્યા’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

રૂપે પરિયેસન્તીતિઆદીસુ પરિયેસન્તીતિ અલદ્ધસ્સ લાભાય એસનવસેન. પટિલભન્તીતિ હત્થગતવસેન. પરિભુઞ્જન્તીતિ વળઞ્જનવસેન વુત્તન્તિ ઞાતબ્બં. કલહં વિવાદં કરોતીતિ કલહકારકો. તસ્મિં નિયુત્તોતિ કલહપસુતો. કમ્મકારકાદીસુપિ એસેવ નયો. ગોચરે ચરન્તોતિ વેસિયાદિગોચરે, સતિપટ્ઠાનાદિગોચરે વા ચરમાનો. તેસુ નિયુત્તો ગોચરપસુતો. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનવસેન ઝાનં અસ્સ અત્થીતિ ઝાયી. તસ્મિં નિયુત્તો ઝાનપસુતો.

અવગચ્છન્તીતિ અપાયં ગચ્છન્તિ. મચ્છરિનોતિ સકસમ્પત્તિં નિગુહન્તા. વચનન્તિ કથનં. બ્યપથન્તિ વાક્યપથં. દેસનન્તિ વિસ્સજ્જનઓવાદં. અનુસિટ્ઠિન્તિ અનુસાસનિં. નાદિયન્તીતિ ન ગણ્હન્તિ ન ગરું કરોન્તિ. ‘‘ન પટિસ્સન્તી’’તિ વા પાઠો, સોયેવ અત્થો. વત્થુતો મચ્છરિયદસ્સનત્થં ‘‘પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ આવાસમચ્છરિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આવાસે મચ્છરિયં આવાસમચ્છરિયં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

આવાસો નામ સકલારામોપિ પરિવેણમ્પિ એકોવરકોપિ રત્તિટ્ઠાનાદીનિપિ. તેસુ વસન્તા સુખં વસન્તિ, પચ્ચયે લભન્તિ. એકો ભિક્ખુ વત્તસમ્પન્નસ્સેવ પેસલસ્સ ભિક્ખુનો તત્થ આગમનં ન ઇચ્છતિ, આગતોપિ ‘‘ખિપ્પં ગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ, ઇદં આવાસમચ્છરિયં નામ. ભણ્ડનકારકાદીનં પન તત્થ વાસં અનિચ્છતો આવાસમચ્છરિયં નામ ન હોતિ.

કુલન્તિ ઉપટ્ઠાકકુલમ્પિ ઞાતિકુલમ્પિ. તત્થ અઞ્ઞસ્સ ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છતો કુલમચ્છરિયં હોતિ. પાપપુગ્ગલસ્સ પન ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છતોપિ મચ્છરિયં નામ ન હોતિ. સો હિ તેસં પસાદભેદાય પટિપજ્જતિ. પસાદં રક્ખિતું સમત્થસ્સેવ પન ભિક્ખુનો તત્થ ઉપસઙ્કમનં અનિચ્છતો મચ્છરિયં નામ હોતિ.

લાભોતિ ચતુપચ્ચયલાભોવ. તં અઞ્ઞસ્મિં સીલવન્તેયેવ લભન્તે ‘‘મા લભતૂ’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ લાભમચ્છરિયં હોતિ. યો પન સદ્ધાદેય્યં વિનિપાતેતિ, અપરિભોગદુપ્પરિભોગાદિવસેન વિનાસેતિ, પૂતિભાવં ગચ્છન્તમ્પિ અઞ્ઞસ્સ ન દેતિ, તં દિસ્વા ‘‘સચે ઇમં એસ ન લભેય્ય, અઞ્ઞો સીલવા લભેય્ય, પરિભોગં ગચ્છેય્યા’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ મચ્છરિયં નામ નત્થિ.

વણ્ણો નામ સરીરવણ્ણોપિ ગુણવણ્ણોપિ. તત્થ સરીરવણ્ણે મચ્છરી ‘‘પરો પાસાદિકો રૂપવા’’તિ વુત્તે તં ન કથેતુકામો હોતિ. ગુણવણ્ણમચ્છરી પરસ્સ સીલેન ધુતઙ્ગેન પટિપદાય આચારેન વણ્ણં ન કથેતુકામો હોતિ.

ધમ્મોતિ પરિયત્તિધમ્મો ચ પટિવેધધમ્મો ચ. તત્થ અરિયસાવકા પટિવેધધમ્મં ન મચ્છરાયન્તિ, અત્તના પટિવિદ્ધધમ્મે સદેવકસ્સ લોકસ્સ પટિવેધં ઇચ્છન્તિ. તં પન પટિવેધં ‘‘પરે જાનન્તૂ’’તિ ઇચ્છન્તિ, તન્તિધમ્મેયેવ પન ધમ્મમચ્છરિયં નામ હોતિ. તેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો યં ગુળ્હં ગન્થં વા કથામગ્ગં વા જાનાતિ, તં અઞ્ઞે ન જાનાપેતુકામો હોતિ. યો પન પુગ્ગલં ઉપપરિક્ખિત્વા ધમ્માનુગ્ગહેન ધમ્મં વા ઉપપરિક્ખિત્વા પુગ્ગલાનુગ્ગહેન ન દેતિ, અયં ધમ્મમચ્છરી નામ ન હોતિ. તત્થ એકચ્ચો પુગ્ગલો લોલો હોતિ, કાલેન સમણો હોતિ, કાલેન બ્રાહ્મણો, કાલેન નિગણ્ઠો. યો હિ ભિક્ખુ ‘‘અયં પુગ્ગલો પવેણિઆગતં તન્તિં સણ્હં સુખુમં ધમ્મન્તરં ભિન્દિત્વા આલુળેસ્સતી’’તિ ન દેતિ, અયં પુગ્ગલં ઉપપરિક્ખિત્વા ધમ્માનુગ્ગહેન ન દેતિ નામ. યો પન ‘‘અયં ધમ્મો સણ્હો સુખુમો, સચાયં પુગ્ગલો ગણ્હિસ્સતિ, અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા અત્તાનં આવિ કત્વા નસ્સિસ્સતી’’તિ ન દેતિ, અયં ધમ્મં ઉપપરિક્ખિત્વા પુગ્ગલાનુગ્ગહેન ન દેતિ નામ. યો પન ‘‘સચાયં ઇમં ધમ્મં ગણ્હિસ્સતિ, અમ્હાકં સમયં ભિન્દિતું સમત્થો ભવિસ્સતી’’તિ ન દેતિ, અયં ધમ્મમચ્છરી નામ હોતિ.

ઇમેસુ પઞ્ચસુ મચ્છરિયેસુ આવાસમચ્છરિયેન તાવ યક્ખો વા પેતો વા હુત્વા તસ્સેવ આવાસસ્સ સઙ્કારં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા વિચરતિ. કુલમચ્છરિયેન તસ્મિં કુલે અઞ્ઞેસં દાનમાનનાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘ભિન્નં વતિદં કુલં મમા’’તિ ચિન્તયતો લોહિતમ્પિ મુખતો ઉગ્ગચ્છતિ, કુચ્છિવિરેચનમ્પિ હોતિ, અન્તાનિપિ ખણ્ડાખણ્ડાનિ હુત્વા નિક્ખમન્તિ. લાભમચ્છરિયેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા સન્તકે લાભે મચ્છરાયિત્વા પુગ્ગલિકપરિભોગં વિય પરિભુઞ્જિત્વા યક્ખો વા પેતો વા મહાઅજગરો વા હુત્વા નિબ્બત્તતિ. સરીરવણ્ણગુણવણ્ણમચ્છરેન પન પરિયત્તિધમ્મમચ્છરિયેન ચ અત્તનોવ વણ્ણં વણ્ણેતિ, પરેસં વણ્ણે ‘‘કિં વણ્ણો એસો’’તિ તં તં દોસં વદન્તો પરિયત્તિધમ્મઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચિ અદેન્તો દુબ્બણ્ણો ચેવ એળમૂગો ચ હોતિ.

અપિ ચ આવાસમચ્છરિયેન લોહગેહે પચ્ચતિ, કુલમચ્છરિયેન અપ્પલાભો હોતિ, લાભમચ્છરિયેન ગૂથનિરયે નિબ્બત્તતિ, વણ્ણમચ્છરિયેન ભવે ભવે નિબ્બત્તસ્સ વણ્ણો નામ ન હોતિ, ધમ્મમચ્છરિયેન કુક્કુળનિરયે નિબ્બત્તતીતિ.

મચ્છરાયનવસેન મચ્છરિયં. મચ્છરાયનાકારો મચ્છરાયના. મચ્છરેન અયિતસ્સ મચ્છેરસમઙ્ગિનો ભાવો મચ્છરાયિતત્તં. ‘‘મય્હમેવ હોન્તુ, મા અઞ્ઞસ્સા’’તિ સબ્બાપિ અત્તનો સમ્પત્તિયો બ્યાપેતું ન ઇચ્છતીતિ વિવિચ્છો, વિવિચ્છસ્સ ભાવો વેવિચ્છં, મુદુમચ્છરિયસ્સેતં નામં. કદરિયો વુચ્ચતિ અનાદરો, તસ્સ ભાવો કદરિયં, થદ્ધમચ્છરિયસ્સેતં નામં. તેન હિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો પરમ્પિ પરેસં દદમાનં નિવારેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કદરિયો પાપસઙ્કપ્પો, મિચ્છાદિટ્ઠિઅનાદરો;

દદમાનં નિવારેતિ, યાચમાનાન ભોજન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૩૨);

યાચકે દિસ્વા કટુકભાવેન ચિત્તં અઞ્ચતિ સઙ્કોચેતીતિ કટુકઞ્ચુકો, તસ્સ ભાવો કટુકઞ્ચુકતા. અપરો નયો – કટુકઞ્ચુકતા વુચ્ચતિ કટચ્છુગ્ગાહો. સમતિત્તિકપુણ્ણાય હિ ઉક્ખલિયા ભત્તં ગણ્હન્તો સબ્બતોભાગેન સઙ્કુટિતેન અગ્ગકટચ્છુના ગણ્હાતિ પૂરેત્વા ગહેતું ન સક્કોતિ, એવં મચ્છરિપુગ્ગલસ્સ ચિત્તં સઙ્કુચતિ, તસ્મિં સઙ્કુચિતે કાયોપિ તથેવ સઙ્કુચતિ પટિકુટતિ પટિનિવટ્ટતિ ન સમ્પસારીયતીતિ મચ્છેરં ‘‘કટુકઞ્ચુકતા’’તિ વુત્તં.

અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સાતિ પરેસં ઉપકારકરણે દાનાદિના આકારેન યથા ન સમ્પસારીયતિ, એવં આવરિત્વા ગહિતભાવો ચિત્તસ્સ. યસ્મા પન મચ્છરિપુગ્ગલો અત્તનો સન્તકં પરેસં અદાતુકામો હોતિ, પરસન્તકં ગણ્હિતુકામો. તસ્મા ‘‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હમેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સા’’તિ પવત્તિવસેનસ્સ અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણતા પરસમ્પત્તિગ્ગહણલક્ખણતા ચ વેદિતબ્બા.

ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયન્તિ અત્તનો પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતં ઉપપત્તિભવં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં ‘‘અચ્છરિયં મય્હમેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સા’’તિ પવત્તં મચ્છરિયં ખન્ધમચ્છરિયં નામ. ધાતુઆયતનમચ્છરિયેસુપિ એસેવ નયો. ગાહોતિ ગાહનિચ્છયવસેન ગહણં. અવદઞ્ઞુતાયાતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનમ્પિ કથિતં અજાનનભાવેન. યાચકાનં અદદમાનો હિ તેહિ કથિતં ન જાનાતિ નામ. જના પમત્તાતિ સતિવિપ્પવાસા જના. વચનન્તિ સઙ્ખેપવચનં. બ્યપ્પથન્તિ વિત્થારવચનં. દેસનન્તિ ઉપમં દસ્સેત્વા અત્થસન્દસ્સનવચનં. અનુસિટ્ઠિન્તિ પુનપ્પુનં સંલક્ખાપનવચનં. અથ વા દસ્સેત્વા કથનં વચનં નામ. ગણ્હાપેત્વા કથનં બ્યપ્પથં નામ. તોસેત્વા કથનં દેસનં નામ. પદસ્સેત્વા કથનં અનુસિટ્ઠિ નામ. અથ વા પરિતાપદુક્ખં નાસેત્વા કથનં વચનં નામ. પરિળાહદુક્ખં નાસેત્વા કથનં બ્યપ્પથં નામ. અપાયદુક્ખં નાસેત્વા કથનં દેસનં નામ. ભવદુક્ખં નાસેત્વા કથનં અનુસિટ્ઠિ નામ. અથ વા દુક્ખસચ્ચપરિઞ્ઞાપટિવેધયુત્તં વચનં. સમુદયસચ્ચપહાનપટિવેધયુત્તં બ્યપ્પથં. નિરોધસચ્ચસચ્છિકિરિયપટિવેધયુત્તં દેસનં. મગ્ગસચ્ચભાવનાપટિવેધયુત્તં અનુસિટ્ઠીતિ એવમાદિના નયેન એકે વણ્ણયન્તિ.

ન સુસ્સુસન્તીતિ ન સુણન્તિ. ન સોતં ઓદહન્તીતિ સવનત્થં કણ્ણસોતં ન ઠપેન્તિ. ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તીતિ જાનનત્થં ચિત્તં ન પતિટ્ઠપેન્તિ. અનસ્સવાતિ ઓવાદં અસુણમાના. અવચનકરાતિ સુણમાનાપિ વચનં ન કરોન્તીતિ અવચનકરા. પટિલોમવુત્તિનોતિ પટાણી હુત્વા પવત્તનકા. અઞ્ઞેનેવ મુખં કરોન્તીતિ કરોન્તાપિ મુખં ન દેન્તીતિ અત્થો.

વિસમેતિ કાયસુચરિતાદિસમ્મતસ્સ સમસ્સ પટિપક્ખત્તા વિસમં, તસ્મિં વિસમે. નિવિટ્ઠાતિ પવિટ્ઠા દુન્નીહરા. કાયકમ્મેતિ કાયતો પવત્તે, કાયેન વા પવત્તે કાયકમ્મે. વચીકમ્માદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ કાયકમ્મવચીકમ્મમનોકમ્માનિ દુચ્ચરિતવસેન વિભત્તાનિ, પાણાતિપાતાદયો દસઅકુસલકમ્મપથવસેન વિભત્તાતિ ઞાતબ્બં. અયં તાવેત્થ સાધારણપદવણ્ણના, અસાધારણેસુ પન પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો, પાણવધો પાણઘાતોતિ વુત્તં હોતિ. પાણોતિ ચેત્થ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પન પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિતા કાયવચીદ્વારાનં અઞ્ઞતરદ્વારપવત્તા વધકચેતના પાણાતિપાતો. સો ગુણવિરહિતેસુ તિરચ્છાનગતાદીસુ પાણેસુ ખુદ્દકે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાસરીરે મહાસાવજ્જો. કસ્મા? પયોગમહન્તતાય, પયોગસમત્તેપિ વત્થુમહન્તતાય. ગુણવન્તેસુ મનુસ્સાદીસુ અપ્પગુણે પાણે અપ્પસાવજ્જો, મહાગુણે મહાસાવજ્જો. સરીરગુણાનં પન સમભાવે સતિ કિલેસાનં ઉપક્કમાનઞ્ચ મુદુતાય અપ્પસાવજ્જો, તિબ્બતાય મહાસાવજ્જોતિ વેદિતબ્બો.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પાણો પાણસઞ્ઞિતા વધકચિત્તં ઉપક્કમો તેન મરણન્તિ. છપ્પયોગા – સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો થાવરો વિજ્જામયો ઇદ્ધિમયોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે વિત્થારિયમાને અતિપપઞ્ચો હોતિ, તસ્મા નં ન વિત્થારયિસ્સામ. અઞ્ઞઞ્ચ એવરૂપં, અત્થિકેહિ પન સમન્તપાસાદિકં વિનયટ્ઠકથં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૭૨) ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બં.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસ્સ હરણં થેય્યં ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ, તસ્મિં પન પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય, વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં. તં તં ગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પરપરિગ્ગહિતં પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા થેય્યચિત્તં ઉપક્કમો તેન હરણન્તિ. છપ્પયોગા સાહત્થિકાદયોવ. તે ચ ખો યથાનુરૂપં થેય્યાવહારો પસય્હાવહારો પટિચ્છન્નાવહારો પરિકપ્પાવહારો કુસાવહારોતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં અવહારાનં વસેન પવત્તન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો.

કામેસુમિચ્છાચારોતિ એત્થ પન કામેસૂતિ મેથુનસમાચારેસુ. મિચ્છાચારોતિ એકન્તનિન્દિતો લામકાચારો. લક્ખણતો પન અસદ્ધમ્મસેવનાધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો.

તત્થ અગમનીયટ્ઠાનં નામ પુરિસાનં તાવ માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સારક્ખા સપરિદણ્ડાતિ માતુરક્ખિતાદયો દસ, ધનક્કીતા છન્દવાસિની ભોગવાસિની પટવાસિની ઓદપત્તકિની ઓભતચુમ્બટકા દાસી ચ ભરિયા કમ્મકારી ચ ભરિયા ધજાહટા મુહુત્તિકાતિ એતા ધનક્કીતાદયો દસાતિ વીસતિ ઇત્થિયો. ઇત્થીસુ પન દ્વીન્નં સારક્ખસપરિદણ્ડાનં દસન્નઞ્ચ ધનક્કીતાદીનન્તિ દ્વાદસન્નં ઇત્થીનં અઞ્ઞે પુરિસા, ઇદં અગમનીયટ્ઠાનં નામ.

સો પનેસ મિચ્છાચારો સીલાદિગુણરહિતે અગમનીયટ્ઠાને અપ્પસાવજ્જો, સીલાદિગુણસમ્પન્ને મહાસાવજ્જો. તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા – અગમનીયવત્થુ તસ્મિં સેવનચિત્તં સેવનપયોગો મગ્ગેન મગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકો એવ.

મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જનકો વચીપયોગો કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો – મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ. વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિ ચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય ‘‘નત્થી’’તિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો.

તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – અતથં વત્થુ વિસંવાદનચિત્તં તજ્જો વાયામો પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકોવ. સો ચ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા વાચાય વા પરવિસંવાદકકિરિયાકરણે દટ્ઠબ્બો. તાય ચે કિરિયાય પરો તમત્થં જાનાતિ, અયં કિરિયસમુટ્ઠાપિકા ચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ.

પિસુણવાચાતિઆદીસુ યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણવાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા નેવ કણ્ણસુખા ન હદયઙ્ગમા, અયં ફરુસવાચા. યેન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. તેસં મૂલભૂતાપિ ચેતના પિસુણવાચાદિનામમેવ લભતિ, સા એવ ઇધ અધિપ્પેતાતિ.

તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણવાચા. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ, તસ્સ અપ્પગુણાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા.

તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – ભિન્દિતબ્બો પરો ‘‘ઇતિ ઇમે નાના ભવિસ્સન્તિ વિના ભવિસ્સન્તી’’તિ ભેદપુરેક્ખારતા વા, ‘‘ઇતિ અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકો’’તિ વિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસવાચા. મમ્મચ્છેદકોપિ પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવમ્પિ વદન્તિ ‘‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’’તિ, ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ ‘‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો ચરન્તિ, નિદ્ધમથ ને’’તિ. અથ ચ નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસવાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘‘ઇમં સુખં સયાપેથા’’તિ વચનં અફરુસવાચા હોતિ, ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસવાચાવ, સા યં સન્ધાય પવત્તિતા. તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા – અક્કોસિતબ્બો પરો કુપિતચિત્તં અક્કોસનન્તિ.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો, આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા હોન્તિ – ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથાપુરેક્ખારતા તથારૂપીકથાકથનઞ્ચાતિ.

અભિજ્ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા, પરભણ્ડાભિમુખી હુત્વા તન્નિન્નતાય પવત્તતીતિ અત્થો. સા ‘‘અહો વત ઇદં મમાસ્સા’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા. અદિન્નાદાનં વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ. તસ્સા દ્વે સમ્ભારા હોન્તિ – પરભણ્ડં અત્તનો પરિણામનઞ્ચાતિ. પરભણ્ડવત્થુકે હિ લોભે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વતિદં મમાસ્સા’’તિ અત્તનો ન પરિણામેતિ.

હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ બ્યાપાદો, સો પરવિનાસાય મનોપદોસલક્ખણો. ફરુસવાચા વિય અપ્પસાવજ્જો મહાસાવજ્જો ચ. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા હોન્તિ – પરસત્તો ચ તસ્સ ચ વિનાસચિન્તાતિ. પરસત્તવત્થુકે હિ કોધે ઉપ્પન્નેપિ ન તાવ કમ્મપથભેદો હોતિ, યાવ ‘‘અહો વતાયં ઉચ્છિજ્જેય્ય વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ વિનાસં ન ચિન્તેસિ.

યથાભુચ્ચગહણાભાવેન મિચ્છા પસ્સતીતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સા ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા. સમ્ફપ્પલાપો વિય અપ્પસાવજ્જા મહાસાવજ્જા ચ.

સઞ્ઞી, અસઞ્ઞી, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી ભવિસ્સામાતિ રૂપાદિવસેન કઙ્ખન્તિ. ભવિસ્સામ નુ ખો મયન્તિઆદિના અત્તાનં કઙ્ખન્તિ. તત્થ ભવિસ્સામ નુ ખો. ન નુ ખો ભવિસ્સામાતિ તસ્સ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તાનં વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખન્તિ. કિં નુ ખો ભવિસ્સામાતિ જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયા નુ ખો ભવિસ્સામ, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરા’’તિ કઙ્ખન્તિ. કથં નુ ખો ભવિસ્સામાતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘા નુ ખો ભવિસ્સામ, રસ્સઓદાતકણ્હપમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરા’’તિ કઙ્ખન્તિ. કેચિ પન ‘‘ઇસ્સરનિમ્માનાદીનિ નિસ્સાય ‘કેન નુ ખો કારણેન ભવિસ્સામા’તિ હેતુતો કઙ્ખન્તી’’તિ વદન્તિ. કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામ નુ ખો મયન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયા હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણા ભવિસ્સામ…પે… દેવા હુત્વા મનુસ્સા’’તિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખન્તિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં.

૧૦. યસ્મા એતદેવ તસ્મા હિ સિક્ખેથ…પે… આહુ ધીરાતિ. તત્થ સિક્ખેથાતિ તિસ્સો સિક્ખા આવજ્જેય્ય. ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને. તત્થ સિક્ખિતબ્બાતિ સિક્ખા. તિસ્સોતિ ગણનપરિચ્છેદો. અધિસીલસિક્ખાતિ અધિકં ઉત્તમં સીલન્તિ અધિસીલં, અધિસીલઞ્ચ તં સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન સિક્ખા ચાતિ અધિસીલસિક્ખા. એસ નયો અધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખાસુ.

કતમં પનેત્થ સીલં, કતમં અધિસીલં, કતમં ચિત્તં, કતમં અધિચિત્તં, કતમા પઞ્ઞા, કતમા અધિપઞ્ઞાતિ? વુચ્ચતે – પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગસીલં તાવ સીલમેવ. તઞ્હિ બુદ્ધે ઉપ્પન્નેપિ અનુપ્પન્નેપિ લોકે પવત્તતિ. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તસ્મિં સીલે બુદ્ધાપિ સાવકાપિ મહાજનં સમાદપેન્તિ, અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધા ચ કમ્મવાદિનો ચ ધમ્મિકા સમણબ્રાહ્મણા ચ ચક્કવત્તી ચ મહારાજાનો મહાબોધિસત્તા ચ સમાદપેન્તિ, સામમ્પિ પણ્ડિતા સમણબ્રાહ્મણા સમાદિયન્તિ. તે તં કુસલં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સમ્પત્તિં અનુભોન્તિ.

પાતિમોક્ખસંવરસીલં પન ‘‘અધિસીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સૂરિયો વિય પજ્જોતાનં સિનેરુ વિય પબ્બતાનં સબ્બલોકિયસીલાનં અધિકઞ્ચેવ ઉત્તમઞ્ચ, બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ચ પવત્તતિ, ન વિના બુદ્ધુપ્પાદા. ન હિ તં પઞ્ઞત્તિં ઉદ્ધરિત્વા અઞ્ઞો સત્તો ઠપેતું સક્કોતિ. બુદ્ધાયેવ પન સબ્બસો કાયવચીદ્વારઅજ્ઝાચારસોતં છિન્દિત્વા તસ્સ તસ્સ વીતિક્કમસ્સ અનુચ્છવિકં તં સીલસંવરં પઞ્ઞપેન્તિ. પાતિમોક્ખસંવરતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલં.

કામાવચરાનિ પન અટ્ઠ કુસલચિત્તાનિ લોકિયઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તાનિ ચ એકજ્ઝં કત્વા ચિત્તમેવાતિ વેદિતબ્બાનિ. બુદ્ધુપ્પાદાનુપ્પાદે ચસ્સ પવત્તિ, સમાદપનં સમાદાનઞ્ચ સીલે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

વિપસ્સનાપાદકં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં પન ‘‘અધિચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ અધિસીલં વિય સીલાનં, સબ્બલોકિયચિત્તાનં અધિકઞ્ચેવ ઉત્તમઞ્ચ, બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ચ હોતિ, ન વિના બુદ્ધુપ્પાદા. તતોપિ ચ મગ્ગફલચિત્તમેવ અધિચિત્તં.

‘‘અત્થિ દિન્નં અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં (મ. નિ. ૨.૯૪) પન કમ્મસ્સકતાઞાણં પઞ્ઞા. સા હિ બુદ્ધે ઉપ્પન્નેપિ અનુપ્પન્નેપિ લોકે પવત્તતિ. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તસ્સા પઞ્ઞાય બુદ્ધાપિ સાવકાપિ મહાજનં સમાદપેન્તિ, અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધા ચ કમ્મવાદિનો ચ ધમ્મિકા સમણબ્રાહ્મણા ચ ચક્કવત્તી ચ મહારાજાનો મહાબોધિસત્તા ચ સમાદપેન્તિ, સામમ્પિ પણ્ડિતા સત્તા સમાદિયન્તિ. તથા હિ અઙ્કુરો દસવસ્સસહસ્સાનિ મહાદાનં અદાસિ. વેલામો વેસ્સન્તરો અઞ્ઞે ચ બહૂ પણ્ડિતમનુસ્સા મહાદાનાનિ અદંસુ. તે તં કુસલં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ.

તિલક્ખણાકારપરિચ્છેદકં પન વિપસ્સનાઞાણં ‘‘અધિપઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ. સા હિ અધિસીલઅધિચિત્તાનિ વિય સીલચિત્તાનં, સબ્બલોકિયપઞ્ઞાનં અધિકા ચેવ ઉત્તમા ચ, ન ચ વિના બુદ્ધુપ્પાદા લોકે પવત્તતિ. તતોપિ ચ મગ્ગફલપઞ્ઞાવ અધિપઞ્ઞા.

ઇદાનિ એકેકં દસ્સેન્તો ‘‘કતમા અધિસીલસિક્ખા – ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિઆદિમાહ. ઇધાતિ વચનં પુબ્બભાગકરણીયસમ્પદાય સમ્પન્નસ્સ સબ્બપકારસીલપરિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનં, અઞ્ઞસાસનસ્સ ચ તથાભાવપટિસેધનં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯-૧૪૦). ભિક્ખૂતિ તસ્સ સીલસ્સ પરિપૂરકસ્સ પુગ્ગલસ્સ પરિદીપનં. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખસંવરે પતિટ્ઠિતભાવપરિદીપનં. વિહરતીતિ ઇદમસ્સ તદનુરૂપવિહારસમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખસંવરસ્સ ઉપકારકધમ્મપરિદીપનં. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ ઇદમસ્સ પાતિમોક્ખતો અચવનધમ્મતાપરિદીપનં. સમાદાયાતિ ઇદમસ્સ સિક્ખાપદાનં અનવસેસતો આદાનપરિદીપનં. સિક્ખતીતિ ઇદમસ્સ સિક્ખાય સમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. સિક્ખાપદેસૂતિ ઇદમસ્સ સિક્ખિતબ્બધમ્મપરિદીપનં.

તત્થ ભિક્ખૂતિ સંસારે ભયં ઇક્ખતીતિ ભિક્ખુ. સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવાતિ એત્થ સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ? સમાધાનં વા, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. ઉપધારણં વા, કુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. એતદેવ હિ એત્થ અત્થદ્વયં સદ્દલક્ખણવિદૂ અનુજાનન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘અધિસેવનટ્ઠેન આચારટ્ઠેન સીલનટ્ઠેન સિરટ્ઠેન સીતલટ્ઠેન સિવટ્ઠેન સીલ’’ન્તિ વણ્ણયન્તિ.

સીલનં લક્ખણં તસ્સ, ભિન્નસ્સાપિ અનેકધા;

સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સનેકધા.

યથા હિ નીલપીતાદિભેદેનનેકધા ભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં લક્ખણં નીલાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સનિદસ્સનભાવાનતિક્કમનતો. તથા સીલસ્સ ચેતનાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ યદેતં કાયકમ્માદીનં સમાધાનવસેન, કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં પતિટ્ઠાવસેન વુત્તં સીલનં, તદેવ લક્ખણં ચેતનાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સમાધાનપતિટ્ઠાભાવાનતિક્કમનતો. એવં લક્ખણસ્સ પનસ્સ –

દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનતા, અનવજ્જગુણો તથા;

કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતિ.

તસ્મા ઇદં સીલં નામ કિચ્ચટ્ઠેન રસેન દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન અનવજ્જરસન્તિ વેદિતબ્બં.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, તયિદં તસ્સ વિઞ્ઞુભિ;

ઓત્તપ્પઞ્ચ હિરી ચેવ, પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં.

તઞ્હિદં સીલં ‘‘કાયસોચેય્યં વચીસોચેય્યં મનોસોચેય્ય’’ન્તિ એવં વુત્તસોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોચેય્યભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ગહણભાવં ગચ્છતિ. હિરોત્તપ્પઞ્ચ પન તસ્સ વિઞ્ઞૂહિ પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. હિરોત્તપ્પે હિ સતિ સીલં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, અસતિ નેવ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ ન તિટ્ઠતિ ચાતિ એવંવિધેન સીલેન સીલવા હોતિ. એતં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ, વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કિં સીલન્તિ? ચેતના સીલં, ચેતસિકં સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯).

તત્થ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ વિરતિ. અપિ ચ ચેતના સીલં નામ પાણાતિપાતાદીનિ પજહન્તસ્સ સત્તકમ્મપથચેતના. ચેતસિકં સીલં નામ ‘‘અભિજ્ઝં પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૭) નયેન સંયુત્તમહાવગ્ગે વુત્તા અનભિજ્ઝાબ્યાપાદસમ્માદિટ્ઠિધમ્મા. સંવરો સીલન્તિ એત્થ પઞ્ચવિધેન સંવરો વેદિતબ્બો – પાતિમોક્ખસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરો. તસ્સ નાનાકરણં ઉપરિ આવિ ભવિસ્સતિ. અવીતિક્કમો સીલન્તિ સમાદિન્નસીલસ્સ કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. એત્થ ચ સંવરસીલં, અવીતિક્કમસીલન્તિ ઇદમેવ નિપ્પરિયાયતો સીલં. ચેતનાસીલં, ચેતસિકં સીલન્તિ પરિયાયતો સીલન્તિ વેદિતબ્બં.

પાતિમોક્ખન્તિ સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વુત્તં. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરસીલેન સમન્નાગતો. આચારગોચરસમ્પન્નોતિ આચારેન ચેવ ગોચરેન ચ સમ્પન્નો. અણુમત્તેસૂતિ અપ્પમત્તકેસુ. વજ્જેસૂતિ અકુસલધમ્મેસુ. ભયદસ્સાવીતિ ભયદસ્સી. સમાદાયાતિ સમ્મા આદિયિત્વા. સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખતિ. અપિ ચ સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાપદેસુ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ સિક્ખિતબ્બં કાયિકં વા ચેતસિકં વા, તં સબ્બં સમાદાય સિક્ખતિ.

ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધોતિ સઙ્ઘાદિસેસાદિસાવસેસો સીલક્ખન્ધો. મહન્તોતિ પારાજિકાદિનિરવસેસો. યસ્મા પન પાતિમોક્ખસીલેન ભિક્ખુ સાસને પતિટ્ઠાતિ નામ, તસ્મા તં ‘‘પતિટ્ઠા’’તિ વુત્તં. પતિટ્ઠહતિ વા એત્થ ભિક્ખુ, કુસલા ધમ્મા એવ વા એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ પતિટ્ઠા. અયમત્થો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨) ચ, ‘‘પતિટ્ઠાનલક્ખણં, મહારાજ, સીલં સબ્બેસં કુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૧.૯) ચ, ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતો ખો, મહારાજ…પે… સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૯) ચ આદિસુત્તવસેન વેદિતબ્બો.

તદેતં પુબ્બુપ્પત્તિઅત્થેન આદિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તસ્માતિહ ત્વં ઉત્તિય આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૨). યથા હિ નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધેતિ, તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વાવ નગરં માપેતિ. એવમેવ યોગાવચરો આદિતો સીલં વિસોધેતિ, તતો અપરભાગે સમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ. યથા વા પન રજકો પઠમં તીહિ ખારેહિ વત્થં ધોવિત્વા પરિસુદ્ધે વત્થે યદિચ્છકં રઙ્ગજાતં ઉપનેતિ, યથા વા પન છેકો ચિત્તકારો રૂપં લિખિતુકામો આદિતોવ ભિત્તિપરિકમ્મં કરોતિ, તતો અપરભાગે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેત્વા અપરભાગે સમથવિપસ્સનાદયો ધમ્મે સચ્છિકરોતિ. તસ્મા સીલં ‘‘આદી’’તિ વુત્તં.

તદેતં ચરણસરિક્ખતાય ચરણં. ચરણાતિ હિ પાદા વુચ્ચન્તિ. યથા હિ છિન્નચરણસ્સ પુરિસસ્સ દિસં ગમનાભિસઙ્ખારો ન જાયતિ, પરિપુણ્ણપાદસ્સેવ જાયતિ, એવમેવ યસ્સ સીલં ભિન્નં હોતિ ખણ્ડં અપરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં ન સમ્પજ્જતિ. યસ્સ પન તં અભિન્નં હોતિ અખણ્ડં પરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં સમ્પજ્જતિ. તસ્મા સીલં ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તં.

તદેતં સંયમનવસેન સંયમો. સંવરણવસેન સંવરોતિ ઉભયેનાપિ સીલસંયમો ચેવ સીલસંવરો ચ કથિતો. વચનત્થો પનેત્થ સંયમેતિ વીતિક્કમવિપ્ફન્દનં, પુગ્ગલં વા સંયમેતિ વીતિક્કમવસેન તસ્સ વિપ્ફન્દિતું ન દેતીતિ સંયમો. વીતિક્કમસ્સ પવેસનદ્વારં સંવરતિ પિદહતીતિ સંવરો.

મોક્ખન્તિ ઉત્તમં મુખભૂતં વા. યથા હિ સત્તાનં ચતુબ્બિધો આહારો મુખેન પવિસિત્વા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ફરતિ, એવં યોગિનોપિ ચતુભૂમકકુસલં સીલમુખેન પવિસિત્વા અત્થસિદ્ધિં સમ્પાદેતિ. તેન ‘‘મોક્ખ’’ન્તિ. પમુખે સાધૂતિ પામોક્ખં, પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ અત્થો. કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયાતિ ચતુભૂમકકુસલાનં પટિલાભત્થાય પામોક્ખં પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ વેદિતબ્બં.

વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ કામેહિ વિવિચ્ચ વિના હુત્વા અપક્કમિત્વા. યો પનાયમેત્થ એવકારો, સો નિયમત્થોતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ નિયમત્થો, તસ્મા તસ્મિં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરણસમયે અવિજ્જમાનાનમ્પિ કામાનં તસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ પટિપક્ખભાવં કામપરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમં દીપેતિ. કથં? ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ એવઞ્હિ નિયમે કરિયમાને ઇદં પઞ્ઞાયતિ, નૂનિમસ્સ ઝાનસ્સ કામા પટિપક્ખભૂતા, યેસુ સતિ ઇદં ન પવત્તતિ અન્ધકારે સતિ પદીપોભાસો વિય, તેસં પરિચ્ચાગેનેવ ચસ્સ અધિગમો હોતિ ઓરિમતીરપરિચ્ચાગેન પારિમતીરસ્સેવ. તસ્મા નિયમં કરોતીતિ.

તત્થ સિયા ‘‘કસ્મા પનેસ પુબ્બપદેયેવ વુત્તો ન ઉત્તરપદે, કિં અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અવિવિચ્ચાપિ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં. તંનિસ્સરણતો હિ પુબ્બપદે એવ એસ વુત્તો. કામધાતુસમતિક્કમનતો હિ કામરાગપટિપક્ખતો ચ ઇદં ઝાનં કામાનમેવ નિસ્સરણં. યથાહ – ‘‘કામાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મ’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૭૨). ઉત્તરપદેપિ પન યથા ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯) એત્થ એવકારો આનેત્વા વુચ્ચતિ, એવં વત્તબ્બો. ન હિ સક્કા ઇતો અઞ્ઞેહિપિ નીવરણસઙ્ખાતેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અવિવિચ્ચ ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું. તસ્મા વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચેવ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ એવં પદદ્વયેપિ એસ દટ્ઠબ્બો. પદદ્વયેપિ ચ કિઞ્ચાપિ વિવિચ્ચાતિ ઇમિના સાધારણવચનેન તદઙ્ગવિવેકાદયો કાયવિવેકાદયો ચ સબ્બેપિ વિવેકા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તથાપિ પુબ્બભાગે કાયવિવેકચિત્તવિવેકવિક્ખમ્ભનવિવેકા દટ્ઠબ્બા. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે કાયવિવેકચિત્તવિવેકસમુચ્છેદવિવેકનિસ્સરણવિવેકા.

કામેહીતિ ઇમિના પન પદેન યે ચ ઇધ ‘‘કતમે વત્થુકામા મનાપિકા રૂપા’’તિઆદિના નયેન વત્થુકામા વુત્તા, યે ચ ઇધેવ વિભઙ્ગે ‘‘છન્દો કામો રાગો કામો છન્દરાગો કામો સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો સઙ્કપ્પરાગો કામો’’તિ એવં કિલેસકામા વુત્તા, તે સબ્બેપિ સઙ્ગહિતા ઇચ્ચેવ દટ્ઠબ્બા. એવઞ્હિ સતિ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ વત્થુકામેહિપિ વિવિચ્ચેવાતિ અત્થો યુજ્જતિ. તેન કાયવિવેકો વુત્તો હોતિ.

વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ કિલેસકામેહિ સબ્બાકુસલેહિ વા વિવિચ્ચાતિ અત્થો યુજ્જતિ. તેન ચિત્તવિવેકો વુત્તો હોતિ. પુરિમેન ચેત્થ વત્થુકામેહિ વિવેકવચનતો એવ કામસુખપરિચ્ચાગો, દુતિયેન કિલેસકામેહિ વિવેકવચનતો નેક્ખમ્મસુખપરિગ્ગહો વિભાવિતો હોતિ. એવં વત્થુકામકિલેસકામવિવેકવચનતોયેવ ચ એતેસં પઠમેન સંકિલેસવત્થુપ્પહાનં, દુતિયેન સંકિલેસપ્પહાનં. પઠમેન લોલભાવસ્સ હેતુપરિચ્ચાગો, દુતિયેન બાલભાવસ્સ. પઠમેન ચ પયોગસુદ્ધિ, દુતિયેન આસયપોસનં વિભાવિતં હોતીતિ ઞાતબ્બં. એસ તાવ નયો ‘‘કામેહી’’તિ એત્થ વુત્તકામેસુ વત્થુકામપક્ખે.

કિલેસકામપક્ખે પન છન્દોતિ ચ રાગોતિ ચ એવમાદીહિ અનેકભેદો કામચ્છન્દોવ ‘‘કામો’’તિ અધિપ્પેતો. સો ચ અકુસલપરિયાપન્નોપિ સમાનો ‘‘તત્થ કતમો કામચ્છન્દો, કામો’’તિઆદિના નયેન વિભઙ્ગે ઝાનપટિપક્ખતો વિસું વુત્તો. કિલેસકામત્તા વા પુરિમપદે વુત્તો, અકુસલપરિયાપન્નત્તા દુતિયપદે. અનેકભેદતો ચસ્સ કામતોતિ અવત્વા કામેહીતિ વુત્તં. અઞ્ઞેસમ્પિ ચ ધમ્માનં અકુસલભાવે વિજ્જમાને ‘‘તત્થ કતમે અકુસલા ધમ્મા, કામચ્છન્દો’’તિઆદિના નયેન વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૬૪) ઉપરિઝાનઙ્ગાનં પચ્ચનીકપટિપક્ખભાવદસ્સનતો નીવરણાનેવ વુત્તાનિ. નીવરણાનિ હિ ઝાનઙ્ગપચ્ચનીકાનિ તેસં ઝાનઙ્ગાનેવ પટિપક્ખાનિ, વિદ્ધંસકાનિ વિઘાતકાનીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ ‘‘સમાધિ કામચ્છન્દસ્સ પટિપક્ખો, પીતિ બ્યાપાદસ્સ, વિતક્કો થિનમિદ્ધસ્સ, સુખં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ, વિચારો વિચિકિચ્છાયા’’તિ પેટકે વુત્તં.

એવમેત્થ વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ ઇમિના કામચ્છન્દસ્સ વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતિ, વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહીતિ ઇમિના પઞ્ચન્નમ્પિ નીવરણાનં. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન પઠમેન કામચ્છન્દસ્સ, દુતિયેન સેસનીવરણાનં. તથા પઠમેન તીસુ અકુસલમૂલેસુ પઞ્ચકામગુણભેદવિસયસ્સ લોભસ્સ, દુતિયેન આઘાતવત્થુભેદાદિવિસયાનં દોસમોહાનં. ઓઘાદીસુ વા ધમ્મેસુ પઠમેન કામોઘકામયોગકામાસવકામુપાદાનઅભિજ્ઝાકાયગન્થકામરાગસંયોજનાનં, દુતિયેન અવસેસઓઘયોગાસવઉપાદાનગન્થસંયોજનાનં. પઠમેન ચ તણ્હાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ, દુતિયેન અવિજ્જાય તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ. અપિ ચ પઠમેન લોભસમ્પયુત્તઅટ્ઠચિત્તુપ્પાદાનં, દુતિયેન સેસાનં ચતુન્નં અકુસલચિત્તુપ્પાદાનં વિક્ખમ્ભનવિવેકો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા ચ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પહાનઙ્ગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયોગઙ્ગં દસ્સેતું ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનલક્ખણો વિતક્કો, આરમ્મણાનુમજ્જનલક્ખણો વિચારો. સન્તેપિ ચ નેસં કત્થચિ અવિયોગે ઓળારિકટ્ઠેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ચ ઘણ્ડાભિઘાતો વિય ચેતસો પઠમાભિનિપાતો વિતક્કો, સુખુમટ્ઠેન અનુમજ્જનસભાવેન ચ ઘણ્ડાનુરવો વિય અનુપબન્ધો વિચારો. વિપ્ફારવા ચેત્થ વિતક્કો પઠમુપ્પત્તિકાલે પરિપ્ફન્દનભૂતો ચિત્તસ્સ, આકાસે ઉપ્પતિતુકામસ્સ પક્ખિનો પક્ખવિક્ખેપો વિય, પદુમાભિમુખપાતો વિય ચ ગન્ધાનુબન્ધચેતસો ભમરસ્સ. સન્તવુત્તિ વિચારો નાતિપરિપ્ફન્દનભાવો ચિત્તસ્સ, આકાસે ઉપ્પતિતસ્સ પક્ખિનો પક્ખપ્પસારણં વિય, પરિબ્ભમનં વિય ચ પદુમાભિમુખપતિતસ્સ ભમરસ્સ પદુમસ્સ ઉપરિભાગે.

દુકનિપાતટ્ઠકથાયં પન ‘‘આકાસે ગચ્છતો મહાસકુણસ્સ ઉભોહિ પક્ખેહિ વાતં ગહેત્વા પક્ખે સન્નિસીદાપેત્વા ગમનં વિય આરમ્મણે ચેતસો અભિનિરોપનભાવેન પવત્તો વિતક્કો, વાતગ્ગહણત્થં પક્ખે ફન્દાપયમાનસ્સ ગમનં વિય અનુમજ્જનભાવેન પવત્તો વિચારો’’તિ વુત્તં. તં અનુપ્પબન્ધેન પવત્તિયં યુજ્જતિ. સો પન નેસં વિસેસો પઠમદુતિયજ્ઝાનેસુ પાકટો હોતિ. અપિ ચ મલગ્ગહિતં કંસભાજનં એકેન હત્થેન દળ્હં ગહેત્વા ઇતરેન હત્થેન ચુણ્ણતેલવાલણ્ડુપકેન પરિમજ્જન્તસ્સ દળ્હગ્ગહણહત્થો વિય વિતક્કો. પરિમજ્જનહત્થો વિય વિચારો. તથા કુમ્ભકારસ્સ દણ્ડપ્પહારેન ચક્કં ભમયિત્વા ભાજનં કરોન્તસ્સ ઉપ્પીળનહત્થો વિય વિતક્કો. ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણહત્થો વિય વિચારો. તથા મણ્ડલં કરોન્તસ્સ મજ્ઝે સન્નિરુમ્ભિત્વા ઠિતકણ્ટકો વિય અભિનિરોપનો વિતક્કો. બહિ પરિબ્ભમનકણ્ટકો વિય અનુમજ્જમાનો વિચારો. ઇતિ ઇમિના ચ વિતક્કેન ઇમિના ચ વિચારેન સહ વત્તતિ રુક્ખો વિય પુપ્ફેન ચ ફલેન ચાતિ ઇદં ઝાનં ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

વિવેકજન્તિ એત્થ વિવિત્તિ વિવેકો, નીવરણવિગમોતિ અત્થો. વિવિત્તોતિ વા વિવેકો, નીવરણવિવિત્તો ઝાનસમ્પયુત્તધમ્મરાસીતિ અત્થો. તસ્મા વિવેકા, તસ્મિં વા વિવેકે જાતન્તિ વિવેકજં. પીતિસુખન્તિ એત્થ પિણયતીતિ પીતિ, સા સમ્પિયાયનલક્ખણા. સા પનેસા ખુદ્દિકાપીતિ, ખણિકાપીતિ, ઓક્કન્તિકાપીતિ, ઉબ્બેગાપીતિ, ફરણાપીતીતિ પઞ્ચવિધા હોતિ.

તત્થ ખુદ્દિકાપીતિ સરીરે લોમહંસમત્તમેવ કાતું સક્કોતિ. ખણિકાપીતિ ખણે ખણે વિજ્જુપ્પાદસદિસા હોતિ. ઓક્કન્તિકાપીતિ સમુદ્દતીરં વીચિ વિય, કાયં ઓક્કમિત્વા ઓક્કમિત્વા ભિજ્જતિ. ઉબ્બેગાપીતિ બલવતી હોતિ, કાયં ઉદ્ધગ્ગં કત્વા આકાસે લઙ્ઘાપનપ્પમાણપત્તા.

ફરણાપીતિ અતિબલવતી હોતિ. તાય હિ ઉપ્પન્નાય સકલસરીરં ધમિત્વા પૂરિતવત્થિ વિય મહતા ઉદકોઘેન પક્ખન્દપબ્બતકુચ્છિ વિય ચ અનુપરિપ્ફુટં હોતિ. સા પનેસા પઞ્ચવિધા પીતિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધં પસ્સદ્ધિં પરિપૂરેતિ કાયપસ્સદ્ધિઞ્ચ ચિત્તપસ્સદ્ધિઞ્ચ, પસ્સદ્ધિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી દુવિધમ્પિ સુખં પરિપૂરેતિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ, સુખં ગબ્ભં ગણ્હન્તં પરિપાકં ગચ્છન્તં તિવિધં સમાધિં પરિપૂરેતિ ખણિકસમાધિં ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિઞ્ચાતિ. તાસુ યા અપ્પનાસમાધિસ્સ મૂલં હુત્વા વડ્ઢમાના સમાધિસમ્પયોગઙ્ગતા ફરણાપીતિ, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા પીતીતિ.

ઇતરં પન સુખયતીતિ સુખં, યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સુખનં વા સુખં, સુટ્ઠુ વા ખાદતિ ખણતિ ચ કાયચિત્તાબાધન્તિ સુખં, સોમનસ્સવેદનાયેતં નામં. તં સાતલક્ખણં. સન્તેપિ ચ નેસં કત્થચિ અવિપ્પયોગે ઇટ્ઠારમ્મણપટિલાભતુટ્ઠિ પીતિ, પટિલદ્ધરસાનુભવનં સુખં. યત્થ પીતિ, તત્થ સુખં, યત્થ સુખં, તત્થ ન નિયમતો પીતિ. સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા પીતિ, વેદનાક્ખન્ધસઙ્ગહિતં સુખં. કન્તારખિન્નસ્સ વનન્તોદકદસ્સનસવનેસુ વિય પીતિ, વનચ્છાયપ્પવેસનઉદકપરિભોગેસુ વિય સુખં. તસ્મિં તસ્મિં સમયે પાકટભાવતો ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતિ અયઞ્ચ પીતિ ઇદઞ્ચ સુખં અસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને અત્થીતિ ઇદં ઝાનં ‘‘પીતિસુખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

અથ વા પીતિ ચ સુખઞ્ચ પીતિસુખં ધમ્મવિનયાદયો વિય. વિવેકજં પીતિસુખં અસ્સ ઝાનસ્સ, અસ્મિં વા ઝાને અત્થીતિ એવમ્પિ વિવેકજંપીતિસુખં. યથેવ હિ ઝાનં, એવં પીતિસુખમ્પેત્થ વિવેકજમેવ હોતિ, તઞ્ચસ્સ અત્થિ, તસ્મા અલોપસમાસં કત્વા એકપદેનેવ ‘‘વિવેકજંપીતિસુખ’’ન્તિપિ વત્તું યુજ્જતિ.

પઠમન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા પઠમં, ઇદં પઠમં ઉપ્પન્નન્તિપિ પઠમં. ઝાનન્તિ દુવિધં ઝાનં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનઞ્ચાતિ. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પથવીકસિણાદિઆરમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયન્તીતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનન્તિ સઙ્ખ્યં ગતા. વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ પન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં નામ. તત્થ વિપસ્સના અનિચ્ચાદિલક્ખણસ્સ ઉપનિજ્ઝાનતો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. વિપસ્સનાય કતકિચ્ચસ્સ મગ્ગેન ઇજ્ઝનતો મગ્ગો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં, ફલં પન નિરોધસચ્ચં તથલક્ખણં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. તેસુ ઇધ પુબ્બભાગે આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં, લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં અધિપ્પેતં. તસ્મા આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનતો ચ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનતો ચ પચ્ચનીકઝાપનતો ચ ઝાનન્તિ વેદિતબ્બં.

ઉપસમ્પજ્જાતિ ઉપગન્ત્વા, પાપુણિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપસમ્પાદયિત્વા વા, નિપ્ફાદેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વિહરતીતિ તદનુરૂપેન ઇરિયાપથવિહારેન ઇરિયતિ, વુત્તપ્પકારઝાનસમઙ્ગી હુત્વા અત્તભાવસ્સ ઇરિયનં વુત્તિં અભિનિપ્ફાદેતિ.

તં પનેતં પઠમજ્ઝાનં પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં તિવિધકલ્યાણં, દસલક્ખણસમ્પન્નં. તત્થ કામચ્છન્દો બ્યાપાદો થિનમિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં વિચિકિચ્છાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં નીવરણાનં પહાનવસેન પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનતા વેદિતબ્બા. ન હિ એતેસુ અપ્પહીનેસુ ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ. તેનસ્સેતાનિ પહાનઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. કિઞ્ચાપિ હિ ઝાનક્ખણે અઞ્ઞેપિ અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, તથાપિ એતાનેવ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરાનિ. કામચ્છન્દેન હિ નાનાવિસયપ્પલોભિતં ચિત્તં ન એકત્તારમ્મણે સમાધિયતિ, કામચ્છન્દાભિભૂતં વા, તં ન કામધાતુપ્પહાનાય પટિપદં પટિપજ્જતિ. બ્યાપાદેન વા આરમ્મણે પટિહઞ્ઞમાનં ન નિરન્તરં પવત્તતિ. થિનમિદ્ધાભિભૂતં અકમ્મઞ્ઞં હોતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતં અવૂપસન્તમેવ હુત્વા પરિબ્ભમતિ. વિચિકિચ્છાય ઉપહતં ઝાનાધિગમસાધિકં પટિપદં નારોહતિ. ઇતિ વિસેસેન ઝાનન્તરાયકરત્તા એતાનેવ પહાનઙ્ગાનીતિ વુત્તાનિ.

યસ્મા પન વિતક્કો આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપેતિ, વિચારો અનુપબન્ધતિ, તેહિ અવિક્ખેપાય સમ્પાદિતપયોગસ્સ ચેતસો પયોગસમ્પત્તિસમ્ભવા પીતિ પીણનં સુખઞ્ચ ઉપબ્રૂહનં કરોતિ. અથસ્સ સેસસમ્પયુત્તધમ્મા એતેહિ અભિનિરોપનાનુબન્ધનપીણનુપબ્રૂહનેહિ અનુગ્ગહિતા એકગ્ગતા એકત્તારમ્મણે સમં સમ્મા ચ આધિયતિ. તસ્મા વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તેકગ્ગતાતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપ્પત્તિવસેન પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતતા વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નેસુ હિ એતેસુ પઞ્ચસુ ઝાનં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ. તેનસ્સ એતાનિ પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતાનીતિ વુચ્ચન્તિ. તસ્મા ન એતેહિ સમન્નાગતં અઞ્ઞદેવ ઝાનં નામ અત્થીતિ ગહેતબ્બં. યથા પન અઙ્ગમત્તવસેનેવ ચતુરઙ્ગિની સેના, પઞ્ચઙ્ગિકં તૂરિયં, અટ્ઠઙ્ગિકો ચ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ અઙ્ગમત્તવસેનેવ પઞ્ચઙ્ગિકન્તિ વા પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતન્તિ વા વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

એતાનિ ચ પઞ્ચઙ્ગાનિ કિઞ્ચાપિ ઉપચારક્ખણેપિ અત્થિ, અથ ખો ઉપચારે પકતિચિત્તતો બલવતરાનિ. ઇધ પન ઉપચારતોપિ બલવતરાનિ રૂપાવચરલક્ખણપ્પત્તાનિ નિપ્ફન્નાનિ. એત્થ હિ વિતક્કો સુવિસદેન આકારેન આરમ્મણે ચિત્તં અભિનિરોપયમાનો ઉપ્પજ્જતિ. વિચારો અતિવિય આરમ્મણં અનુમજ્જમાનો. પીતિસુખં સબ્બાવન્તમ્પિ કાયં ફરમાનં. તેનેવાહ – ‘‘નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬). ચિત્તેકગ્ગતાપિ હેટ્ઠિમમ્હિ સમુગ્ગપટલે ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં વિય આરમ્મણેસુ ફુસિતા હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, અયમેતેસં ઇતરેહિ વિસેસો. તત્થ ચિત્તેકગ્ગતા કિઞ્ચાપિ ‘‘સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ ઇમસ્મિં પાઠે ન નિદ્દિટ્ઠા, તથાપિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૬૫) ‘‘ઝાનન્તિ વિતક્કો વિચારો પીતિ સુખં ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ એવં વુત્તત્તા અઙ્ગમેવ. યેન હિ અધિપ્પાયેન ભગવતા ઉદ્દેસો કતો, સોયેવ તેન વિભઙ્ગે પકાસિતોતિ.

તિવિધકલ્યાણં

તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નન્તિ એત્થ પન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેનતિવિધકલ્યાણતા. તેસંયેવ ચ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં લક્ખણવસેન દસલક્ખણસમ્પન્નતા વેદિતબ્બા. તત્રાયં પાળિ –

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ – યો તસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. યઞ્ચ પરિપન્થતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘પઠમં ઝાનં આદિકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચા’તિ.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે. મજ્ઝસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? મજ્ઝસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ – વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. યઞ્ચ વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, મજ્ઝસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ – ‘પઠમં ઝાનં મજ્ઝેકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ તિલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચા’તિ.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? પરિયોસાનસ્સ ચત્તારિ લક્ખણાનિ – તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરાસટ્ઠેન સમ્પહંસના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના, આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પરિયોસાનસ્સ ઇમાનિ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ ‘પઠમં ઝાનં પરિયોસાનકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ ચતુલક્ખણસમ્પન્નઞ્ચા’’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮).

‘‘તત્ર પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ સસમ્ભારિકો ઉપચારો. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના. સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણા’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ. યસ્મા પન ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દઞ્ચેવ હોતિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ ઞાણેન ચ સમ્પહંસિત’’ન્તિ પાળિયં વુત્તં, તસ્મા અન્તોઅપ્પનાયમેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના, ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના ચ વેદિતબ્બા.

કથં? યસ્મિઞ્હિ વારે અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં યો નીવરણસઙ્ખાતો કિલેસગણો તસ્સ ઝાનસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ. વિસુદ્ધત્તા આવરણવિરહિતં હુત્વા મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ. મજ્ઝિમસમથનિમિત્તં નામ સમપ્પવત્તો અપ્પનાસમાધિયેવ. તદનન્તરં પન પુરિમચિત્તં એકસન્તતિપરિણામનયેન તથત્તં ઉપગચ્છમાનં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ નામ, એવં પટિપન્નત્તા તથત્તુપગમનેન તત્થ પક્ખન્દતિ નામ. એવં તાવ પુરિમચિત્તે વિજ્જમાનાકારનિપ્ફાદિકા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ વેદિતબ્બા.

એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ પુન વિસોધેતબ્બાભાવતો વિસોધને બ્યાપારં અકરોન્તો વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથભાવૂપગમનેન સમથપટિપન્નસ્સ પુન સમાધાને બ્યાપારં અકરોન્તો સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. સમથપટિપન્નભાવતો એવ ચસ્સ કિલેસસંસગ્ગં પહાય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારં અકરોન્તો એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. એવં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના વેદિતબ્બા.

યે પનેતે એવં ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતે તત્થ જાતા સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા યુગનદ્ધધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના હુત્વા પવત્તા, યાનિ ચ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિરસેન એકરસાનિ હુત્વા પવત્તાનિ, યઞ્ચેસ તદુપગં તેસં અનતિવત્તનએકરસભાવાનં અનુચ્છવિકં વીરિયં વાહયતિ, યા ચસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા આસેવના, સબ્બેપિ તે આકારા યસ્મા ઞાણેન સંકિલેસવોદાનેસુ તં તં આદીનવઞ્ચ આનિસંસઞ્ચ દિસ્વા તથા તથા સમ્પહંસિતત્તા વિસોધિતત્તા પરિયોદાપિતત્તા નિપ્ફન્નાવ, તસ્મા ‘‘ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન સમ્પહંસના વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં.

વિતક્કવિચારાનં વૂપસમાતિ વિતક્કસ્સ ચ વિચારસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં વૂપસમા સમતિક્કમા, દુતિયજ્ઝાનક્ખણે અપાતુભાવાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ દુતિયજ્ઝાને સબ્બેપિ પઠમજ્ઝાનધમ્મા ન સન્તિ, અઞ્ઞેયેવ હિ પઠમજ્ઝાને ફસ્સાદયો, અઞ્ઞે ઇધ. ઓળારિકસ્સ પન ઓળારિકસ્સ અઙ્ગસ્સ સમતિક્કમા પઠમજ્ઝાનતો પરેસં દુતિયજ્ઝાનાદીનં અધિગમો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અજ્ઝત્તન્તિ ઇધ નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં, વિભઙ્ગે પન ‘‘અજ્ઝત્તં પચ્ચત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૩) એત્તકમેવ વુત્તં. યસ્મા નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં, તસ્મા અત્તનિ જાતં, અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તન્તિ અયમેત્થ અત્થો.

સમ્પસાદનન્તિ સમ્પસાદનં વુચ્ચતિ સદ્ધા. સમ્પસાદનયોગતો ઝાનમ્પિ સમ્પસાદનં, નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિય. યસ્મા વા તં ઝાનં સમ્પસાદનસમન્નાગતત્તા વિતક્કવિચારક્ખોભવૂપસમનેન ચ ચેતો સમ્પસાદયતિ, તસ્માપિ ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ વુત્તં. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પે સમ્પસાદનં ચેતસોતિ એવં પદસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પુરિમસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ચેતસોતિ એતં એકોદિભાવેન સદ્ધિં યોજેતબ્બં.

તત્રાયં અત્થયોજના – એકો ઉદેતીતિ એકોદિ, વિતક્કવિચારેહિ અનજ્ઝારૂળ્હત્તા અગ્ગો સેટ્ઠો હુત્વા ઉદેતીતિ અત્થો. સેટ્ઠોપિ હિ લોકે એકોતિ વુચ્ચતિ. વિતક્કવિચારવિરહિતો વા એકો અસહાયો હુત્વાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. અથ વા સમ્પયુત્તધમ્મે ઉદાયતીતિ ઉદિ, ઉટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. સેટ્ઠટ્ઠેન એકો ચ સો ઉદિ ચાતિ એકોદિ, સમાધિસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમં એકોદિં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ ઇદં દુતિયજ્ઝાનં એકોદિભાવં. સો પનાયં એકોદિ યસ્મા ચેતસો, ન સત્તસ્સ, ન જીવસ્સ. તસ્મા એતં ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિ વુત્તં.

નનુ ચાયં સદ્ધા પઠમજ્ઝાનેપિ અત્થિ, અયઞ્ચ એકોદિનામકો સમાધિ, અથ કસ્મા ઇદમેવ ‘‘સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિ વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – અદુઞ્હિ પઠમજ્ઝાનં વિતક્કવિચારક્ખોભેન વીચિતરઙ્ગસમાકુલમિવ જલં ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તસ્મા સતિયાપિ સદ્ધાય સમ્પસાદનન્તિ ન વુત્તં. ન સુપ્પસન્નત્તાયેવ ચેત્થ સમાધિપિ ન સુટ્ઠુ પાકટો, તસ્મા એકોદિભાવન્તિપિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન ઝાને વિતક્કવિચારપલિબોધાભાવેન લદ્ધોકાસા બલવતી સદ્ધા, બલવસદ્ધાસહાયપટિલાભેનેવ ચ સમાધિપિ પાકટો. તસ્મા ઇદમેવ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અવિતક્કં અવિચારન્તિ ભાવનાય પહીનત્તા એતસ્મિં, એતસ્સ વા વિતક્કો નત્થીતિ અવિતક્કં. ઇમિનાવ નયેન અવિચારં. એત્થાહ ‘‘નનુ ચ ‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’તિ ઇમિનાપિ અયમત્થો સિદ્ધો. અથ કસ્મા પુન વુત્તં ‘અવિતક્કં અવિચાર’’’ન્તિ? વુચ્ચતે – એવમેતં, સિદ્ધોવાયમત્થો. ન પનેતં તદત્થદીપકં, નનુ અવોચુમ્હ ‘‘ઓળારિકસ્સ પન ઓળારિકસ્સ અઙ્ગસ્સ સમતિક્કમા પઠમજ્ઝાનતો પરેસં દુતિયજ્ઝાનાદીનં સમધિગમો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’તિ એવં વુત્ત’’ન્તિ.

અપિ ચ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા ઇદં સમ્પસાદનં, ન કિલેસકાલુસ્સિયસ્સ. વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમા એકોદિભાવં, ન ઉપચારજ્ઝાનમિવ નીવરણપ્પહાના, ન પઠમજ્ઝાનમિવ ચ અઙ્ગપાતુભાવાતિ એવં સમ્પસાદનએકોદિભાવાનં હેતુપરિદીપકમિદં વચનં. તથા વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા ઇદં અવિતક્કં અવિચારં, ન તતિયચતુત્થજ્ઝાનાનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ વિય ચ અભાવાતિ, એવં અવિતક્કઅવિચારભાવસ્સ હેતુપરિદીપકઞ્ચ, ન વિતક્કવિચારાભાવમત્તપરિદીપકં. વિતક્કવિચારાભાવમત્તપરિદીપકમેવ પન ‘‘અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ ઇદં વચનં. તસ્મા પુરિમં વત્વાપિ પુન વત્તબ્બમેવાતિ.

સમાધિજન્તિ પઠમજ્ઝાનસમાધિતો સમ્પયુત્તસમાધિતો વા જાતન્તિ અત્થો. તત્થ કિઞ્ચાપિ પઠમમ્પિ સમ્પયુત્તસમાધિતો જાતં, અથ ખો અયમેવ સમાધિ ‘‘સમાધી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, વિતક્કવિચારક્ખોભવિરહેન અતિવિય અચલત્તા સુપ્પસન્નત્તા ચ. તસ્મા ઇમસ્સ વણ્ણભણનત્થં ઇદમેવ ‘‘સમાધિજ’’ન્તિ વુત્તં. પીતિસુખન્તિ ઇદં વુત્તનયમેવ.

દુતિયન્તિ ગણનાનુપુબ્બતા દુતિયં. ઇદં દુતિયં ઉપ્પન્નન્તિપિ દુતિયં.

પીતિયા ચ વિરાગાતિ વિરાગો નામ વુત્તપ્પકારાય પીતિયા જિગુચ્છનં વા સમતિક્કમો વા. ઉભિન્નં પન અન્તરા ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, સો વૂપસમં વા સમ્પિણ્ડેતિ વિતક્કવિચારવૂપસમં વા. તત્થ યદા વૂપસમમેવ સમ્પિણ્ડેતિ, તદા પીતિયા વિરાગા ચ, કિઞ્ચ ભિય્યો વૂપસમા ચાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ઇમિસ્સા ચ યોજનાય વિરાગો જિગુચ્છનત્થો હોતિ, તસ્મા પીતિયા જિગુચ્છના ચ સમતિક્કમા ચાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો. યદા પન વિતક્કવિચારવૂપસમં સમ્પિણ્ડેતિ, તદા પીતિયા ચ વિરાગા, કિઞ્ચ ભિય્યો વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ઇમિસ્સા ચ યોજનાય વિરાગો સમતિક્કમનત્થો હોતિ, તસ્મા પીતિયા ચ સમતિક્કમા વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો.

કામઞ્ચેતે વિતક્કવિચારા દુતિયજ્ઝાનેયેવ વૂપસન્તા, ઇમસ્સ પન ઝાનસ્સ મગ્ગપરિદીપનત્થં વણ્ણભણનત્થઞ્ચેતં વુત્તં. ‘‘વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા’’તિ હિ વુત્તે ઇદં પઞ્ઞાયતિ ‘‘નૂન વિતક્કવિચારવૂપસમો મગ્ગો ઇમસ્સ ઝાનસ્સા’’તિ. યથા ચ તતિયે અરિયમગ્ગે અપ્પહીનાનમ્પિ સક્કાયદિટ્ઠાદીનં ‘‘પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાના’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૨-૧૩૩) એવં પહાનં વુચ્ચમાનં વણ્ણભણનં હોતિ, તદધિગમાય ઉસ્સુક્કાનં ઉસ્સાહજનકં, એવમેવ ઇધ અવૂપસન્તાનમ્પિ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમો વુચ્ચમાનો વણ્ણભણનં હોતિ, તેનાયમત્થો વુત્તો ‘‘પીતિયા ચ સમતિક્કમા વિતક્કવિચારાનઞ્ચ વૂપસમા’’તિ.