૧. કામસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

તત્થ કામસુત્તં આદિ. તસ્મિમ્પિ ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિ ગાથા આદિ. સા ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસવસેન તિધા ઠિતા. ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિ એવમાદિ ઉદ્દેસો. ‘‘કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચા’’તિ નિદ્દેસો. ‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા’’તિ એવમાદિ પટિનિદ્દેસો.

૧. તત્થ કામન્તિ મનાપિયરૂપાદિતેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતં વત્થુકામં. કામયમાનસ્સાતિ ઇચ્છમાનસ્સ. તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ કામયમાનસ્સ સત્તસ્સ તં કામસઙ્ખાતં વત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, સચે સો તં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ એકંસં તુટ્ઠચિત્તો હોતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ. ઇદં પન સઙ્ખેપતો પદત્થસમ્બન્ધમત્તમેવ, વિત્થારો પન ઉપરિ પાળિયં આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ ઇમસ્મિં, એવં ઇતો પરં સબ્બેસુપીતિ.

કામાતિ ઉદ્દિસિતબ્બપદં. ઉદ્દાનતોતિ નિદ્દિસિતબ્બપદં. ઉદ્દાનતોતિ વગ્ગવસેન ‘‘મચ્છુદ્દાનં કિનેય્યા’’તિ આદીસુ વિય. અથ વા ઉપરૂપરિ દાનતો ઉદ્દાનં, ઉદ્ધં ઉદ્ધં સોધનતો બ્યવદાનટ્ઠેન વોદાનં વિય. વિત્થારકરણભાવેન વા. કામા ઇતિ પાઠસેસં કત્વા વત્તબ્બં. દ્વેતિ ગણનપરિચ્છેદો, ન એકં, ન તયો. વત્થુકામા ચાતિ મનાપિયરૂપાદિવત્થુકામા ચ. ઉપતાપનટ્ઠેન વિબાધનટ્ઠેન ચ કિલેસકામા ચ. તેસુ વત્થુકામો પરિઞ્ઞેય્યો, કિલેસકામો પહાતબ્બો. તત્થ વત્થુકામો કિલેસકામેન પત્થયિતબ્બોતિ કામીયતીતિ કામો. કિલેસકામો વત્થુકામાનં પચ્ચાસીસનસ્સ કારણભાવેન કામીયતે અનેનાતિ કામો. તત્થ રૂપાદિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતો વત્થુકામો, સઙ્ખારક્ખન્ધે સઙ્ગહિતો કિલેસકામો. છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિજાનિતબ્બો વત્થુકામો, મનોવિઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બો કિલેસકામો. કિલેસાનં પતિટ્ઠટ્ઠેન કારણટ્ઠેન આરમ્મણટ્ઠેન ચ વત્થુકામો.

‘‘નેતે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે, સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો;

તિટ્ઠન્તિ ચિત્રાનિ તથેવ લોકે, અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દ’’ન્તિ. (અ. નિ. ૬.૬૩);

નન્દમાણવક- (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૬૮ ઉપ્પલવણ્ણત્થેરીવત્થુ) સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તાદીનં (ધ. પ. ૪૩) વત્થૂનિ ચેત્થ નિદસ્સનં. કિલેસકામો તાપનટ્ઠેન બાધનટ્ઠેન ચ સયં કામેતીતિ કામો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતી’’તિ ચ ‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૫૪) ચ એવમાદિ નિદસ્સનં.

તમેવ પટિનિદ્દેસવસેન વિત્થારેત્વા વત્તુકામો – ‘‘કતમે વત્થુકામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કતમેતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા, તાસં વિભાગો ઉપરિ પાળિયંયેવ આવિ ભવિસ્સતિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. તત્થ મનાપિકાતિ મનં અપ્પાયન્તિ વદ્ધેન્તીતિ મનાપા, મનાપા એવ મનાપિકા. રૂપાતિ કમ્મચિત્તઉતુઆહારસમુટ્ઠાનવસેન ચતુસમુટ્ઠાનિકા રૂપારમ્મણા. રૂપયન્તીતિ રૂપા, વણ્ણવિકારં આપજ્જમાના હદયઙ્ગતભાવં પકાસેન્તીતિ અત્થો.

તત્થ કેનટ્ઠેન રૂપન્તિ? રુપ્પનટ્ઠેન. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથ? રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતિ, જિઘચ્છાયપિ રુપ્પતિ, પિપાસાયપિ રુપ્પતિ, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સેનપિ રુપ્પતિ. રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯).

તત્થ રુપ્પતીતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, ભિજ્જતીતિ અત્થો. સીતેન તાવ રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. મહિંસકરટ્ઠાદીસુપિ હિમપાતસીતલેસુ પદેસેસુ એતં પાકટમેવ. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નછિન્નસરીરા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ.

ઉણ્હેન રુપ્પનં અવીચિમહાનિરયે પાકટં. તત્થ હિ તત્તાય લોહપથવિયા નિપજ્જાપેત્વા પઞ્ચવિધબન્ધનાદિકરણકાલે સત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ.

જિઘચ્છાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે ચેવ દુબ્ભિક્ખકાલે ચ પાકટં. પેત્તિવિસયસ્મિઞ્હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ કિઞ્ચિદેવ આમિસં હત્થેન ગહેત્વા મુખે પક્ખિપન્તા નામ ન હોન્તિ, અન્તોઉદરં આદિત્તસુસિરરુક્ખો વિય હોતિ. દુબ્ભિક્ખે કઞ્જિકમત્તમ્પિ અલભિત્વા મરણસત્તાનં પમાણં નત્થિ.

પિપાસાય રુપ્પનં કાલકઞ્જિકાદીસુ પાકટં. તત્થ હિ સત્તા દ્વે તીણિ બુદ્ધન્તરાનિ હદયતેમનમત્તં વા જિવ્હાતેમનમત્તં વા ઉદકબિન્દુમ્પિ લદ્ધું ન સક્કોન્તિ. ‘‘પાનીયં પિવિસ્સામા’’તિ નદિં ગતાનં જલં વાલુકાતલં સમ્પજ્જતિ. મહાસમુદ્દં પક્ખન્તાનમ્પિ સમુદ્દો પિટ્ઠિપાસાણોયેવ હોતિ. તે સુસ્સન્તા બલવદુક્ખપીળિતા વિરવન્તિ. ડંસાદીહિ રુપ્પનં ડંસમક્ખિકાદિબહુલેસુ પદેસેસુ પાકટં. તં પન – ‘‘કતમં તં રૂપં સનિદસ્સનં? સપ્પટિઘ’’ન્તિ આદિના નયેન અભિધમ્મે (ધ. સ. ૬૫૬, ૬૫૮) વિત્થારિતમેવ.

સપ્પન્તીતિ સદ્દા, ઉદાહરીયન્તીતિ અત્થો. ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનિકા સદ્દા. ગન્ધયન્તીતિ ગન્ધા, અત્તનો વત્થૂનિ સૂચયન્તીતિ અત્થો. રસન્તિ તે સત્તાતિ રસા, અસ્સાદેન્તીતિ અત્થો. ફુસીયન્તીતિ ફોટ્ઠબ્બા. એતે ગન્ધાદયો ચતુસમુટ્ઠાનિકાવ. તેસં વિભાગો અભિધમ્મે (ધ. સ. ૬૨૨-૬૨૪) વિત્થારિતોયેવ.

તમેવત્થં વિત્થારવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અત્થરણા પાવુરણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્થરિત્વા નિપજ્જિયન્તીતિ અત્થરણા. સરીરં વેઠેત્વા પારુપીયન્તીતિ પાવુરણા. અન્તોજાતાદયો ચત્તારો દાસી ચ દાસો ચ દાસિદાસા. ખેત્તં નામ યસ્મિં પુબ્બણ્ણં રુહતિ. વત્થુ નામ યસ્મિં અપરણ્ણં રુહતિ. યત્થ વા ઉભયમ્પિ રુહતિ, તં ખેત્તં. તદત્થાય કતભૂમિભાગો વત્થુ. ખેત્તવત્થુસીસેન ચેત્થ વાપીતળાકાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનિ. હિરઞ્ઞન્તિ કહાપણો. સુવણ્ણન્તિ જાતરૂપં. તેસં ગહણેન લોહમાસકો જતુમાસકો દારુમાસકોતિ સબ્બેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ગામનિગમરાજધાનિયોતિ એકકુટિકાદિ ગામો. આપણયુત્તો નિગમો. એકસ્સ રઞ્ઞો આણાપવત્તિટ્ઠાનં રાજધાની. રટ્ઠન્તિ જનપદેકદેસં. જનપદોતિ કાસિકોસલાદિજનપદો. કોસોતિ ચતુબ્બિધો કોસો – હત્થી અસ્સો રથો પત્તિ. કોટ્ઠાગારન્તિ તિવિધં કોટ્ઠાગારં – ધનકોટ્ઠાગારં ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારં વત્થકોટ્ઠાગારં. યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનવચનં. રજનીયન્તિ રઞ્જેતું યુત્તટ્ઠેન.

ઇતો પરં તિકવસેન દસ્સેતું અતીતત્તિકઅજ્ઝત્તત્તિકહીનત્તિકઓકાસત્તિકસંયોગત્તિકકામાવચરત્તિકવસેન છત્તિકે આહ. તત્થ અતીતત્તિકે તાવ અત્તનો સભાવં ઉપ્પાદાદિક્ખણં વા પત્વા અતિક્કન્તાતિ અતીતા. તદુભયમ્પિ ન આગતાતિ અનાગતા. તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નાતિ પચ્ચુપ્પન્ના. ઇદં ભવેન પરિચ્છન્નં. પટિસન્ધિતો હિ પટ્ઠાય અતીતભવેસુ નિબ્બત્તા અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તા હોન્તુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બે અતીતાયેવ નામ. ચુતિતો પટ્ઠાય અનાગતભવેસુ નિબ્બત્તનકા કામા અનન્તરભવે વા નિબ્બત્તન્તુ કપ્પકોટિસતસહસ્સમત્થકે વા, સબ્બે અનાગતાયેવ નામ. ચુતિપટિસન્ધિઅન્તરે પવત્તા કામા પચ્ચુપ્પન્ના નામ.

અજ્ઝત્તત્તિકે ‘‘એવં પવત્તમાના મયં અત્તાતિ ગહણં ગમિસ્સામા’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકારં કત્વા પવત્તા અત્તનો સન્તાને પવત્તા પાટિપુગ્ગલિકા કામા અજ્ઝત્તા કામા નામ. તતો બહિભૂતા પન ઇન્દ્રિયબદ્ધા વા અનિન્દ્રિયબદ્ધા વા બહિદ્ધા નામ. તતિયપદં તદુભયવસેન વુત્તં.

હીનત્તિકે હીનાતિ લામકા. મજ્ઝિમાતિ હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમા. અવસેસા ઉત્તમટ્ઠેન પણીતા. અપિ ચ ઉપાદાયુપાદાય હીનમજ્ઝિમપણીતતા વેદિતબ્બા. નેરયિકાનઞ્હિ કામા કોટિપ્પત્તા હીના નામ. તે ઉપાદાય તિરચ્છાનેસુ નાગસુપણ્ણાનં કામા પણીતા નામ. સેસતિરચ્છાનગતાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ કામા હીના. તે ઉપાદાય મહેસક્ખપેતાનં કામા પણીતા નામ. અવસેસાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય જાનપદાનં કામા પણીતા નામ. પચ્ચન્તવાસીનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ગામભોજકાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય જનપદસામિકાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય પદેસરાજૂનં કામા પણીતા નામ. તેસં અમચ્ચાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ચક્કવત્તિરઞ્ઞો કામા પણીતા નામ. તસ્સ અમચ્ચાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તસ્સપિ હીના. તે ઉપાદાય ભુમ્મદેવાનં કામા પણીતા નામ. તેસં પરિચારિકાનં દેવાનં કામા મજ્ઝિમા નામ. તેસમ્પિ હીના. તે ઉપાદાય ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં કામા પણીતાતિઆદિના નયેન યાવ અકનિટ્ઠદેવાનં કામા મત્થકપ્પત્તા પણીતા નામ. એવં ઉપાદાયુપાદાય હીનમજ્ઝિમપણીતતા વેદિતબ્બા.

ઓકાસત્તિકે આપાયિકા કામાતિ અવડ્ઢિસઙ્ખાતેસુ અપગતઅયેસુ ચતૂસુ અપાયેસુ નિબ્બત્તકામા આપાયિકા. મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તકામા માનુસિકા. દેવેસુ નિબ્બત્તકામા દિબ્બા.

સંયોગત્તિકે પચ્ચુપટ્ઠિતાનં કામાનં પરિભુઞ્જનતો ઠપેત્વા નેરયિકે સેસઅપાયસત્તાનં મનુસ્સાનં ચાતુમહારાજિકે દેવે ઉપાદાય યાવ તુસિતકાયિકાનઞ્ચ દેવાનં કામા પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા નામ. પકતિપટિયત્તારમ્મણતો અતિરેકેન રમિતુકામતાકાલે યથારુચિતં આરમ્મણં નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તીતિ નિમ્માનરતીનં દેવાનં કામા નિમ્મિતા કામા નામ. અત્તનો અજ્ઝાસયં ઞત્વા પરેહિ નિમ્મિતે આરમ્મણે સેવન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં કામા પરનિમ્મિતા કામા નામ. પરિગ્ગહિતાતિ ‘‘મય્હં એત’’ન્તિ ગહિતા કામા. અપરિગ્ગહિતાતિ તથા અપરિગ્ગહિતા ઉત્તરકુરુકાનં કામા. મમાયિતાતિ તણ્હાવસેન ‘‘મમ એત’’ન્તિ ગહિતા. અમમાયિતાતિ વુત્તપટિપક્ખા.

સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૭) નયેન વુત્તેસુ કામાવચરધમ્મેસુ પરિયાપન્ના. તત્રાયં વચનત્થો – ઉદ્દાનતો દ્વે કામા, વત્થુકામો ચ કિલેસકામો ચાતિ. તત્થ કિલેસકામો અત્થતો છન્દરાગો. વત્થુકામો તેભૂમકં વટ્ટં. કિલેસકામો ચેત્થ કામેતીતિ કામો. ઇતરો કામીયતીતિ. યસ્મિં પન પદેસે દુવિધોપેસો કામો પવત્તિવસેન અવચરતિ, સો ચતુન્નં અપાયાનં મનુસ્સાનં છન્નઞ્ચ દેવલોકાનં વસેન એકાદસવિધો પદેસો કામો એત્થ અવચરતીતિ કામાવચરો. તત્થ પરિયાપન્નધમ્મે સન્ધાય ‘‘સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા’’તિ વુત્તં. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. રૂપાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૯) નયેન વુત્તાનં રૂપાવચરધમ્માનં વસેન સબ્બેપિ ધમ્મા રૂપાવચરા. અરૂપાવચરા ધમ્માતિ ‘‘હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનુપગે દેવે અન્તોકરિત્વા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૯૧) નયેન વુત્તા સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા. તત્થ રૂપે અવચરન્તીતિ રૂપાવચરા. અરૂપે અવચરન્તીતિ અરૂપાવચરા. તણ્હાવત્થુકાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ તણ્હાય વત્થુભૂતા. તણ્હારમ્મણાતિ તણ્હાપવત્તિવસેન તણ્હાય આરમ્મણભૂતા. કામનીયટ્ઠેનાતિ પચ્ચાસીસિતબ્બટ્ઠેન. રજનીયટ્ઠેનાતિ રઞ્જેતું યુત્તટ્ઠેન. મદનીયટ્ઠેનાતિ કુલમદાદિમદં ઉપ્પાદનીયટ્ઠેન.

તત્થ ‘‘કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા’’તિઆદિં કત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ રજનીયં વત્થૂ’’તિ પરિયોસાનં સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકવસેન વુત્તં. અવસેસં એકચતુક્કાદિકછત્તિકન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં વત્થુકામં દસ્સેત્વા કિલેસકામં દસ્સેતું ‘‘કતમે કિલેસકામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ છન્દોતિ દુબ્બલરાગો. રાગોતિ તતો બલવતરો. ઉપરિ તયોપિ રાગા ઇમેહિ બલવતરા. કામેસૂતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ. કામચ્છન્દોતિ કામસઙ્ખાતો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતાછન્દો, ન ધમ્મચ્છન્દો. કામનવસેન રજ્જનવસેન ચ કામોયેવ રાગો કામરાગો. કામનવસેન નન્દનવસેન ચ કામોયેવ નન્દી કામનન્દી. એવં સબ્બત્થ કામત્થં વિદિત્વા તણ્હાયનટ્ઠેન કામતણ્હા. સિનેહનટ્ઠેન કામસ્નેહો. પરિડય્હનટ્ઠેન કામપરિળાહો. મુચ્છનટ્ઠેન કામમુચ્છા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનટ્ઠેન કામજ્ઝોસાનં. વટ્ટસ્મિં ઓઘેહિ ઓસીદાપેતીતિ કામોઘો. વટ્ટસ્મિં યોજેતીતિ કામયોગો. દળ્હવસેન તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગહણં ઉપાદાનં. ચિત્તં નીવરતિ પરિયોનન્ધતીતિ નીવરણં.

અદ્દસન્તિ અદ્દક્ખિં. કામાતિ આલપનં. તેતિ તવ. મૂલન્તિ પતિટ્ઠં. સઙ્કપ્પાતિ પરિકપ્પેન. ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામીતિ તં પરિકપ્પનં ન કરિસ્સામિ. ન હોહિસીતિ ન ભવિસ્સસિ.

ઇચ્છમાનસ્સાતિ પચ્ચાસીસન્તસ્સ. સાદિયમાનસ્સાતિ અસ્સાદિયમાનસ્સ. પત્થયમાનસ્સાતિ પત્થનં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. પિહયમાનસ્સાતિ પાપુણિતું ઇચ્છં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. અભિજપ્પમાનસ્સાતિ તણ્હાવસેન તિત્તિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. અથ વા અભિવદન્તસ્સ.

ખત્તિયસ્સ વાતિઆદિ ચતુજ્જાતિવસેન વુત્તં. ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વાતિ લિઙ્ગવસેન વુત્તં. દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વાતિ ઉપપત્તિવસેન વુત્તં. ઇજ્ઝતીતિ નિપ્ફજ્જતિ. સમિજ્ઝતીતિ સમ્મા નિપ્ફજ્જતિ. ઇજ્ઝતિ વિસેસરૂપપટિલાભવસેન. લભતિ દસ્સનીયરૂપપટિલાભવસેન. પટિલભતિ પસાદનીયરૂપપટિલાભવસેન. અધિગચ્છતિ સણ્ઠાનરૂપપટિલાભવસેન. વિન્દતિ છવિપ્પસાદરૂપપટિલાભવસેન. અથ વા પુઞ્ઞમહત્તેન ઇજ્ઝતિ. જાતિમહત્તેન લભતિ. ઇસ્સરિયમહત્તેન પટિલભતિ. સુખમહત્તેન અધિગચ્છતિ. સમ્પત્તિમહત્તેન વિન્દતીતિ.

એકંસવચનન્તિ એકકોટ્ઠાસવચનં. ‘‘એકંસં ચીવરં કત્વા (પારા. ૩૪૯, ૩૬૭), એકંસબ્યાકરણીયો પઞ્હો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૧૨; અ. નિ. ૪.૪૨) વિય અનેકંસગહણપટિક્ખેપો. નિસ્સંસયવચનન્તિ સંસયવિરહિતવચનં, સન્દેહપટિક્ખેપવચનન્તિ અત્થો. નિક્કઙ્ખાવચનન્તિ ‘‘કથમિદં કથમિદ’’ન્તિ કઙ્ખાપટિક્ખેપવચનં. અદ્વેજ્ઝવચનન્તિ દ્વિધાભાવં દ્વેજ્ઝં, તંઅભાવેન અદ્વેજ્ઝવચનં. દ્વિધાભાવવિરહિતં ‘‘અદ્વેજ્ઝવચના બુદ્ધા’’તિઆદીસુ વિય વિમતિપટિક્ખેપો. અદ્વેળ્હકવચનન્તિ દ્વિહદયાભાવેન અદ્વેળ્હકં. ‘‘ઇતિહાસ, ઇતિહાસા’’તિ દ્વેળ્હકપટિક્ખેપવચનં. નિયોગવચનન્તિ એકસ્મિં અત્થે દ્વે ન યુજ્જન્તીતિ નિયોગવચનં દ્વિધાપથપટિક્ખેપો. અઞ્ઞત્થ પન ‘‘નિયોગા અનાગતારમ્મણા નત્થી’’તિ આગતં. અપણ્ણકવચનન્તિ પલાસરહિતં સારવચનં અવિરદ્ધકારણં ‘‘અપણ્ણકં ઠાનમેકે’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧.૧) વિય, અપણ્ણકમણિ વિય સપ્પતિટ્ઠવચનં. અવત્થાપનવચનમેતન્તિ એતં વચનં ઓતરિત્વા પતિટ્ઠિતં સન્તિટ્ઠાપનં ઠપનં.

યાનિ ઇમસ્મિં મહાનિદ્દેસે વિભત્તિં આરોપિતાનિ પદાનિ, તાનિ વિભત્તિં ગચ્છન્તાનિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ, નાના હોન્તાનિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના ભવન્તિ. અપરદીપના પનેત્થ દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. કથં? તાનિ હિ બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન વાતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ વિભત્તિં ગચ્છન્તિ. તત્થ ‘‘કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં, દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) એવં બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. તત્થ હિ એકોવ કોધો બ્યઞ્જનવસેન એવં વિભત્તિં લભતિ. ‘‘ઇજ્ઝતિ સમિજ્ઝતિ લભતિ પટિલભતિ ગચ્છતિ અધિગચ્છતી’’તિ એવં પન ઉપસગ્ગવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં. ‘‘પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા’’તિ (ધ. સ. ૧૬) એવં અત્થવસેન વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં.

તેસુ પીતિપદનિદ્દેસે તાવ ઇમા તિસ્સો વિભત્તિયો લબ્ભન્તિ. પીતિ પામોજ્જન્તિ હિ બ્યઞ્જનવસેન વિભત્તિગમનં હોતિ. આમોદના પમોદના પહાસોતિ ઉપસગ્ગવસેન. વિત્તિ તુટ્ઠિ ઓદગ્યં અત્તમનતાતિ અત્થવસેન. ઇમિના નયેન સબ્બપદનિદ્દેસેસુ વિભત્તિગમનં વેદિતબ્બં.

નાના હોન્તાનિપિ નામનાનત્તેન લક્ખણનાનત્તેન કિચ્ચનાનત્તેન પટિક્ખેપનાનત્તેનાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ નાના હોન્તિ. તત્થ ‘‘કતમો તસ્મિં સમયે બ્યાપાદો હોતિ? યો તસ્મિં સમયે દોસો દુસ્સના’’તિ એત્થ બ્યાપાદોતિ વા દોસોતિ વા દ્વેપિ એતે કોધો એવ, નામેન પન નાનત્તં ગતાતિ એવં નામનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

રાસટ્ઠેન ચ પઞ્ચપિ ખન્ધા એકોવ ખન્ધો હોતિ. એત્થ પન રૂપં રુપ્પનલક્ખણં, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણન્તિ ઇમિના લક્ખણનાનત્તેન પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. એવં લક્ખણનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના – ઇધ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય…પે… ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતી’’તિ (વિભ. ૩૯૦; દી. નિ. ૨.૪૦૨) એકમેવ વીરિયં કિચ્ચનાનત્તેન ચતૂસુ ઠાનેસુ આગતં. એવં કિચ્ચનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

‘‘ચત્તારો અસદ્ધમ્મા કોધગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, મક્ખગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, લાભગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા, સક્કારગરુતા, ન સદ્ધમ્મગરુતા’’તિ એવમાદીસુ (અ. નિ. ૪.૪૪) પન પટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં.

ઇમાનિ પન ચત્તારિ નાનત્તાનિ ન પીતિયાયેવ લબ્ભન્તિ, સબ્બેસુપિ યથાલાભવસેન લબ્ભન્તિ. પીતિયા હિ પીતીતિ નામં, ચિત્તસ્સ ચિત્તન્તિ નામં. પીતિ ચ ફરણલક્ખણા, વેદના વેદયિતલક્ખણા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનલક્ખણા, ચેતના ચેતયિતલક્ખણા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનલક્ખણં.

તથા પીતિ ફરણકિચ્ચા, વેદના અનુભવનકિચ્ચા, સઞ્ઞા સઞ્જાનનકિચ્ચા, ચેતના ચેતયિતકિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં વિજાનનકિચ્ચન્તિ એવં કિચ્ચનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. પટિક્ખેપનાનત્તં પીતિપદે નત્થિ.

અલોભાદિનિદ્દેસે પન ‘‘અલોભો અલુબ્ભના અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૩૫) નયેન લબ્ભતીતિ એવં પટિક્ખેપનાનત્તેન નાનત્તં વેદિતબ્બં. એવં સબ્બપદનિદ્દેસેસુ લબ્ભમાનવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અપરદીપના પન પદત્થુતિ વા હોતિ દળ્હીકમ્મં વાતિ એવં દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય હિ સકિમેવ ‘‘પીતી’’તિ વુત્તે એતં પદં ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ ન હોતિ, પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘‘પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તી’’તિ (ધ. સ. ૯) વુત્તે ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં નામ હોતિ. યથા હિ દહરકુમારં નહાપેત્વા મનોરમં વત્થં પરિદહાપેત્વા પુપ્ફાનિ પિળન્ધાપેત્વા અક્ખીનિ અઞ્જેત્વા અથસ્સ નલાટે એકમેવ મનોસિલાબિન્દું કરેય્ય, ન તસ્સ એત્તાવતા ચિત્તતિલકો નામ હોતિ, નાનાવણ્ણેહિ પન પરિવારેત્વા બિન્દૂસુ કતેસુ ચિત્તતિલકો નામ હોતિ. એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. અયં પદત્થુતિ નામ.

બ્યઞ્જનવસેન પન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ચ પુનપ્પુનં ભણનમેવ દળ્હીકમ્મં નામ. યથા હિ ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘ભન્તે’’તિ વા ‘‘યક્ખો’’તિ વા ‘‘સપ્પો’’તિ વા વુત્તે દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ, ‘‘આવુસો આવુસો, ભન્તે ભન્તે, યક્ખો યક્ખો, સપ્પો સપ્પો’’તિ વુત્તે પન દળ્હીકમ્મં નામ હોતિ, એવમેવ સકિંદેવ યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તેન વિય ‘‘પીતી’’તિ વુત્તમત્તે દળ્હીકમ્મં નામ ન હોતિ, પુનપ્પુનં બ્યઞ્જનવસેન ઉપસગ્ગવસેન અત્થવસેન ‘‘પીતિ પામોજ્જં આમોદના પમોદના હાસો પહાસો વિત્તી’’તિ વુત્તેયેવ દળ્હીકમ્મં નામ હોતીતિ એવં અપરદીપના દ્વે ઠાનાનિ ગચ્છતિ. એતિસ્સાપિ વસેન લબ્ભમાનકપદનિદ્દેસેસુ સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્થ પીનયતીતિ પીતિ. સા સમ્પિયાયનલક્ખણા, કાયચિત્તપીણનરસા ફરણરસા વા, ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. યા પઞ્ચકામગુણપટિસઞ્ઞુત્તાતિ યા રૂપાદિપઞ્ચકામકોટ્ઠાસપટિસંયુત્તા પીતિ, સા પીનયતીતિ પીતિ, ઇદં સભાવપદં. પમુદિતસ્સ ભાવો પામોજ્જં. આમોદનાકારો આમોદના. પમોદનાકારો પમોદના. યથા વા ભેસજ્જાનં વા તેલાનં વા ઉણ્હોદકસીતોદકાનં વા એકતો કરણં ‘‘મોદના’’તિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ પીતિધમ્માનં એકતો કરણેન મોદના. ઉપસગ્ગવસેન પન મણ્ડેત્વા ‘‘આમોદના પમોદના’’તિ વુત્તા.

હાસેતીતિ હાસો. પહાસેતીતિ પહાસો, હટ્ઠપહટ્ઠાકારાનમેતં અધિવચનં. વિત્તીતિ વિત્તં, ધનસ્સેતં નામં. અયં પન સોમનસ્સપચ્ચયત્તા વિત્તિસરિક્ખતાય વિત્તિ. યથા હિ ધનિનો ધનં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એવં પીતિમતોપિ પીતિં પટિચ્ચ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ‘‘વિત્તી’’તિ વુત્તા. તુટ્ઠીતિ સભાવસણ્ઠિતાય પીતિયા એતં નામં. પીતિમા પન પુગ્ગલો કાયચિત્તાનં ઉગ્ગતત્તા અબ્ભુગ્ગતત્તા ‘‘ઉદગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ, ઉદગ્ગસ્સ ભાવો ઓદગ્યં.

અત્તનો મનતા અત્તમનતા. અનભિરદ્ધસ્સ હિ મનો દુક્ખપદટ્ઠાનત્તા ન અત્તનો મનો નામ હોતિ, અભિરદ્ધસ્સ સુખપદટ્ઠાનત્તા અત્તનો મનો નામ હોતિ, ઇતિ અત્તનો મનતા અત્તમનતા, સકમનતા, સકમનસ્સ ભાવોતિ અત્થો. સા પન યસ્મા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ અત્તનો મનતા, ચિત્તસ્સેવ પનેસા ભાવો ચેતસિકો ધમ્મો, તસ્મા ‘‘અત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તા.

ચિત્તવિચિત્તતાય ચિત્તં. આરમ્મણં મિનમાનં જાનાતીતિ મનો. માનસન્તિ મનો એવ, ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (મહાવ. ૩૩; સં. નિ. ૧.૧૫૧) હિ એત્થ પન સમ્પયુત્તકધમ્મો ‘‘માનસો’’તિ વુત્તો.

‘‘કથઞ્હિ ભગવા તુય્હં, સાવકો સાસને રતો;

અપ્પત્તમાનસો સેક્ખો, કાલંકયિરા જને સુતા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૯) –

એત્થ અરહત્તં ‘‘માનસ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન મનો એવ માનસં, બ્યઞ્જનવસેન હેતં પદં વડ્ઢિતં.

હદયન્તિ ચિત્તં. ‘‘ચિત્તં વા તે ખિપિસ્સામિ, હદયં વા તે ફાલેસ્સામી’’તિ (સુ. નિ. આળવકસુત્તં; સં. નિ. ૧.૨૩૭; ૨૪૬) એત્થ ઉરો ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાય તચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૩) એત્થ ચિત્તં. ‘‘વક્કં હદય’’ન્તિ (ખુ. પા. ૩.દ્વતિંસાકારો; દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦) એત્થ હદયવત્થુ. ઇધ પન ચિત્તમેવ અબ્ભન્તરટ્ઠેન ‘‘હદય’’ન્તિ વુત્તં. તમેવ પરિસુદ્ધટ્ઠેન પણ્ડરં, ભવઙ્ગં સન્ધાયેતં વુત્તં. યથાહ – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). તતો નિક્ખન્તત્તા પન અકુસલમ્પિ ગઙ્ગાય નિક્ખન્તા નદી ગઙ્ગા વિય ગોધાવરિતો નિક્ખન્તા ગોધાવરી વિય ચ ‘‘પણ્ડર’’ન્ત્વેવ વુત્તં.

મનો મનાયતનન્તિ ઇધ પન મનોગ્ગહણં મનસ્સેવ આયતનભાવદીપનત્થં. તેનેતં દીપેતિ ‘‘નયિદં દેવાયતનં વિય મનસ્સ આયતનત્તા મનાયતનં, અથ ખો મનો એવ આયતનં મનાયતન’’ન્તિ. તત્થ નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન આકરટ્ઠેન સમોસરણટ્ઠાનટ્ઠેન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન કારણટ્ઠેન ચ આયતનં વેદિતબ્બં. તથા હિ લોકે ‘‘ઇસ્સરાયતનં, વાસુદેવાયતન’’ન્તિઆદીસુ નિવાસટ્ઠાનં ‘‘આયતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સુવણ્ણાયતનં, રજતાયતન’’ન્તિઆદીસુ આકરો. સાસને પન ‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિભઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૩૮) સમોસરણટ્ઠાનં. ‘‘દક્ખિણાપથો ગુન્નં આયતન’’ન્તિઆદીસુ સઞ્જાતિદેસો. ‘‘તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૦૨; ૫.૨૩; મ. નિ. ૩.૧૫૮) કારણં. ઇધ પન સઞ્જાતિદેસટ્ઠેન સમોસરણઠાનટ્ઠેન કારણટ્ઠેનાતિ તિધાપિ વટ્ટતિ.

ફસ્સાદયો હિ ધમ્મા એત્થ સઞ્જાયન્તીતિ સઞ્જાતિદેસટ્ઠેનપિ એતં આયતનં. બહિદ્ધા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા આરમ્મણભાવેનેત્થ ઓસરન્તીતિ સમોસરણઠાનટ્ઠેનપિ આયતનં. ફસ્સાદીનં પન સહજાતાદિપચ્ચયટ્ઠેન કારણત્તા કારણટ્ઠેનપિ આયતનન્તિ વેદિતબ્બં. તદેવ મનનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, મનો એવ ઇન્દ્રિયં મનિન્દ્રિયં.

વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણમેવ ખન્ધો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો. તસ્સ રાસિઆદિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૫૧) એત્થ હિ રાસટ્ઠેન ખન્ધો વુત્તો. ‘‘સીલક્ખન્ધો સમાધિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૫૫૫) ગુણટ્ઠેન. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૪૧-૨૪૨) એત્થ પણ્ણત્તિમત્તટ્ઠેન. ઇધ પન રુળ્હિતો ખન્ધો વુત્તો. રાસટ્ઠેન હિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસો એકં વિઞ્ઞાણં. તસ્મા યથા રુક્ખસ્સ એકદેસં છિન્દન્તો ‘‘રુક્ખં છિન્દતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમેવ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ એકદેસભૂતં એકમ્પિ વિઞ્ઞાણં રૂળ્હિતો ‘‘વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં.

તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ તેસં ફસ્સાદીનં ધમ્માનં અનુચ્છવિકા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમસ્મિઞ્હિ પદે એકમેવ ચિત્તં મિનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં, સભાવટ્ઠેન નિસ્સત્તટ્ઠેન વા ધાતૂતિ તીહિ નામેહિ વુત્તં. સહગતોતિ અવિજહિતો. સહજાતોતિ સદ્ધિં નિગ્ગતો. સંસટ્ઠોતિ સંસગ્ગો હુત્વા ઠિતો. સમ્પયુત્તોતિ સમં પકારેહિ યુત્તો. કતમેહિ પકારેહીતિ? એકુપ્પાદાદીહિ. નત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સમ્પયુત્તાતિ? આમન્તા. ઇતિ હિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ પટિક્ખેપે ‘‘નનુ અત્થિ કેચિ ધમ્મા કેહિચિ ધમ્મેહિ સહગતા સહજાતા સંસટ્ઠા એકુપ્પાદા એકનિરોધા એકવત્થુકા એકારમ્મણા’’તિ (કથા. ૪૭૩) એવં એકુપ્પાદતાદીનં વસેન સમ્પયોગત્થો વુત્તો. ઇતિ ઇમેહિ એકુપ્પાદતાદીહિ સમં પકારેહિ યુત્તો સમ્પયુત્તો. એકુપ્પાદોતિ એકતો ઉપ્પન્નો, ન વિનાતિ અત્થો. એકનિરોધોતિ એકતો નિરોધો. એકવત્થુકોતિ હદયવત્થુવસેન એકવત્થુકો. એકારમ્મણોતિ રૂપાદિવસેન એકારમ્મણો.

એત્થ સહગતસદ્દો તબ્ભાવે, વોકિણ્ણે, આરમ્મણે, નિસ્સયે, સંસટ્ઠેતિ પઞ્ચસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ જિનવચને. ‘‘યાયં તણ્હા પોનોભવિકા નન્દિરાગસહગતા’’તિ (મહાવ. ૧૪; વિભ. ૨૦૩; મ. નિ. ૩.૩૭૪; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ તબ્ભાવે વેદિતબ્બો, નન્દિરાગભૂતાતિ અત્થો. ‘‘યા, ભિક્ખવે, વીમંસા કોસજ્જસહગતા કોસજ્જસમ્પયુત્તા’’તિ (સં. નિ. ૫.૮૩૨) એત્થ વોકિણ્ણે, અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન કોસજ્જેન વોકિણ્ણાતિ અયમેત્થ અત્થો. ‘‘લાભી હોતિ રૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીનં અરૂપસહગતાનં વા સમાપત્તીન’’ન્તિ (પુ. પ. ૩-૬) એત્થ આરમ્મણે, રૂપારમ્મણાનં અરૂપારમ્મણાનન્તિ અત્થો. ‘‘અટ્ઠિકસઞ્ઞાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૮) એત્થ નિસ્સયે, અટ્ઠિકસઞ્ઞં નિસ્સાય અટ્ઠિકસઞ્ઞં ભાવેત્વા પટિલદ્ધન્તિ અત્થો. ‘‘ઇદં સુખં ઇમાય પીતિયા સહગતં હોતિ સહજાતં સમ્પયુત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૫૭૮) એત્થ સંસટ્ઠે, સંમિસ્સન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિમ્પિ ઠાને સંસટ્ઠે આગતો.

સહજાતસદ્દો ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાત’’ન્તિ (પટ્ઠ. ૧.૧.૪૩૫) એત્થ વિય સહજાતે. સંસટ્ઠસદ્દો ‘‘ગિહીહિ સંસટ્ઠો’’તિ ચ, ‘‘એવં સંસટ્ઠો, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૩.૩) ચાતિ એવમાદીસુ સંસગ્ગે. ‘‘કિસે થૂલે વિવજ્જેત્વા સંસટ્ઠા યોજિતા હયા’’તિ (જા. ૨.૨૨.૭૦) એત્થ સદિસે.

‘‘પુચિમન્દપરિવારો, અમ્બો તે દધિવાહન;

મૂલં મૂલેન સંસટ્ઠં, સાખા સાખા નિસેવરે’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૨) –

એત્થ ઉપચિતે. ‘‘ચિત્તસંસટ્ઠા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૫૯) એત્થ ચિત્તસમ્પયુત્તધમ્મે. ઇધ પન યો ફલપ્પદાને અવિયોગધમ્મો વિનિબ્ભોગં અકત્વા એકુપ્પાદાદિધમ્મો હુત્વા ‘‘સમ્પયુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. તંવિસયો. અથ વા ‘‘સહગતો’’તિ વત્વા પચ્છતો પચ્છતો આગતસુત્તેન વિય સો ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સહજાતો’’તિ વુત્તં. એકતો ઉપ્પન્નરૂપારૂપં વિય સોપિ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સંસટ્ઠો’’તિ વુત્તં.

ખીરોદકં વિય ચ સોપિ ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્પયુત્તો’’તિ વુત્તં. વિનિબ્ભોગં કાતું અસક્કુણેય્યટ્ઠેન હિ સહુપ્પન્ના ધમ્મા સમ્પયુત્તાપિ અત્થિ ખીરતેલં વિય. તથા વિપ્પયુત્તાપિ ખીરતો અપનીતં નવનીતં વિય. એવં લક્ખણસમ્પયુત્તો એકુપ્પાદાદિલક્ખણોયેવ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘એકુપ્પાદો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ એકુપ્પાદસહજાતાનં કિં નાનત્તં? ઉપ્પાદે અન્તરવિરહિતો એકુપ્પાદો. ખીરકાલમુત્તસ્સાપિ દધિનો મથને મથને પાકટં નવનીતં વિય પુરેભત્તપચ્છાભત્તવસેન એકદિવસમેવ જાતો વિય સો ન હોતીતિ દસ્સેતું એકક્ખણે નિબ્બત્તોતિ સહજાતો. એકવત્થુકોતિ પતિટ્ઠટ્ઠેન એકપરિચ્છેદેન એકવત્થુકો, દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં એકવત્થુકતા વિય ઠાનન્તરવિરહિતો. એકારમ્મણોતિ અનિયતેકારમ્મણો ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિયાતિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

મચ્ચોતિ મૂલપદં. રૂપાદીસુ સત્તો લગ્ગો લગ્ગિતોતિ સત્તો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સત્તો સત્તોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ, કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતીતિ? રૂપે ખો, રાધ, યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા, તત્ર સત્તો તત્ર વિસત્તો, તસ્મા ‘સત્તો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૬૧; મહાનિ. ૭). સત્તયોગેન વા સત્તો. સુગતિદુગ્ગતિં નરતીતિ નરો. મનુનો પુત્તોતિ માનવો. ઉપકરણેન સયં પોસયતીતિ પોસો. પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં ગલતીતિ પુગ્ગલો. જીવિતિન્દ્રિયં ધારેતીતિ જીવો. ચુતિતો જાતિં ગચ્છતીતિ જાગુ. જિયતીતિ જન્તુ. ઇન્દ્રિયેન ગચ્છતીતિ ઇન્દગુ. અથ વા ઇન્દભૂતેન કમ્મુના ગચ્છતીતિ ઇન્દગુ. ‘‘હિન્દગૂ’’તિપિ પાળિ. હિન્દન્તિ મરણં, તં ગચ્છતીતિ હિન્દગુ. મનુતો જાતોતિ મનુજો. યં સાદિયતીતિ યં રૂપાદિં અસ્સાદિયતિ. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતો પરં વુત્તમત્થં નિગમેન્તો તેનાહ ભગવા –

‘‘કામં કામયમાનસ્સ…પે… લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ;

ઇતો પરં એત્તકમ્પિ અવત્વા વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ.

૨. તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામે ઇચ્છમાનસ્સ, કામેન વા યાયમાનસ્સ. છન્દજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. તે કામા પરિહાયન્તીતિ તે કામા પરિહાયન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ અથ સો અયોમયાદિના સલ્લેન વિદ્ધો વિય પીળીયતિ. ઇતો પરં વુત્તં વજ્જેત્વા અવુત્તેસુ યં યં અનુત્તાનં, તં તદેવ કથયિસ્સામિ.

ચક્ખુપીણનં આરમ્મણં પાપુણનવસેન યાયતિ ગચ્છતિ. દસ્સનીયવસેન પિયત્તં આરમ્મણવસેન અપ્પાપેતીતિ નિય્યતિ. સવનીયં હુત્વા કણ્ણસોતપીણનં આરમ્મણવસેન પરિકડ્ઢતીતિ વુય્હતિ. સરિતબ્બં હુત્વા ચિત્તપીણનં આરમ્મણવસેન ગહેત્વા ઉપસંહરીયતીતિ સંહરીયતિ. યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. હત્થિના યાયતિ ગચ્છતીતિ હત્થિયાનેન વા, વાઇતિ વિકપ્પત્થે. અસ્સેન યાયતિ ગચ્છતીતિ અસ્સયાનેન વા. ગોયુત્તં વય્હાદિયાનં ગોયાનં, તેન ગોયાનેન. અજયાનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇટ્ઠવસેન જાતો સઞ્જાતો.

આરમ્મણપિયત્તવસેન નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો. આરમ્મણમનાપભાવેન પાતુભૂતો. અથ વા કામરાગવસેન જાતો સઞ્જાતો. કામનન્દિવસેન નિબ્બત્તો અભિનિબ્બત્તો. કામતણ્હાવસેન કામસિનેહવસેન કામચ્છન્દવસેન કામપરિળાહવસેન ચ પાતુભૂતોતિ વેદિતબ્બો.

તે વા કામા પરિહાયન્તીતિ તે વત્થુકામાદયો પરિહાયન્તિ વિગચ્છન્તિ. સો વા કામેહિ પરિહાયતીતિ એસો ખત્તિયાદિપુગ્ગલો વત્થુકામાદિકામેહિ પરિહાયતિ વિગચ્છતિ ‘‘પુબ્બેવ મચ્ચં વિજહન્તિ ભોગા, મચ્ચો ધને પુબ્બતરં જહાતી’’તિ (જા. ૧.૫.૨) એવમાદીસુ વિય. કથન્તિ કેન પકારેન. તિટ્ઠન્તસ્સેવાતિ ધરન્તસ્સેવ. તે ભોગેતિ તે વત્થુકામાદયો ભોગે. રાજાનો વાતિ પથબ્યાદિરાજાનો. હરન્તીતિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, અપહરન્તિ વા. ચોરા વાતિ સન્ધિચ્છેદાદિકા. અગ્ગિ વાતિ દાવગ્ગિઆદિ. દહતીતિ ઝાપેતિ ભસ્મં કરોતિ. ઉદકં વાતિ ઓઘાદિઉદકં. વહતીતિ ગહેત્વા મહાસમુદ્દં પાપેતિ. અપ્પિયા વાતિ અકન્તા અમનાપા. દાયાદા હરન્તીતિ દાયજ્જવિરહિતા અસ્સામિકા હરન્તિ. નિહિતં વાતિ નિધાનં કત્વા ઠપિતં. નાધિગચ્છતીતિ ન વિન્દતિ ન પટિલભતિ, ન પસ્સતીતિ અત્થો. દુપ્પયુત્તાતિ વિસમપયોગેન યોજિતા કસિવાણિજ્જાદિકમ્મન્તા. ભિજ્જન્તીતિ ભેદં પાપુણન્તિ, ન પવત્તન્તીતિ અત્થો. ‘‘ભઞ્જન્તિ રથં અયાનકા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૧.૨૯૬) સમ્ભવો વેદિતબ્બો.

કુલે વા કુલઙ્ગારો ઉપ્પજ્જતીતિ ખત્તિયાદિકુલે કુલઝાપકો કુલે અન્તિમપુરિસો નિબ્બત્તતિ. ‘‘કુલઙ્કરો’’તિપિ પાળિ. યો તે ભોગે વિકિરતીતિ યો એસો કુલે પચ્છિમકો તે હિરઞ્ઞાદિકે ભોગે ખેપેતિ. વિધમતીતિ વિયોગં કરોતિ, દૂરે ખિપતિ. વિદ્ધંસેતીતિ નાસેતિ અદસ્સનં ગમેતિ. અથ વા ઇત્થિધુત્તો હુત્વા વિકિરતિ. સુરાધુત્તો હુત્વા વિધમતિ. અક્ખધુત્તો હુત્વા વિદ્ધંસેતિ. વિકિરતિ વા ઉપ્પન્નં આયં અજાનનેન. વિધમતિ વિસ્સજ્જનમુખં અજાનનેન. વિદ્ધંસેતિ ઠપિતટ્ઠાને આરક્ખં અસંવિધાનેનાતિ એવમાદિના યોજેતબ્બં.

અનિચ્ચતાયેવ અટ્ઠમીતિ વિનાસભાવો એવ અટ્ઠમો. હાયન્તીતિ અદસ્સનં યન્તિ. પરિહાયન્તીતિ ન પુન પઞ્ઞાયન્તિ. પરિધંસેન્તીતિ ઠાનતો અપગચ્છન્તિ. પરિપતન્તીતિ પગ્ઘરન્તિ. અન્તરધાયન્તીતિ અન્તરધાનં અદસ્સનં ગચ્છન્તિ. વિપ્પલુજ્જન્તીતિ ચુણ્ણવિચુણ્ણા હુત્વા અપગચ્છન્તિ.

તિટ્ઠન્તેવ તે ભોગેતિ તેસં ધનાનં ઠિતકાલે ‘‘તિટ્ઠન્તે નિબ્બુતે ચાપી’’તિ એવમાદીસુ (વિ. વ. ૮૦૬) વિય. સોતિ સો ભોગસામિકો પુગ્ગલો. ચવતિ દેવલોકતો. મરતિ મનુસ્સલોકતો. વિપ્પલુજ્જતિ નાગસુપણ્ણાદિલોકતો. અથ વા હાયતિ ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારવસેન. પરિહાયતિ ધનકોટ્ઠાગારવસેન. પરિધંસતિ બલિબદ્દહત્થિઅસ્સાદિવસેન. પરિપતતિ દાસિદાસવસેન. અન્તરધાયતિ દારાભરણવસેન. નસ્સતિ ઉદકાદિવસેનાતિ એકે વણ્ણયન્તિ.

અયોમયેનાતિ કાળલોહાદિનિબ્બત્તેન. સલ્લેનાતિ કણ્ડેન. અટ્ઠિમયેનાતિ મનુસ્સટ્ઠિં ઠપેત્વા અવસેસેન. દન્તમયેનાતિ હત્થિદન્તાદિના. વિસાણમયેનાતિ ગોવિસાણાદિના. કટ્ઠમયેનાતિ વેળુકટ્ઠાદિના. વિદ્ધોતિ વુત્તપ્પકારસલ્લાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન પહટો. રુપ્પતીતિ વિકિરતિ, વિકારં આપજ્જતિ. કુપ્પતીતિ ચલતિ, કોપં ઉપ્પાદેતિ. ઘટ્ટીયતીતિ ઘટ્ટિતો હોતિ. પીળીયતીતિ પીળિતો હોતિ, લદ્ધપ્પહારો કુપ્પતિ. ‘‘તતિયદિવસે સલાકં પવેસેત્વા ધોવનકાલે ઘટ્ટીયતિ. ખારપ્પદાને પીળીયતિ. પહારધોવને વા રુપ્પતિ. તસ્મિં દુક્ખુપ્પાદને કુપ્પતિ. સલાકપવેસને પીળીયતિ. ખારપ્પદાને ઘટ્ટીયતી’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

બ્યાધિતોતિ લદ્ધપ્પહારો હુત્વા પીળિતો. દોમનસ્સિતોતિ દોમનસ્સપ્પત્તો. વિપરિણામઞ્ઞથાભાવાતિ પકતિભાવં જહિત્વા અઞ્ઞથાભાવં ઉપનીતેન, અન્તોસોસાદિ સોકો ચ વાચાવિપ્પલાપો પરિદેવો ચ કાયપીળનાદિ દુક્ખઞ્ચ ચિત્તપીળનાદિ દોમનસ્સઞ્ચ ભુસો આયાસો ઉપાયાસો ચ. એતે વુત્તપ્પકારા સોકાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ સમુદાચારં ગચ્છન્તિ.

૩. તતિયગાથાયં સઙ્ખેપત્થો – યો પન ઇમે કામે તત્થ છન્દરાગવિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છેદેન વા અત્તનો પાદેન સપ્પસ્સ સિરં વિય પરિવજ્જેતિ, સો ભિક્ખુ સબ્બલોકં વિપ્ફારેત્વા ઠિતત્તા લોકે વિસત્તિકાસઙ્ખાતં તણ્હં સતો હુત્વા સમતિવત્તતીતિ.

યોતિ વિભજિતબ્બં પદં. યો યાદિસોતિઆદીનિ તસ્સ વિભજનપદાનિ. એત્થ ચ યસ્મા યોતિ અત્થપદં. તઞ્ચ અનિયમેન પુગ્ગલં દીપેતિ. તસ્મા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો અનિયમેન પુગ્ગલદીપકં યો-સદ્દમેવ આહ. તસ્મા એત્થ એવમત્થો વેદિતબ્બો – યોતિ યો કોચીતિ. યસ્મા યો યો કોચિ નામ, સો અવસ્સં યથાલિઙ્ગયથાયુત્તયથાવિહિતયથાપ્પકારયંઠાનપત્તયંધમ્મસમન્નાગતવસેન એકેનાકારેન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તં તત્થ ઞાપેતું તં ભેદં પકાસેન્તો ‘‘યાદિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યાદિસોતિ લિઙ્ગવસેન યાદિસો વા તાદિસો વા હોતુ, દીઘો વા રસ્સો વા કાળો વા ઓદાતો વા મઙ્ગુરચ્છવિ વા કિસો વા થૂલો વાતિ અત્થો.

યથાયુત્તોતિ યોગવસેન યેન વા તેન વા યુત્તો હોતુ, નવકમ્મયુત્તો વા ઉદ્દેસયુત્તો વા વાસધુરયુત્તો વાતિ અત્થો. યથાવિહિતોતિ યથાઠપિતો નવકમ્માધિટ્ઠાયિકાદિવસેન. યથાપકારોતિ યથાપકારેન પતિટ્ઠિતો પદીપનાયકાદિવસેન. યંઠાનપ્પત્તોતિ યં ઠાનન્તરં પત્તો સેનાપતિસેટ્ઠિટ્ઠાનાદિવસેન. યંધમ્મસમન્નાગતોતિ યેન ધમ્મેન ઉપાગતો ધુતઙ્ગાદિવસેન.

વિક્ખમ્ભનતો વાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધીતિ કિલેસાનં દૂરીકરણતો વા ઘટપ્પહારેન સેવાલાનં વિય. સમુચ્છેદતો વાતિ પુન અપ્પવત્તિં કત્વા અચ્ચન્તતો મગ્ગેન કિલેસાનં ઉચ્છિન્નમૂલતો પહાનવસેન સમુચ્છેદતો વા. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામાતિઆદીનિ એકાદસ પદાનિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તાનિ.

બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપીતિઆદીનિ છ પદાનિ મરણસ્સતિં ભાવેન્તોપિ, ઉપસમાનુસ્સતિં ભાવેન્તોપીતિ ઇમાનિ ચ ઉપચારજ્ઝાનવસેન વુત્તાનિ. આનાપાનસ્સતિં ભાવેન્તોપિ, કાયગતાસતિં ભાવેન્તોપિ, પઠમં ઝાનં ભાવેન્તોપીતિઆદીનિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં ભાવેન્તોપીતિ પરિયોસાનાનિ અપ્પનાજ્ઝાનવસેન વુત્તાનિ. તત્થ અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામાતિ સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં અટ્ઠિકઙ્કલં ઉપમા એતેસં કામાનન્તિ અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા. અપ્પસ્સાદટ્ઠેનાતિ ‘‘અપ્પં પરિત્તં સુખસ્સાદં આદીનવો એત્થ ભિય્યો’’તિ દસ્સનટ્ઠેન. પસ્સન્તોતિ ‘‘યાવદેવ પન સો કુક્કુરો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ ઞાણચક્ખુના પસ્સન્તો. પરિવજ્જેતીતિ દૂરઙ્ગમેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કુક્કુરો જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતો ગોઘાતકસૂનં પચ્ચુપટ્ઠિતો અસ્સ, તમેનં દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં ઉપસુમ્ભેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અપિ નુ ખો સો કુક્કુરો અમ્હં અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં પલેહન્તો જિઘચ્છાદુબ્બલ્યં પટિવિનેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અદુઞ્હિ, ભન્તે, અટ્ઠિકઙ્કલં સુનિક્કન્તં નિક્કન્તં નિમ્મંસં લોહિતમક્ખિતં, યાવદેવ પન સો કુક્કુરો કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા, યત્થ સબ્બસો લોકામિસુપાદાના અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ, તમેવૂપેક્ખં ભાવેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૨).

ગિજ્ઝાદીહિ સાધારણા મંસપેસિ ઉપમા એતેસન્તિ મંસપેસૂપમા. બહૂનં સાધારણટ્ઠેન બહુસાધારણા. આદિત્તં તિણુક્કં ઉપમા એતેસન્તિ તિણુક્કૂપમા. અનુદહનટ્ઠેનાતિ હત્થાદિઝાપનટ્ઠેન. સાધિકપોરિસપ્પમાણા વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં અઙ્ગારાનં પૂરા અઙ્ગારકાસુ ઉપમા એતેસન્તિ અઙ્ગારકાસૂપમા. મહાપરિળાહટ્ઠેનાતિ મહન્તપરિતાપનટ્ઠેન. આરામરામણેય્યાદિકં સુપિનં ઉપમા એતેસન્તિ સુપિનકૂપમા. ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અપ્પત્વા, ન ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠનટ્ઠેન. યાચિતેન લદ્ધં યાનાદિભણ્ડં ઉપમા એતેસન્તિ યાચિતકૂપમા. તાવકાલિકટ્ઠેનાતિ અનિબન્ધનટ્ઠેન. સમ્પન્નફલરુક્ખો ઉપમા એતેસન્તિ રુક્ખફલૂપમા. સમ્ભઞ્જનપરિભઞ્જનટ્ઠેનાતિ સાખાભઞ્જનટ્ઠેન ચેવ સમન્તતો ભઞ્જિત્વા રુક્ખપાતનટ્ઠેન ચ. અસિ ચ સૂના ચ ઉપમા એતેસન્તિ અસિસૂનૂપમા. અધિકુટ્ટનટ્ઠેનાતિ છિન્દનટ્ઠેન. સત્તિસૂલં ઉપમા એતેસન્તિ સત્તિસૂલૂપમા. વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેનાતિ નિપતેત્વા ગમનટ્ઠેન. ભયજનનટ્ઠેન સપ્પસિરં ઉપમા એતેસન્તિ સપ્પસિરૂપમા. સપ્પટિભયટ્ઠેનાતિ સહ અભિમુખે ભયટ્ઠેન. દુક્ખજનનં અગ્ગિક્ખન્ધં ઉપમા એતેસન્તિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમા. મહાભિતાપનટ્ઠેનાતિ મહન્તઅભિતાપકાયપીળાઉપ્પાદનટ્ઠેનાતિ કામં પરિવજ્જેતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, ગિજ્ઝો વા કઙ્કો વા કુલલો વા મંસપેસિં આદાય ઉડ્ડીયેય્ય, તમેનં ગિજ્ઝાપિ કઙ્કાપિ કુલલાપિ અનુપતિત્વા અનુપતિત્વા વિતચ્છેય્યું વિસ્સજ્જેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, સચે સો ગિજ્ઝો વા કઙ્કો વા કુલલો વા તં મંસપેસિં ન ખિપ્પમેવ પટિનિસ્સજ્જેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘મંસપેસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો આદિત્તં તિણુક્કં આદાય પટિવાતં ગચ્છેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, સચે સો પુરિસો તં આદિત્તં તિણુક્કં ન ખિપ્પમેવ પટિનિસ્સજ્જેય્ય, તસ્સ સા આદિત્તા તિણુક્કા હત્થં વા દહેય્ય, બાહું વા દહેય્ય, અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં દહેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘તિણુક્કૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, અઙ્ગારકાસુ સાધિકપોરિસા પૂરા અઙ્ગારાનં વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનં. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપ્પટિક્કૂલો, તમેનં દ્વે બલવન્તો પુરિસા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ ગહપતિ, અપિ નુ સો પુરિસો ઇતિ ચિતિ ચેવ કાયં સન્નામેય્યા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સહેતુ’’? ‘‘વિદિતઞ્હિ, ભન્તે, તસ્સ પુરિસસ્સ ‘ઇમઞ્ચ અહં અઙ્ગારકાસું પપતિસ્સામિ, તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છિસ્સામિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો ગહપતિ અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘અઙ્ગારકાસૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો સુપિનકં પસ્સેય્ય આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણિરામણેય્યકં, સો પટિબુદ્ધો ન કિઞ્ચિ પટિપસ્સેય્ય. એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘સુપિનકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો યાચિતકં ભોગં યાચિત્વા યાનં વા પોરિસેય્યં પવરમણિકુણ્ડલં. સો તેહિ યાચિતકેહિ ભોગેહિ પુરક્ખતો પરિવુતો અન્તરાપણં પટિપજ્જેય્ય. તમેનં જનો દિસ્વા એવં વદેય્ય ‘ભોગી વત ભો પુરિસો, એવં કિર ભો ભોગિનો ભોગાનિ ભુઞ્જન્તી’તિ. તમેનં સામિકા યત્થ યત્થેવ તાનિ પસ્સેય્યું, તત્થ તત્થેવ તાનિ હરેય્યું. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અલં નુ ખો તસ્સ પુરિસસ્સ અઞ્ઞથત્તાયા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સહેતુ’’? ‘‘સામિનો હિ, ભન્તે, તાનિ હરન્તી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘યાચિતકૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા…પે… તમેવૂપેક્ખં ભાવેતિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે તિબ્બો વનસણ્ડો, તત્રસ્સ રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ. ન ચસ્સુ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ફલત્થિકો ફલગવેસી ફલપરિયેસનં ચરમાનો. સો તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા તં રુક્ખં પસ્સેય્ય સમ્પન્નફલઞ્ચ ઉપપન્નફલઞ્ચ. તસ્સ એવમસ્સ ‘અયં ખો રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ, નત્થિ ચ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ, જાનામિ ખો પનાહં રુક્ખં આરોપિતું. યંનૂનાહં ઇમં રુક્ખં આરોહિત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્યં, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય’ન્તિ? સો તં રુક્ખં આરોહિત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્ય, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય ફલત્થિકો ફલગવેસી ફલપરિયેસનં ચરમાનો તિણ્હં કુઠારિં આદાય. સો તં વનસણ્ડં અજ્ઝોગાહેત્વા તં રુક્ખં પસ્સેય્ય સમ્પન્નફલઞ્ચ ઉપપન્નફલઞ્ચ. તસ્સ એવમસ્સ ‘અયં ખો રુક્ખો સમ્પન્નફલો ચ ઉપપન્નફલો ચ, નત્થિ ચ કાનિચિ ફલાનિ ભૂમિયં પતિતાનિ, ન ખો પનાહં જાનામિ રુક્ખં આરોહિતું. યંનૂનાહં ઇમં રુક્ખં મૂલતો છેત્વા યાવદત્થઞ્ચ ખાદેય્યં, ઉચ્છઙ્ગઞ્ચ પૂરેય્ય’ન્તિ. સો તં રુક્ખં મૂલતોવ છિન્દેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, ગહપતિ, અમુકો સો પુરિસો પઠમં રુક્ખં આરૂળ્હો, સચે સો ન ખિપ્પમેવ ઓરોહેય્ય, તસ્સ સો રુક્ખો પપતન્તો હત્થં વા ભઞ્જેય્ય પાદં વા ભઞ્જેય્ય અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ભઞ્જેય્ય, સો તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેય્ય, મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘રુક્ખફલૂપમા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો’તિ. એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા યાયં ઉપેક્ખા નાનત્તા નાનત્તસિતા, તં અભિનિવજ્જેત્વા યાયં ઉપેક્ખા એકત્તા એકત્તસિતા. યત્થ સબ્બસો લોકામિસૂપાદાના અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ. તમેવૂપેક્ખં ભાવેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૪૩-૪૮).

એવં અટ્ઠિકઙ્કલાદિકઅગ્ગિક્ખન્ધૂપમપરિયોસાનતો વિપસ્સનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપચારસમાધિં દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધાનુસ્સતિં ભાવેન્તો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સતિ એવ અનુસ્સતિ. પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ ચ પવત્તત્તા સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા સતીતિપિ અનુસ્સતિ. બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ. અરહતાદિબુદ્ધગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં, તં બુદ્ધાનુસ્સતિં. ભાવેન્તોતિ વડ્ઢેન્તો બ્યૂહેન્તો. ધમ્મં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ, સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સઙ્ઘં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. સીલં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ, અત્તનો અખણ્ડતાદિસીલગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ચાગં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ, અત્તનો મુત્તચાગતાદિચાગગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. દેવતા આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતિ, દેવતા સક્ખિટ્ઠાને ઠપેત્વા અત્તનો સદ્ધાદિગુણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. આનાપાને આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ આનાપાનસ્સતિ, આનાપાનનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. મરણં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના સતિ મરણસ્સતિ, એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદસઙ્ખાતમરણારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં.

કુચ્છિતાનં કેસાદીનં પટિક્કૂલાનં આયત્તા આકરત્તા કાયોતિ સઙ્ખં ગતે સરીરે ગતા પવત્તા સતિ કાયગતાસતિ, તાદિસં વા કાયં ગતા સતિ ‘‘કાયગતસતી’’તિ વત્તબ્બે રસ્સં અકત્વા ‘‘કાયગતાસતી’’તિ વુત્તં. કેસાદિકેસુ કાયકોટ્ઠાસેસુ પટિક્કૂલનિમિત્તારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં. ઉપસમં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ. ઉપસમાનુસ્સતિ, સબ્બદુક્ખૂપસમારમ્મણાય સતિયા એતં અધિવચનં.

વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમજ્ઝાનં ભાવેન્તો. પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયજ્ઝાનં ભાવેન્તો. સુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયજ્ઝાનં ભાવેન્તો. ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થજ્ઝાનં ભાવેન્તો…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ભાવેન્તોપિ કામે પરિવજ્જેતીતિ.

વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમુચ્છેદેન કામાનં પહાનં દસ્સેતું ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેન્તોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ મગ્ગસોતસ્સ આપજ્જનં સોતાપત્તિ, સોતાપત્તિયા મગ્ગો સોતાપત્તિમગ્ગો. અપાયગમનીયે કામેતિ યેહિ અપાયં ગચ્છન્તિ, તે અપાયગમનીયે કામે સમુચ્છેદતો સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેન્તો પરિવજ્જેતિ. પટિસન્ધિવસેન સકિંયેવ ઇમં લોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. તં મગ્ગં ભાવેન્તો. ઓળારિકેતિ પરિળાહપ્પત્તે. પટિસન્ધિવસેનેવ કામભવં નાગચ્છતીતિ અનાગામી, તસ્સ મગ્ગો અનાગામિમગ્ગો. તં મગ્ગં ભાવેન્તો. અનુસહગતેતિ સુખુમભાવપ્પત્તે. કિલેસેહિ આરકત્તા, કિલેસારીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ અરાનં હતત્તા, પાપકરણે રહાભાવા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા ચ અરહં, અરહતો ભાવો અરહત્તં. કિં તં? અરહત્તફલં. અરહત્તસ્સ મગ્ગો અરહત્તમગ્ગો. તં અરહત્તમગ્ગં ભાવેન્તો. સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બેનાકારેન સબ્બં. સબ્બથા સબ્બન્તિ સબ્બપ્પકારેન સબ્બં. અસેસં નિસ્સેસન્તિ નિરવસેસં ગન્ધમત્તમ્પિ અટ્ઠપેત્વા. અથ વા સબ્બેન સબ્બં મૂલવસેન. સબ્બથા સબ્બં આકારનિપ્પદેસવસેન. અસેસં નિસ્સેસં ભાવનાનિપ્પદેસવસેન. તથા પુરિમેન દુચ્ચરિતાભાવેન. દુતિયેન પરિયુટ્ઠાનાભાવેન. તતિયેન અનુસયાભાવેન એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

સપ્પો વુચ્ચતિ અહીતિ યો કોચિ સરન્તો ગચ્છતિ. કેનટ્ઠેનાતિ કેન અત્થેન. સંસપ્પન્તો ગચ્છતીતિ યસ્મા સમ્મા સંસરન્તો ગચ્છતીતિ સપ્પો. ભુજન્તોતિ વઙ્કવઙ્કો હુત્વા. પન્નસિરોતિ નિપન્નસીસો હુત્વા. સિરેન સુપતીતિ સીસં ભોગન્તરે કત્વા સુપનભાવેન સિરસા સુપતીતિ સરીસપો. બિલે સયતીતિ બિલાસયો. ‘‘બિલસયો’’તિપિ પાળિ, તં સુન્દરં. ગુહાયં સેતીતિ ગુહાસયો. દાઠા તસ્સ આવુધોતિ તસ્સ સપ્પસ્સ દુવે દાઠા પહરણસત્થસઙ્ખાતો આવુધો. વિસં તસ્સ ઘોરન્તિ તસ્સ સપ્પસ્સ બ્યાપકસઙ્ખાતં વિસં દારુણં કક્ખળં. જિવ્હા તસ્સ દુવિધાતિ તસ્સ સપ્પસ્સ દ્વેધા જિવ્હા. દ્વીહિ જિવ્હાહિ રસં સાયતીતિ દુવિધાહિ જિવ્હાહિ રસં જાનાતિ અસ્સાદં વિન્દતિ સાદિયતીતિ. જીવિતું કામયતીતિ જીવિતુકામો. અમરિતું કામયતીતિ અમરિતુકામો. સુખં કામયતીતિ સુખકામો. દુક્ખપ્પટિક્કૂલોતિ દુક્ખં અનિચ્છમાનો. પાદેનાતિ અત્તનો પાદેન. સપ્પસિરન્તિ સપ્પસ્સ સીસં. વજ્જેય્યાતિ દૂરતો વજ્જેય્ય. વિવજ્જેય્યાતિ તસ્સ પમાણેન. પરિવજ્જેય્યાતિ સમન્તતો. અભિનિવજ્જેય્યાતિ ચતુત્થપ્પમાણેન. અથ વા પુરિમેન સીસતો. દુતિયતતિયેન દ્વીહિ પસ્સેહિ. ચતુત્થેન પચ્છતો. ‘‘કામે પન અપ્પત્તસ્સ પરિયેસનમૂલદુક્ખવત્થુભાવેન વજ્જેય્ય. પત્તસ્સ આરક્ખમૂલદુક્ખવત્થુભાવેન વિવજ્જેય્ય. અઞ્ઞાણપરિળાહદુક્ખવત્થુભાવેન પરિવજ્જેય્ય. વિનાસમુખે પિયવિપ્પયોગદુક્ખવત્થુભાવેન અભિનિવજ્જેય્યા’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

રઞ્જનવસેન રાગો. બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગો. વિસયે સત્તાનં અનુ અનુ નયનતો અનુનયો. અનુરુજ્ઝતીતિ અનુરોધો, કામેતીતિ અત્થો. યત્થ કત્થચિ ભવે સત્તા એતાય નન્દન્તીતિ નન્દી, સયં વા નન્દતીતિ નન્દી. નન્દી ચ સા રઞ્જનટ્ઠેન રાગો ચાતિ નન્દિરાગો. તત્થ એકસ્મિં આરમ્મણે સકિં ઉપ્પન્ના તણ્હા નન્દી, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના નન્દિરાગોતિ વુચ્ચતિ. ચિત્તસ્સ સારાગોતિ યો હેટ્ઠા ‘‘બલવરઞ્જનટ્ઠેન સારાગો’’તિ વુત્તો, સો ન સત્તસ્સ, ચિત્તસ્સેવ સારાગોતિ અત્થો.

ઇચ્છન્તિ એતાય આરમ્મણાનીતિ ઇચ્છા. બહલકિલેસભાવેન મુચ્છન્તિ એતાય પાણિનોતિ મુચ્છા. ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણવસેન અજ્ઝોસાનં. ઇમિના સત્તા ગિજ્ઝન્તિ ગેધં આપજ્જન્તીતિ ગેધો. બહલટ્ઠેન વા ગેધો. ‘‘ગેધં વા પન પવનસણ્ડ’’ન્તિ હિ બહલટ્ઠેનેવ વુત્તં. અનન્તરપદં ઉપસગ્ગવસેન વડ્ઢિતં, સબ્બતોભાગેન વા ગેધોતિ પલિગેધો. સજ્જન્તિ એતેનાતિ સઙ્ગો. લગ્ગનટ્ઠેન વા સઙ્ગો. ઓસીદનટ્ઠેન પઙ્કો. આકડ્ઢનવસેન એજા. ‘‘એજા ઇમં પુરિસં પરિકડ્ઢતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા’’તિ હિ વુત્તં. વઞ્ચનટ્ઠેન માયા. વટ્ટસ્મિં સત્તાનં જનનટ્ઠેન જનિકા. ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં, ચિત્તમસ્સ વિધાવતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૫) હિ વુત્તં. વટ્ટસ્મિં સત્તે દુક્ખેન સંયોજયમાના જનેતીતિ સઞ્જનની. ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિની. અયઞ્હિ વટ્ટસ્મિં સત્તે ચુતિપટિસન્ધિવસેન સિબ્બતિ ઘટેતિ તુન્નકારો વિય પિલોતિકાય પિલોતિકં, તસ્મા ‘‘ઘટનટ્ઠેન સિબ્બિની’’તિ વુત્તા. અનેકપ્પકારં વિસયજાલં તણ્હાવિપ્ફન્દિતનિવેસસઙ્ખાતં વા જાલમસ્સા અત્થીતિ જાલિની.

આકડ્ઢનટ્ઠેન સીઘસોતા સરિતા વિયાતિ સરિતા. અલ્લટ્ઠેન વા સરિતા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ જન્તુનો’’તિ (ધ. પ. ૩૪૧). અલ્લાનિ ચેવ સિનિદ્ધાનિ ચાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અનયબ્યસનાપાદનટ્ઠેન કુમ્માનુબન્ધસુત્તકં વિયાતિ સુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સુત્તન્તિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દિરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૯). રૂપાદીસુ વિત્થતટ્ઠેન વિસતા. તસ્સ તસ્સ પટિલાભત્થાય સત્તે આયૂહાપેતીતિ આયૂહિની. ઉક્કણ્ઠિતું અપદાનતો સહાયટ્ઠેન દુતિયા. અયઞ્હિ સત્તાનં વટ્ટસ્મિં ઉક્કણ્ઠિતું ન દેતિ, ગતગતટ્ઠાને પિયસહાયો વિય અભિરમાપેતિ. તેનેવ વુત્તં –

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાનસંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતી’’તિ. (ઇતિવુ. ૧૫; અ. નિ. ૪.૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પાયાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭);

પણિધાનકવસેન પણિધિ. ભવનેત્તીતિ ભવરજ્જુ. એતાય હિ સત્તા રજ્જુયા ગીવાયં બદ્ધા ગોણા વિય ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં નિય્યન્તિ. તં તં આરમ્મણં વનતિ ભજતિ અલ્લીયતીતિ વનં, વનતિ યાચતીતિ વા વનં. વનથોતિ બ્યઞ્જનેન પદં વડ્ઢિતં. અનત્થદુક્ખાનં વા સમુટ્ઠાપનટ્ઠેન ગહનટ્ઠેન ચ વનં વિયાતિ વનં. બલવતણ્હાયેતં નામં. ગહનતરટ્ઠેન પન તતો બલવતરા વનથો નામ. તેન વુત્તં –

‘‘વનં છિન્દથ મા રુક્ખં, વનતો જાયતે ભયં;

છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચ, નિબ્બના હોથ ભિક્ખવો’’તિ. (ધ. પ. ૨૮૩);

સન્થવનવસેન સન્થવો, સંસગ્ગોતિ અત્થો. સો દુવિધો – તણ્હાસન્થવો મિત્તસન્થવો ચ. તેસુ ઇધ તણ્હાસન્થવો અધિપ્પેતો. સિનેહવસેન સ્નેહો. આલયકરણવસેન કમ્પમાના અપેક્ખતીતિ અપેક્ખા. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ઇમાનિ તે દેવ ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ, એત્થ દેવ છન્દં જનેહિ જીવિતે અપેક્ખં કરોહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૬૬). આલયં કરોહીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. પાટિયેક્કે પાટિયેક્કે આરમ્મણે બન્ધતીતિ પટિબન્ધુ, ઞાતકટ્ઠેન વા પાટિયેક્કો બન્ધૂતિપિ પટિબન્ધુ. નિચ્ચસન્નિસ્સિતટ્ઠેનપિ સત્તાનં તણ્હાસમો બન્ધુ નામ નત્થિ. આરમ્મણાનં અસનતો આસા. અજ્ઝોત્થરણતો ચેવ તિત્તિં અનુગન્ત્વાવ પરિભુઞ્જનતો ચાતિ અત્થો. આસીસનવસેન આસીસના. આસીસિતસ્સ ભાવો આસીસિતત્તં.

ઇદાનિ તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘રૂપાસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આસીસનવસેન આસાતિ આસાય અત્થં ગહેત્વા રૂપે આસા રૂપાસા. એવં નવપિ પદાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ પુરિમાનિ પઞ્ચ પઞ્ચકામગુણવસેન વુત્તાનિ, પરિક્ખારલોભવસેન છટ્ઠં. તં વિસેસતો પબ્બજિતાનં, તતો પરાનિ તીણિ અતિત્તિયવત્થુવસેન ગહટ્ઠાનં. ન હિ તેસં ધનપુત્તજીવિતેહિ અઞ્ઞં પિયતરં અત્થિ. ‘‘ઇદં મય્હં, ઇદં મય્હ’’ન્તિ વા ‘‘અસુકેન મે ઇદં દિન્નં, ઇદં દિન્ન’’ન્તિ વા એવં સત્તે જપ્પાપેતીતિ જપ્પા. પરતો દ્વે પદાનિ ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતાનિ, તતો પરં અઞ્ઞેનાકારેન વિભજિતું આરદ્ધત્તા પુન ‘‘જપ્પા’’તિ વુત્તં. જપ્પનાકારો જપ્પના. જપ્પિતસ્સ ભાવો જપ્પિતત્તં. પુનપ્પુનં વિસયે લુમ્પતિ આકડ્ઢતીતિ લોલુપો, લોલુપસ્સ ભાવો લોલુપ્પં. લોલુપ્પનાકારો લોલુપ્પાયના. લોલુપ્પસમઙ્ગિનો ભાવો લોલુપ્પાયિતત્તં.

પુચ્છઞ્જિકતાતિ યાય તણ્હાય લાભટ્ઠાનેસુ પુચ્છં ચાલયમાના સુનખા વિય કમ્પમાના વિચરન્તિ, તં તસ્સા કમ્પનતણ્હાય નામં. સાધુ મનાપમનાપે વિસયે કામેતીતિ સાધુકામો, તસ્સ ભાવો સાધુકમ્યતા. માતામાતુચ્છાતિઆદિકે અયુત્તટ્ઠાને રાગોતિ અધમ્મરાગો. યુત્તટ્ઠાનેપિ બલવા હુત્વા ઉપ્પન્નો લોભો વિસમલોભો. ‘‘રાગો વિસમ’’ન્તિઆદિવચનતો (વિભ. ૯૨૪) વા યુત્તટ્ઠાને વા અયુત્તટ્ઠાને વા ઉપ્પન્નો છન્દરાગો અધમ્મટ્ઠેન અધમ્મરાગો. વિસમટ્ઠેન વિસમલોભોતિ વેદિતબ્બો. આરમ્મણાનં નિકામનવસેન નિકન્તિ. નિકામનાકારો નિકામના. પત્થયનવસેન પત્થના. પિહાયનવસેન પિહના. સુટ્ઠુ પત્થના સમ્પત્થના. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ તણ્હા કામતણ્હા. રૂપારૂપભવેસુ તણ્હા ભવતણ્હા. ઉચ્છેદસઙ્ખાતે વિભવે તણ્હા વિભવતણ્હા. સુદ્ધે રૂપભવસ્મિંયેવ તણ્હા રૂપતણ્હા. અરૂપભવે તણ્હા અરૂપતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો, નિરોધે તણ્હા નિરોધતણ્હા. રૂપે તણ્હા રૂપતણ્હા. સદ્દે તણ્હા સદ્દતણ્હા. ગન્ધતણ્હાદીસુપિ એસેવ નયો. ઓઘાદયો વુત્તત્થાવ.

કુસલધમ્મે આવરતીતિ આવરણં. છાદનવસેન છદનં. સત્તે વટ્ટસ્મિં બન્ધતીતિ બન્ધનં. ચિત્તં ઉપહન્ત્વા કિલિસ્સતિ સંકિલિટ્ઠં કરોતીતિ ઉપક્કિલેસો. થામગતટ્ઠેન અનુ અનુ સેતીતિ અનુસયો. ઉપ્પજ્જમાનં ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતીતિ પરિયુટ્ઠાનં, ઉપ્પજ્જિતું અપદાનેન કુસલવારં ગણ્હાતીતિ અત્થો. ‘‘ચોરા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસુ, ધુત્તા મગ્ગે પરિયુટ્ઠિંસૂ’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૪૩૦) હિ મગ્ગં ગણ્હિંસૂતિ અત્થો. એવમિધાપિ ગહણટ્ઠેન પરિયુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. પલિવેઠનટ્ઠેન લતા વિયાતિ લતા. ‘‘લતા ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતી’’તિ (ધ. પ. ૩૪૦) આગતટ્ઠાનેપિ અયં તણ્હા લતાતિ વુત્તા. વિવિધાનિ વત્થૂનિ ઇચ્છતીતિ વેવિચ્છં. વટ્ટદુક્ખસ્સ મૂલન્તિ દુક્ખમૂલં. તસ્સેવ દુક્ખસ્સ નિદાનન્તિ દુક્ખનિદાનં. તં દુક્ખં ઇતો પભવતીતિ દુક્ખપ્પભવો. બન્ધનટ્ઠેન પાસો વિયાતિ પાસો, મારસ્સ પાસો મારપાસો. દુરુગ્ગિલનટ્ઠેન બળિસં વિયાતિ બળિસં, મારસ્સ બળિસં મારબળિસં. તણ્હાભિભૂતા મારસ્સ વિસયં નાતિક્કમન્તિ, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતીતિ ઇમિના પરિયાયેન મારસ્સ વિસયોતિ મારવિસયો. સન્દનટ્ઠેન તણ્હાવ નદી તણ્હાનદી. અજ્ઝોત્થરણટ્ઠેન તણ્હાવ જાલં તણ્હાજાલં. યથા સુનખા ગદ્દૂલબદ્ધા યદિચ્છકં નિય્યન્તિ, એવં તણ્હાબદ્ધા સત્તાતિ દળ્હબન્ધનટ્ઠેન ગદ્દૂલં વિયાતિ ગદ્દૂલં, તણ્હાવ ગદ્દૂલં તણ્હાગદ્દૂલં. દુપ્પૂરણટ્ઠેન તણ્હાવ સમુદ્દો તણ્હાસમુદ્દો. અભિજ્ઝાયનટ્ઠેન અભિજ્ઝા. લુબ્ભન્તિ એતેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. સમ્પયુત્તકાનં અકુસલાનં પતિટ્ઠટ્ઠેન મૂલં.

વિસત્તિકાતીતિ વિસત્તિકા ઇતિ. કેનટ્ઠેનાતિ કેન સભાવેન. વિસતાતિ વિત્થટા રૂપાદીસુ. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસટાતિ તેભૂમકબ્યાપકવસેન વિસટા. પુરિમવચનમેવ તકારસ્સ ટકારં કત્વા બ્યઞ્જનવિભાગં કત્વા વુત્તં. વિસક્કતીતિ પરિસપ્પતિ સહતિ વા. રત્તો હિ રાગવત્થુના પાદેન તાળિયમાનોપિ સહતિ. ઓસક્કનં વિપ્ફન્દનં વા ‘‘વિસક્કન’’ન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘કુસલાકુસલાનં પતી’’તિ કેચિ વણ્ણયન્તિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં પસ્સન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સઙ્ખિપતિ, વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ, વહતીતિ અત્થો. વિસંવાદિકાતિ અનિચ્ચાદિં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખદુક્ખાદિભૂતા વેદના મૂલં એતિસ્સાતિ વિસમૂલા. દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. યાય તણ્હાય રૂપાદિકસ્સ દુક્ખસ્સેવ પરિભોગો હોતિ, ન અમતસ્સાતિ સા ‘‘વિસપરિભોગા’’તિ વુત્તા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

તસ્સા વિસયં દસ્સેતુકામો ‘‘વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિસાલા વા પનાતિ મહન્તી એવ તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, રૂપાદયો પઞ્ચ પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેન વુત્તા. કુલે ગણેતિઆદીનિ એકાદસ પદાનિ લોલુપ્પાદવસેન વુત્તાનિ. કામધાતુત્તિકો કમ્મવટ્ટવસેન વિભત્તો, કામભવત્તિકો વિપાકવટ્ટવસેન વિભત્તો, સઞ્ઞાભવત્તિકો સઞ્ઞાવસેન વિભત્તો, એકવોકારભવત્તિકો ખન્ધવસેન વિભત્તો. અતીતત્તિકો કાલવસેન, દિટ્ઠચતુક્કો આરમ્મણવસેન, અપાયત્તિકો ઓકાસવસેન, ખન્ધત્તિકો નિસ્સત્તનિજ્જીવવસેન વિભત્તોતિ ઞાતબ્બં. તત્રાયં સઙ્ખેપેન અત્થદીપના વિભાવના ચ –

‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના ખન્ધધાતુઆયતના રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં, અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ’’ (ધ. સ. ૧૨૮૭).

‘‘તત્થ કતમા રૂપધાતુ? હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો અકનિટ્ઠે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, અયં વુચ્ચતિ રૂપધાતુ’’ (ધ. સ. ૧૨૮૯).

‘‘તત્થ કતમા અરૂપધાતુ? હેટ્ઠતો આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનુપગે દેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિં અન્તરે એત્થાવચરા એત્થ પરિયાપન્ના સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, અયં વુચ્ચતિ અરૂપધાતૂ’’તિ (ધ. સ. ૧૨૯૧). અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કામધાતૂતિ કામભવો, પઞ્ચક્ખન્ધા લબ્ભન્તિ. રૂપધાતૂતિ રૂપભવો, પઞ્ચક્ખન્ધા લબ્ભન્તિ. અરૂપધાતૂતિ અરૂપભવો, ચત્તારો ખન્ધા લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં.

અથ વા કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન યુત્તા ધાતુ કામધાતુ, કામસઙ્ખાતા વા ધાતુ કામધાતુ. કામં પહાય રૂપેન યુત્તા ધાતુ રૂપધાતુ, રૂપસઙ્ખાતા વા ધાતુ રૂપધાતુ. કામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પહાય અરૂપેન યુત્તા ધાતુ અરૂપધાતુ, અરૂપસઙ્ખાતા વા ધાતુ અરૂપધાતુ. તા એવ ધાતુયો પુન ભવપરિયાયેન વુત્તા. ભવન્તીતિ હિ ભવાતિ વુચ્ચન્તિ. સઞ્ઞાય યુત્તો ભવો, સઞ્ઞાવતં વા ભવો, સઞ્ઞા વા એત્થ ભવે અત્થીતિ સઞ્ઞાભવો. સો કામભવો ચ અસઞ્ઞાભવમુત્તો રૂપભવો ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવમુત્તો અરૂપભવો ચ હોતિ.

ન સઞ્ઞાભવો અસઞ્ઞાભવો, સો રૂપભવેકદેસો. ઓળારિકત્તાભાવતો નેવસઞ્ઞા, સુખુમત્તેન સબ્ભાવતો નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા, તાય યુત્તો ભવો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો. અથ વા ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવા સુખુમાય ચ ભાવા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા અસ્મિં ભવેતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો, સો અરૂપભવેકદેસો. એકેન રૂપક્ખન્ધેન વોકિણ્ણો ભવો, એકો વા વોકારો, અસ્સ ભવસ્સાતિ એકવોકારભવો, સો અસઞ્ઞાભવોવ. ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો, ચત્તારો વા વોકારા અસ્સ ભવસ્સાતિ ચતુવોકારભવો, સો અરૂપભવો એવ. પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો, પઞ્ચ વા વોકારા અસ્સ ભવસ્સાતિ પઞ્ચવોકારભવો, સો કામભવો ચ રૂપભવેકદેસો ચ હોતિ. અતીતત્તિકો હેટ્ઠા વુત્તનયોવ. દિટ્ઠન્તિ ચતુસમુટ્ઠાનિકં રૂપારમ્મણં. સુતન્તિ દ્વિસમુટ્ઠાનિકં સદ્દારમ્મણં. મુતન્તિ ફુસિત્વા ગહેતબ્બાનિ ચતુસમુટ્ઠાનિકાનિ ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બારમ્મણાનિ. વિઞ્ઞાતબ્બં નામ મનસા જાનિતબ્બં ધમ્મારમ્મણં. તેસુ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ. વિસટા વિત્થતાતિ મહન્તા પત્થટા.

અપાયલોકેતિ વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ અયસ્સ અભાવેન અપાયો, તસ્મિં અપાયલોકે. ખન્ધલોકેતિ રાસટ્ઠેન રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા એવ લોકો. ધાતુલોકેતિ સુઞ્ઞતટ્ઠેન ચક્ખુધાતુઆદયો અટ્ઠારસ ધાતુયો એવ લોકો. આયતનલોકેતિ આયતનાદીહિ કારણેહિ દ્વાદસાયતનાનિ એવ લોકો. સબ્બેપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો, વુત્તપ્પકારે લોકે વિસટા વિત્થટાતિ વિસત્તિકા. સતોતિ સરતીતિ સતો, પુગ્ગલેન સતિ વુત્તા.

તત્થ સરણલક્ખણા સતિ. સરન્તિ તાય, સયં વા સરતિ, સરણમત્તમેવ વા એસાતિ સતિ. સા પનેસા અપિલાપનલક્ખણા, અસમ્મોસનરસા, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના, વિસયાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના વા, થિરસઞ્ઞાપદટ્ઠાના, કાયાદિસતિપટ્ઠાનપદટ્ઠાના વા. આરમ્મણે દળ્હપતિટ્ઠિતત્તા પન એસિકા વિય, ચક્ખુદ્વારાદીનં રક્ખણતો દોવારિકો વિય ચ દટ્ઠબ્બા.

તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો’’તિઆદિના નયેન ચતુબ્બિધં સતિપટ્ઠાનમાહ. તત્થ કાયેતિ રૂપકાયે. રૂપકાયો હિ ઇધ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કેસાદીનઞ્ચ ધમ્માનં સમૂહટ્ઠેન હત્થિકાયરથકાયાદયો વિય ‘‘કાયો’’તિ અધિપ્પેતો. યથા ચ સમૂહટ્ઠેન, એવં કુચ્છિતાનં આયટ્ઠેન. કુચ્છિતાનઞ્હિ પરમજેગુચ્છાનં સો આયોતિપિ કાયો. આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. તત્રાયં વચનત્થો – આયન્તિ તતોતિ આયો. કે આયન્તીતિ? કુચ્છિતા કેસાદયો. ઇતિ કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો.

કાયાનુપસ્સનાતિ કાયસ્સ અનુપસ્સના, કાયં વા અનુપસ્સના, ‘‘કાયે’’તિ ચ વત્વાપિ પુન ‘‘કાયાનુપસ્સના’’તિ દુતિયં કાયગ્ગહણં અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

તેન ન કાયે વેદનાનુપસ્સના ચિત્તધમ્માનુપસ્સના વા, અથ ખો કાયાનુપસ્સનાયેવાતિ કાયસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં કાયાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ, તથા ન કાયે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સના, નાપિ કેસલોમાદિવિનિમુત્તઇત્થિપુરિસાનુપસ્સના. યોપિ ચેત્થ કેસલોમાદિકો ભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતો કાયો, તત્થાપિ ન ભૂતુપાદાયવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સના, અથ ખો રથસમ્ભારાનુપસ્સકસ્સ વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહાનુપસ્સના, નગરાવયવાનુપસ્સકસ્સ વિય કેસલોમાદિસમૂહાનુપસ્સના, કદલિક્ખન્ધપત્તવટ્ટિવિનિભુજનકસ્સ વિય રિત્તમુટ્ઠિવિનિવેઠકસ્સ વિય ચ ભૂતુપાદાયસમૂહાનુપસ્સનાયેવાતિ સમૂહવસેનેવ કાયસઙ્ખાતસ્સ વત્થુનો નાનપ્પકારતો દસ્સેન્તેન ઘનવિનિબ્ભોગો દસ્સિતો હોતિ. ન હેત્થ યથાવુત્તસમૂહવિનિમુત્તો કાયો વા ઇત્થી વા પુરિસો વા અઞ્ઞો વા કોચિ ધમ્મો દિસ્સતિ, યથાવુત્તધમ્મસમૂહમત્તેયેવ પન તથા તથા સત્તા મિચ્છાભિનિવેસં કરોન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યં પસ્સતિ ન તં દિટ્ઠં, યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતિ;

અપસ્સં બજ્ઝતે મૂળ્હો, બજ્ઝમાનો ન મુચ્ચતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬);

ઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થન્તિ વુત્તં. આદિસદ્દેન ચેત્થ અયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ એતસ્મિં કાયે કાયાનુપસ્સનાયેવ, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સના. યથા અનુદકભૂતાયપિ મરીચિયા ઉદકાનુપસ્સના હોતિ, ન એવં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભભૂતેયેવ ઇમસ્મિં કાયે નિચ્ચસુખત્તસુભભાવાનુપસ્સના, અથ ખો કાયાનુપસ્સના અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાસુભાકારસમૂહાનુપસ્સનાયેવાતિ વુત્તં હોતિ.

અથ વા ય્વાયં મહાસતિપટ્ઠાને ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા…પે… સો સતોવ અસ્સસતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૦૭) નયેન અસ્સાસપસ્સાસાદિચુણ્ણિકજાતઅટ્ઠિકપરિયોસાનો કાયો વુત્તો, યો ચ પટિસમ્ભિદાયં સતિપટ્ઠાનકથાયં ‘‘ઇધેકચ્ચો પથવીકાયં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ. આપોકાયં. તેજોકાયં. વાયોકાયં. કેસકાયં. લોમકાયં. છવિકાયં. ચમ્મકાયં. મંસકાયં. રુહિરકાયં. ન્હારુકાયં. અટ્ઠિકાયં. અટ્ઠિમિઞ્જકાય’’ન્તિ કાયો વુત્તો, તસ્સ સબ્બસ્સ ઇમસ્મિંયેવ કાયે અનુપસ્સનતો કાયે કાયાનુપસ્સનાતિ એવમ્પિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અથ વા કાયે ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા એવં ગહેતબ્બસ્સ યસ્સ કસ્સચિ અનુપસ્સનતો તસ્સ તસ્સેવ પન કેસલોમાદિકસ્સ નાનાધમ્મસમૂહસ્સ અનુપસ્સનતો કાયે કેસાદિસમૂહસઙ્ખાતકાયાનુપસ્સનાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અપિ ચ ‘‘ઇમસ્મિં કાયે અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૫) અનુક્કમેન પટિસમ્ભિદાયં આગતનયસ્સ સબ્બસ્સેવ અનિચ્ચલક્ખણાદિનો આકારસમૂહસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ અનુપસ્સનતોપિ કાયે કાયાનુપસ્સનાતિ એવમ્પિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અયં પન ચતુસતિપટ્ઠાનસાધારણો અત્થો.

સતિપટ્ઠાનન્તિ તયો સતિપટ્ઠાના સતિગોચરોપિ, તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતાપિ, સતિપિ. ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસિસ્સામિ, તં સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ…પે… કો ચ, ભિક્ખવે, કાયસ્સ સમુદયો? આહારસમુદયા કાયસમુદયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) હિ સતિગોચરો ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તથા ‘‘કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ, સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચા’’તિઆદીસુપિ (પટિ. મ. ૩.૩૫). તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતિ અસ્મિન્તિ પટ્ઠાનં. કા પતિટ્ઠાતિ? સતિ. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, પધાનટ્ઠાનન્તિ વા પટ્ઠાનં, સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, હત્થિટ્ઠાનઅસ્સટ્ઠાનાદીનિ વિય.

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો સેવતિ, યદરિયો સેવમાનો સત્થા ગણમનુસાસિતુમરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૪, ૩૧૧) એત્થ તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પટ્ઠપેતબ્બતો પટ્ઠાનં, પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો. કેન પટ્ઠપેતબ્બોતિ? સતિયા, સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનન્તિ. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૪૭) પન સતિયેવ ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાતિ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો. સતિયેવ પટ્ઠાનન્તિ સતિપટ્ઠાનં. અથ વા સરણટ્ઠેન સતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં. ઇતિ સતિ ચ સા પટ્ઠાનઞ્ચાતિપિ સતિપટ્ઠાનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં. તં સતિપટ્ઠાનં. ભાવેન્તોતિ વડ્ઢેન્તો. એત્થ ચ યં તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, તં ઇમિના સુત્તેન ગહેતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો સેવતિ, યદરિયો સેવમાનો સત્થા ગણમનુસાસિતુમરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૪, ૩૧૧) ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇધ, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘‘ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાયા’’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુ સાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં સતિપટ્ઠાનં. યદરિયો…પે… મરહતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સત્થા…પે… ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ એકચ્ચે સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. એકચ્ચે સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… ન ચ વોક્કમ્મ સત્થુ સાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, ન ચ અત્તમનો હોતિ, ન ચ અત્તમનતં પટિસંવેદેતિ. અનત્તમનતા ચ અત્તમનતા ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુતિયં…પે….

‘‘પુન ચપરં…પે… ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો અત્તમનો ચેવ હોતિ, અત્તમનતઞ્ચ પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, તતિય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૧).

એવં પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતતા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતાય તદુભયં વીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. બુદ્ધાનમેવ કિર નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતા હોતિ, ન પચ્ચેકબુદ્ધાદીનન્તિ.

વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાતિઆદીસુ વેદનાદીનં પુન વચને પયોજનં કાયાનુપસ્સનાયં વુત્તનયેનેવ યથાયોગં યોજેત્વા વેદિતબ્બં. અયમ્પિ સાધારણત્થો. સુખાદીસુ અનેકપ્પભેદાસુ વેદનાસુ વિસું વિસું અનિચ્ચાદિતો એકેકવેદનાનુપસ્સના. સરાગાદિકે સોળસપ્પભેદે ચિત્તે વિસું વિસું અનિચ્ચાદિતો એકેકચિત્તાનુપસ્સના. કાયવેદનાચિત્તાનિ ઠપેત્વા સેસતેભૂમકધમ્મેસુ વિસું વિસું અનિચ્ચાદિતો એકેકધમ્માનુપસ્સના સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તે વુત્તનયેન નીવરણાદિધમ્માનુપસ્સનાતિ. એત્થ ચ કાયેતિ એકવચનં, સરીરસ્સ એકત્તા. ચિત્તેતિ એકવચનં, ચિત્તસ્સ સભાવભેદાભાવતો જાતિગ્ગહણેન કતન્તિ વેદિતબ્બં. યથા ચ વેદનાદયો અનુપસ્સિતબ્બા, તથાનુપસ્સન્તો વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સના, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સના, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાતિ વેદિતબ્બા. કથં વેદના અનુપસ્સિતબ્બા? સુખા તાવ વેદના દુક્ખતો, દુક્ખા વેદના સલ્લતો, અદુક્ખમસુખા અનિચ્ચતો અનુપસ્સિતબ્બા. યથાહ –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો;

સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ, પરિજાનાતિ વેદના’’તિ. (સં. નિ. ૪.૨૫૩);

સબ્બા એવ ચેતા દુક્ખતોપિ અનુપસ્સિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯). સુખદુક્ખતોપિ ચ અનુપસ્સિતબ્બા. યથાહ ‘‘સુખા વેદના ઠિતિસુખા, વિપરિણામદુક્ખા. દુક્ખા વેદના ઠિતિદુક્ખા, વિપરિણામસુખા. અદુક્ખમસુખા વેદના ઞાણસુખા, અઞ્ઞાણદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). અપિ ચ અનિચ્ચાદિસત્તવિપસ્સનાવસેનાપિ અનુપસ્સિતબ્બા. ચિત્તધમ્મેસુપિ ચિત્તં તાવ આરમ્મણાધિપતિસહજાતભૂમિકમ્મવિપાકકિરિયાદિનાનત્તભેદાનં અનિચ્ચાદિસત્તાનુપસ્સનાનં સરાગાદિસોળસભેદાનઞ્ચ વસેન અનુપસ્સિતબ્બં. ધમ્મા સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણાનં સુઞ્ઞતધમ્મસ્સ અનિચ્ચાદિસત્તાનુપસ્સનાનં સન્તાસન્તાદીનઞ્ચ વસેન અનુપસ્સિતબ્બા.

ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગે નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ. અઞ્ઞેનેવ હિ ચિત્તેન કાયં પરિગ્ગણ્હાતિ, અઞ્ઞેન વેદનં, અઞ્ઞેન ચિત્તં, અઞ્ઞેન ધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતિ, લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તેયેવ લબ્ભન્તીતિ. આદિતો હિ કાયં પરિગ્ગણ્હિત્વા આગતસ્સ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ કાયાનુપસ્સના નામ, તાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો કાયાનુપસ્સી નામ. વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગં પત્તસ્સ મગ્ગક્ખણે મગ્ગસમ્પયુત્તા સતિ કાયાનુપસ્સના નામ, તાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો કાયાનુપસ્સી નામ.

વેદનં પરિગ્ગણ્હિત્વા ચિત્તં પરિગ્ગણ્હિત્વા ધમ્મે પરિગ્ગણ્હિત્વા આગતસ્સ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ધમ્માનુપસ્સના નામ, તાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ધમ્માનુપસ્સી નામ. વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયમગ્ગં પત્તસ્સ મગ્ગક્ખણે મગ્ગસમ્પયુત્તા સતિ ધમ્માનુપસ્સના નામ, તાય સતિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો ધમ્માનુપસ્સી નામ, એવં તાવ દેસના પુગ્ગલે તિટ્ઠતિ, કાયે પન ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાના કાયપરિગ્ગાહિકા સતિ મગ્ગેન સમિજ્ઝતીતિ કાયાનુપસ્સના નામ. વેદનાય ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાના વેદનાપરિગ્ગાહિકા સતિ મગ્ગેન સમિજ્ઝતીતિ વેદનાનુપસ્સના નામ. ચિત્તે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાના ચિત્તપરિગ્ગાહિકા સતિ મગ્ગેન સમિજ્ઝતીતિ ચિત્તાનુપસ્સના નામ. ધમ્મેસુ ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસપ્પહાના ધમ્મપરિગ્ગાહિકા સતિ મગ્ગેન સમિજ્ઝતીતિ ધમ્માનુપસ્સના નામ. ઇતિ એકાવ મગ્ગસમ્પયુત્તા સતિ ચતુકિચ્ચસાધકટ્ઠેન ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. તેન વુત્તં ‘‘લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તેયેવ લબ્ભન્તી’’તિ.

પુન ઉપકારવસેન ચ અપરિહીનવસેન ચ ગુણવસેન ચ અપરે તયો ચતુક્કા વુત્તા. તત્થ અસતિપરિવજ્જનાયાતિ ન સતિ અસતિ, સતિ એત્થ નત્થીતિ વા અસતિ, મુટ્ઠસ્સતિયા એતં અધિવચનં. પરિવજ્જનાયાતિ સમન્તતો વજ્જનેન. ભત્તનિક્ખિત્તકાકસદિસે હિ મુટ્ઠસતિપુગ્ગલે પરિવજ્જનેન ઉપટ્ઠિતસતિપુગ્ગલસેવનેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ સતિસમુટ્ઠાપનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતાય ચ સતિ ઉપ્પજ્જતિ. સતિકરણીયાનં ધમ્માનન્તિ સતિયા કાતબ્બાનં ધમ્માનં. કતત્તાતિ કતભાવેન. ચતુન્નં મગ્ગાનં કતત્તા, ભાવિતત્તાતિ અત્થો. સતિપરિબન્ધાનં ધમ્માનં હતત્તાતિ કામચ્છન્દાદીનં નાસિતભાવેન. સતિનિમિત્તાનં ધમ્માનં અસમ્મુટ્ઠત્તાતિ સતિયા કારણાનં કાયાદિઆરમ્મણાનં અનટ્ઠભાવેન.

સતિયા સમન્નાગતત્તાતિ સતિયા સમ્મા આગતત્તા અપરિહીનત્તા ચ. વસિતત્તાતિ વસિભાવપ્પત્તેન. પાગુઞ્ઞતાયાતિ પગુણભાવેન. અપચ્ચોરોહણતાયાતિ અનિવત્તનભાવેન અપચ્ચોસક્કનભાવેન.

સત્તત્તાતિ સભાવેન વિજ્જમાનત્તા. સન્તત્તાતિ નિબ્બુતસભાવત્તા. સમિતત્તાતિ કિલેસાનં વૂપસમિતભાવત્તા. સન્તધમ્મસમન્નાગતત્તાતિ સપ્પુરિસધમ્મેહિ અપરિહીનત્તા. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો હેટ્ઠા વુત્તનયા એવ. સરણકવસેન સતિ, ઇદં સતિયા સભાવપદં. પુનપ્પુનં સરણતો અનુસ્સરણવસેન અનુસ્સતિ. અભિમુખં ગન્ત્વા વિય સરણતો પટિસરણવસેન પટિસ્સતિ. ઉપસગ્ગવસેન વા વડ્ઢિતમત્તમેવ. સરણાકારો સરણતા. યસ્મા પન સરણતાતિ તિણ્ણં સરણાનમ્પિ નામં, તસ્મા તં પટિસેધેતું પુન સતિગ્ગહણં કતં. સતિસઙ્ખાતા સરણતાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. સુતપરિયત્તસ્સ ધારણભાવતો ધારણતા. અનુપવિસનસઙ્ખાતેન ઓગાહનટ્ઠેન અપિલાપનભાવો અપિલાપનતા. યથા હિ ઉદકે લાબુકટાહાદીનિ પલવન્તિ, ન અનુપવિસન્તિ, ન તથા આરમ્મણે સતિ. આરમ્મણઞ્હિ એસા અનુપવિસતિ, તસ્મા ‘‘અપિલાપનતા’’તિ વુત્તા. ચિરકતચિરભાસિતાનં ન સમ્મુસ્સનભાવતો અસમ્મુસ્સનતા. ઉપટ્ઠાનલક્ખણે જોતનલક્ખણે ચ ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ઇન્દ્રિયં, સતિસઙ્ખાતં ઇન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં. પમાદે ન કમ્પતીતિ સતિબલં. યાથાવસતિ નિય્યાનસતિ કુસલસતીતિ સમ્માસતિ. બુજ્ઝનકસ્સ અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો, પસટ્ઠો સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગો સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો.

એકાયનમગ્ગોતિ એકમગ્ગો, અયં મગ્ગો ન દ્વેધાપથભૂતોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અથ વા એકેન અયિતબ્બોતિ એકાયનો. એકેનાતિ ગણસઙ્ગણિકં પહાય વૂપકટ્ઠેન પવિવિત્તચિત્તેન. અયિતબ્બો પટિપજ્જિતબ્બો, અયન્તિ વા એતેનાતિ અયનો, સંસારતો નિબ્બાનં ગચ્છતીતિ અત્થો. એકસ્સ અયનો એકાયનો. એકસ્સાતિ સેટ્ઠસ્સ. સબ્બસત્તાનં સેટ્ઠોવ ભગવા, તસ્મા ‘‘ભગવતો’’તિ વુત્તં હોતિ. કિઞ્ચાપિ હિ તેન અઞ્ઞેપિ અયન્તિ, એવં સન્તેપિ ભગવતોવ સો અયનો તેન ઉપ્પાદિતત્તા. યથાહ ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૨૧૫; પટિ. મ. ૩.૫; મ. નિ. ૩.૭૯). અયતીતિ વા અયનો, ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અત્થો. એકસ્મિં અયનો એકાયનો. ઇમસ્મિંયેવ ધમ્મવિનયે પવત્તતિ, ન અઞ્ઞત્થાતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘ઇમસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪). દેસનાભેદોયેવ હેસો, અત્થતો પન એકોવ. અપિ ચ એકં અયતીતિ એકાયનો. પુબ્બભાગે નાનામુખભાવનાનયેન પવત્તોપિ અપરભાગે એકં નિબ્બાનમેવ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ બ્રહ્મા સહમ્પતિ –

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૩૮૪, ૪૦૯);

મગ્ગોતિ કેનટ્ઠેન મગ્ગો? નિબ્બાનં ગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગનીયટ્ઠેન ચ. ઉપેતોતિ આસન્નં ગતો. સમુપેતોતિ તતો આસન્નતરં ગતો. ઉભયેનપિ સતિયા અપરિહીનોતિ અત્થો. ઉપગતોતિ ઉપગન્ત્વા ઠિતો. સમુપગતોતિ સમ્પયુત્તો હુત્વા ઠિતો. ‘‘ઉપાગતો સમુપાગતો’’તિપિ પાળિ. ઉભયેનાપિ સતિસમીપં આગતોતિ અત્થો. ઉપપન્નોતિ અવિયોગાપન્નો. સમુપપન્નોતિ પરિપુણ્ણો. સમન્નાગતોતિ અવિકલો વિજ્જમાનો. ‘‘ઉપેતો સમુપેતોતિ દ્વીહિ પદેહિ પવત્તં કથિતં. ઉપગતો સમુપગતોતિ દ્વીહિ પદેહિ પટિવેધો. ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતોતિ તીહિ પદેહિ પટિલાભો કથિતો’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

લોકે વા સા વિસત્તિકાતિ યા એસા અનેકપ્પકારેન વુત્તા વિસત્તિકા, સા ખન્ધલોકે એવ, ન અઞ્ઞત્ર ખન્ધેહિ પવત્તતીતિ અત્થો. લોકે વા તં વિસત્તિકન્તિ ખન્ધલોકે એવ પવત્તં એતં વિસત્તિકસઙ્ખાતં તણ્હં. તરતિ કામે પરિવજ્જેન્તો. ઉત્તરતિ કિલેસે પજહન્તો. પતરતિ તેસં પતિટ્ઠાહેતું છિન્દન્તો. સમતિક્કમતિ સંસારં અતિક્કમન્તો. વીતિવત્તતિ પટિસન્ધિઅભબ્બુપ્પત્તિકં કરોન્તો. અથ વા તરતિ ઉત્તરતિ કાયાનુપસ્સનેન. પતરતિ વેદનાનુપસ્સનેન. સમતિક્કમતિ ચિત્તાનુપસ્સનેન. અથ વા તરતિ સીલેન. ઉત્તરતિ સમાધિના. પતરતિ વિપસ્સનાય. સમતિક્કમતિ મગ્ગેન. વીતિવત્તતિ ફલેનાતિ એવમાદિના યોજેતબ્બં.

૪. ચતુત્થગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – યો એકં સાલિખેત્તાદિખેત્તં વા ઘરવત્થાદિવત્થું વા કહાપણસઙ્ખાતં હિરઞ્ઞં વા ગોઅસ્સાદિભેદં ગવાસ્સં વા અન્તોજાતાદિદાસે વા ભતકાદિકમ્મકરે વા ઇત્થિસઞ્ઞિતા થિયો વા ઞાતિબન્ધવાદિબન્ધૂ વા અઞ્ઞે વા મનાપિયરૂપાદિકે પુથુકામે અનુગિજ્ઝતીતિ. સાલિક્ખેત્તન્તિ યત્થ સાલિયો વિરુહન્તિ. વીહિક્ખેત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. વીહીતિ અવસેસવીહયો. મોદયતીતિ મુગ્ગો. ઘરવત્થુન્તિ ઘરપતિટ્ઠાપનત્થં કતાકતભૂમિભાગો. કોટ્ઠકવત્થાદીસુપિ એસેવ નયો. કોટ્ઠકોતિ દ્વારકોટ્ઠાદિ. પુરેતિ ઘરસ્સ પુરતો. પચ્છાતિ ઘરસ્સ પચ્છતો. એત્થ આરામેન્તિ ચિત્તં તોસેન્તીતિ આરામો, પુપ્ફેનપિ ફલેનપિ છાયાયપિ દકેનપિ રમન્તીતિ અત્થો.

પસુકાદયોતિ એળકાદયો. અન્તોજાતકોતિ અન્તોઘરદાસિયા કુચ્છિમ્હિ જાતો. ધનક્કીતકોતિ ધનેન કીણિત્વા પરિવત્તેત્વા ગહિતો. સામં વાતિ સયં વા. દાસબ્યન્તિ દાસસ્સ ભાવો દાસબ્યં, તં દાસબ્યં. ઉપેતીતિ ઉપગચ્છતિ. અકામકો વાતિ અત્તનો અરુચિયા વા કરમરાનીતો.

તે ચત્તારો પુનપિ દસ્સેતું ‘‘આમાય દાસાપિ ભવન્તિ હેકે’’તિ આહ. આમાય દાસાતિ અન્તોજાતદાસા. ‘‘યત્થ દાસો આમજાતો ઠિતો થુલ્લાનિ ગચ્છતી’’તિ એત્થાપિ એતેવ વુત્તા. ધનેન કીતાતિ ધનદાસા. સામઞ્ચ એકેતિ સયં દાસા. ભયાપણુન્નાતિ અકામદાસા. ભયેન પણુન્ના ખિપિતા.

ભતકાતિ ભતિયા જીવનકા. કસિકમ્માદિકમ્મં કરોન્તીતિ કમ્મકરા. ઉપજીવિનોતિ સમ્મન્તનાદિના ઉપગન્ત્વા નિસ્સયં કત્વા જીવન્તીતિ ઉપજીવિનો.

ઇત્થીતિ થિયતિ એતિસ્સં ગબ્ભોતિ ઇત્થી. પરિગ્ગહોતિ સહાયી સસ્સામિકા. માતાપિતિબન્ધવાપિ ઞાતિબન્ધુ. સગોત્તો ગોત્તબન્ધુ. એકાચરિયકુલે વા એકજાતિમન્તં વા ઉગ્ગહિતમન્તો મન્તબન્ધુ. ધનુસિપ્પાદિસદ્ધિં ઉગ્ગહિતકો સિપ્પબન્ધુ. ‘‘મિત્તબન્ધવાતિપિ બન્ધૂ’’તિ કત્થચિ પોત્થકે પાઠો દિસ્સતિ.

ગિજ્ઝતીતિ કિલેસકામેન પત્થેતિ. અનુગિજ્ઝતીતિ અનુ અનુ ગિજ્ઝતિ પુનપ્પુનં પત્થેતિ. પલિગિજ્ઝતીતિ સમન્તતો પત્થેતિ. પલિબજ્ઝતીતિ વિસેસેન પત્થેતિ. ‘‘ઓળારિકત્તેન નિમિત્તગ્ગાહવસેન ગિજ્ઝતિ, અનુગિજ્ઝતિ, અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહવસેન પલિગિજ્ઝતિ, પલિબજ્ઝતી’’તિ એવમેકે વણ્ણયન્તિ.

૫. પઞ્ચમગાથાયં અયં સઙ્ખેપત્થો – તં પુગ્ગલં અબલખ્યા કિલેસા બલીયન્તિ સહન્તિ મદ્દન્તિ. સદ્ધાબલાદિવિરહેન વા અબલં તં પુગ્ગલં અબલા કિલેસા બલીયન્તિ, અબલત્તા બલીયન્તીતિ અત્થો. અથ વા તં કામગિદ્ધં કામરત્તં કામપરિયેસન્તઞ્ચ સીહાદયો ચ પાકટપરિસ્સયા, કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ અપાકટપરિસ્સયા મદ્દન્તિ. તતો અપાકટપરિસ્સયેહિ અભિભૂતં તં પુગ્ગલં જાતિઆદિદુક્ખં ભિન્નં નાવં ઉદકં વિય અન્વેતિ.

અબલાતિ નત્થિ એતેસં બલન્તિ અબલા, બલવિરહિતા. દુબ્બલાતિ મન્દપયોગાબલેન કત્તબ્બકિચ્ચવિરહિતા. અપ્પબલાતિ અપ્પં પરિત્તં એતેસં બલન્તિ અપ્પબલા, યુજ્ઝિતું અસમત્થા. અપ્પથામકાતિ અપ્પો પરિત્તો થામો એતેસં વાયામો ઉસ્સાહોતિ અપ્પથામકા. હીના નિહીના પયોગહીનેન. ઓમકા થામહીનેન. લામકા પચ્ચયહીનેન. છતુક્કા અજ્ઝાસયહીનેન. પરિત્તા પત્તિહીનેન. સહન્તીતિ મદ્દન્તિ ઘટ્ટનં ઉપ્પાદેન્તિ. પરિસહન્તીતિ સબ્બતો મદ્દન્તિ. અભિભવન્તિ અપરાપરં ઉપ્પત્તિવસેન. અજ્ઝોત્થરન્તિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન. પરિયાદિયન્તિ સુસ્સોસેત્વા ઠાનેન. મદ્દન્તિ કુસલુપ્પત્તિનિવારણેન.

સદ્ધાબલન્તિ સદ્દહન્તિ એતાય, સયં વા સદ્દહતિ, સદ્દહનમત્તમેવ વા એસાતિ સદ્ધા. સા સદ્દહનલક્ખણા, ઓકપ્પનલક્ખણા વા, સમ્પસાદનરસા ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય. પક્ખન્દનરસા વા ઓઘુત્તરણો વિય. અકાલુસિયપચ્ચુપટ્ઠાના, અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના વા. સદ્ધેય્યવત્થુપદટ્ઠાના, સોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાના વા. સા હત્થવિત્તબીજાનિ વિય દટ્ઠબ્બા. અસદ્ધિયે ન કમ્પતીતિ સદ્ધાબલં. વીરિયબલન્તિ વીરસ્સ ભાવો વીરિયં, વીરાનં વા કમ્મં વીરિયં, વિધિના વા નયેન ઉપાયેન ઈરયિતબ્બં પવત્તયિતબ્બન્તિ વીરિયં. તં પનેતં ઉપત્થમ્ભનલક્ખણઞ્ચ પગ્ગહણલક્ખણઞ્ચ વીરિયં, સહજાતાનં ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ‘‘સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતી’’તિ વચનતો (અ. નિ. ૪.૧૧૩) સંવેગપદટ્ઠાનં, વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાનં વા. સમ્મા આરદ્ધં સબ્બસમ્પત્તીનં મૂલન્તિ દટ્ઠબ્બં. કોસજ્જે ન કમ્પતીતિ વીરિયબલં. સતિયા લક્ખણાદીનિ વુત્તાનેવ.

મુટ્ઠસ્સચ્ચે ન કમ્પતીતિ સતિબલં. સહજાતાનિ સમ્મા આધીયતિ ઠપેતીતિ સમાધિ. સો પામોક્ખલક્ખણો અવિક્ખેપલક્ખણો વા, સહજાતાનં ધમ્માનં આરમ્મણે સમ્પિણ્ડનરસો ન્હાનિયચુણ્ણાનં ઉદકં વિય, ઉપસમપચ્ચુપટ્ઠાનો, ઞાણપચ્ચુપટ્ઠાનો વા. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ હિ વુત્તં. વિસેસતો સુખપદટ્ઠાનો નિવાતે પદીપચ્ચીનં ઠિતિ વિય ચેતસો ઠિતીતિ દટ્ઠબ્બો. ઉદ્ધચ્ચે ન કમ્પતીતિ સમાધિબલં. પજાનાતીતિ પઞ્ઞા. કિં પજાનાતિ? ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૫) નયેન અરિયસચ્ચાનિ. સા યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. અવિજ્જાય ન કમ્પતીતિ પઞ્ઞાબલં. હિરિબલં ઓત્તપ્પબલન્તિ અહિરિકે ન કમ્પતીતિ હિરિબલં. અનોત્તપ્પે ન કમ્પતીતિ ઓત્તપ્પબલં. અયં ઉભયવસેન અત્થવણ્ણના હોતિ. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ હિરીયતીતિ હિરી, લજ્જાયેતં અધિવચનં. તેહિ એવ ઓત્તપ્પતીતિ ઓત્તપ્પં, પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં અધિવચનં.

તેસં નાનાકરણદીપનત્થં – ‘‘સમુટ્ઠાનં અધિપતિ, લજ્જાદિલક્ખણેન ચા’’તિ ઇમં માતિકં ઠપેત્વા અયં વિત્થારકથા વુત્તા – અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી નામ, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ. અત્તાધિપતિ હિરી નામ, લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં નામ. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી નામ, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં નામ. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી નામ, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં નામ.

તત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ – જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા, વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા, સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા, બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા. કથં? ‘‘પાપકરણં નામેતં ન જાતિસમ્પન્નાનં કમ્મં, હીનજચ્ચાનં કેવટ્ટાદીનં ઇદં કમ્મં, માદિસસ્સ જાતિસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં તાવ જાતિં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકરણં નામેતં દહરેહિ કત્તબ્બં કમ્મં, માદિસસ્સ વયે ઠિતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં દુબ્બલજાતિકાનં કમ્મં, માદિસસ્સ સૂરભાવસમ્પન્નસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં સૂરભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. તથા ‘‘પાપકમ્મં નામેતં અન્ધબાલાનં કમ્મં, ન પણ્ડિતાનં. માદિસસ્સ પણ્ડિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ઇદં કમ્મં કાતું ન યુત્ત’’ન્તિ એવં બાહુસચ્ચં પચ્ચવેક્ખિત્વા પાણાતિપાતાદિપાપં અકરોન્તો હિરિં સમુટ્ઠાપેતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનં હિરિં ચતૂહિ કારણેહિ સમુટ્ઠાપેતિ. સમુટ્ઠાપેત્વા ચ પન અત્તનો ચિત્તે હિરિં પવેસેત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. એવં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી નામ હોતિ. કથં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ? ‘‘સચે ત્વં પાપકમ્મં કરિસ્સસિ, ચતૂસુ પરિસાસુ ગરહપ્પત્તો ભવિસ્સસિ –

‘‘ગરહિસ્સન્તિ તં વિઞ્ઞૂ, અસુચિં નાગરિકો યથા;

વજ્જિતો સીલવન્તેહિ, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલ ધમ્મુદ્દેસકથા) –

એવં પચ્ચવેક્ખન્તો હિ બહિદ્ધાસમુટ્ઠિતેન ઓત્તપ્પેન પાપકમ્મં ન કરોતિ, એવં બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં નામ હોતિ.

કથં અત્તાધિપતિ હિરી નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો અત્તાનં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા ‘‘માદિસસ્સ સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ બહુસ્સુતસ્સ ધુતઙ્ગધરસ્સ ન યુત્તં પાપકમ્મં કાતુ’’ન્તિ પાપં ન કરોતિ. એવં અત્તાધિપતિ હિરી નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલ ધમ્મુદ્દેસકથા; અ. નિ. ૩.૪૦).

કથં લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં નામ? ઇધેકચ્ચો કુલપુત્તો લોકં અધિપતિં જેટ્ઠકં કત્વા પાપકમ્મં ન કરોતિ. યથાહ –